Μια διεπιστημονική μελέτη συνδυάζει την αρχαιομετρία και τη φιλολογία για να επιβεβαιώσει θεραπευτικές πρακτικές που περιγράφονται από τον Γαληνό και άλλους κλασικούς ιατρούς, καταργώντας τα όρια μεταξύ κοσμετολογίας και ιατρικής.
Ένα μικρό ρωμαϊκό γυάλινο φιαλίδιο, ξεχασμένο για αιώνες στο χώμα της Περγάμου —ενός από τα σπουδαιότερα ιατρικά κέντρα του αρχαίου κόσμου— μόλις έδωσε μια απτή απάντηση σε ένα ερώτημα που για πολύ καιρό βασιζόταν αποκλειστικά σε κείμενα: Εφαρμόζονταν πράγματι στην πράξη οι θεραπείες με βάση τα περιττώματα που περιγράφονται λεπτομερώς στα ελληνορωμαϊκά εγχειρίδια; Η απάντηση, η οποία επιβεβαιώθηκε για πρώτη φορά μέσω άμεσης χημικής ανάλυσης, είναι ένα κατηγορηματικό “ναι”.
Μια ομάδα Τούρκων ερευνητών ανέλυσε τα οργανικά υπολείμματα στο εσωτερικό ενός μυροδοχείου (unguentarium) —ενός αγγείου για αρώματα και αλοιφές— και εντόπισε ένα αναμφισβήτητο μείγμα ανθρώπινων κοπρανικών βιοδεικτών και αρωματικών ενώσεων από φυτά όπως το θυμάρι.
Η ανακάλυψη αυτή, η οποία δημοσιεύθηκε σε μια λεπτομερή μελέτη, παρέχει την πρώτη άμεση χημική απόδειξη για τη φαρμακευτική χρήση περιττωμάτων κατά την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, σύμφωνα με τους ερευνητές.
Δεν πρόκειται για περίπτωση τυχαίας επιμόλυνσης, αλλά για την υλική επιβεβαίωση μιας σκόπιμης και εξεζητημένης φαρμακολογικής πρακτικής, σχεδιασμένης έτσι ώστε να παρακάμπτει την αισθητηριακή αποστροφή του ασθενούς.
Το Αίνιγμα των Μυροδοχείων: Άρωμα ή Φάρμακο;
Το εν λόγω αντικείμενο είναι ένα γυάλινο μυροδοχείο (unguentarium) σε σχήμα κηροπηγίου, το οποίο βρέθηκε στην Πέργαμο (σημερινή Bergama, Τουρκία) και φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Περγάμου με αριθμό ευρετηρίου 4027. Για δεκαετίες, τέτοιου είδους φιαλίδια καταγράφονταν κυρίως ως δοχεία για αρώματα, έλαια ή καλλυντικά.
Ωστόσο, οι ιστορικές πηγές υποδείκνυαν πάντα ότι η διαχωριστική γραμμή μεταξύ καλλυντικών, φαρμακευτικών, ακόμα και μαγικών ουσιών ήταν πολύ δυσδιάκριτη στον αρχαίο κόσμο.
Θα μπορούσαν ορισμένα από αυτά τα αγγεία να μετέφεραν στην πραγματικότητα σύνθετα φάρμακα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων με συστατικά που θεωρούνταν δυσάρεστα ή περιθωριακά;
Για την επίλυση αυτού του ζητήματος, οι ερευνητές έλαβαν δείγματα από τα καφέ υπολείμματα που ήταν προσκολλημένα στον λαιμό και τη βάση του φιαλιδίου, χρησιμοποιώντας μια ανοξείδωτη σπάτουλα για να αποφύγουν την πρόκληση φθοράς στο αντικείμενο.
Αυτά τα κατάλοιπα, βάρους περίπου 14,6 γραμμαρίων, υποβλήθηκαν σε αυστηρή ανάλυση με τη χρήση αέριας χρωματογραφίας σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας και ανίχνευση ιονισμού φλόγας, μια τεχνική που επιτρέπει την ταυτοποίηση οργανικών μορίων ακόμη και μετά από αιώνες ταφής.
Η Χημική Υπογραφή ενός «Αποκρουστικού» Φαρμάκου
Τα αποτελέσματα, που παρατίθενται αναλυτικά σε πίνακες και χρωματογραφήματα, ήταν αποκαλυπτικά. Στο ουδέτερο κλάσμα των υπολειμμάτων ταυτοποιήθηκαν δύο ενώσεις-κλειδιά: η κοπροστανόλη και η 24-αιθυλοκοπροστανόλη. Αυτές οι στερόλες είναι παγκοσμίως αναγνωρισμένοι βιοδείκτες κοπράνων.
Σχηματίζονται από τη δράση μικροβίων στα έντερα των ανώτερων ζώων από τη χοληστερόλη και άλλες φυτικές στερόλες.
Η ταυτόχρονη παρουσία και των δύο ενώσεων, καθώς και η συγκεκριμένη αναλογία τους, υποδεικνύει σαφώς έναν παμφάγο οργανισμό. Τα καθιερωμένα ερμηνευτικά μοντέλα καταδεικνύουν ότι το χημικό προφίλ αντιστοιχεί σε ανθρώπινα κόπρανα.
Όμως το περιεχόμενο του φιαλιδίου δεν περιοριζόταν μόνο σε περιττώματα.
Η ανάλυση εντόπισε επίσης ίχνη καρβακρόλης, του κύριου αρωματικού συστατικού του ελαίου ρίγανης και του θυμαριού, φυτά που αφθονούν στη χλωρίδα της Ανατολίας.
Το εύρημα αυτό είναι καίριας σημασίας, καθώς συνδέει άμεσα την υλική μαρτυρία με τις γραπτές ιατρικές συνταγές.
Το Αισθητηριακό Δίλημμα και η Λύση των Αρχαίων της Αρχαιότητας
Η μελέτη δεν περιορίζεται στη χημεία.
Οι ερευνητές πραγματοποίησαν μια εξαντλητική φιλολογική ανασκόπηση των θεμελιωδών ιατρικών κειμένων της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, εστιάζοντας στα έργα του Διοσκορίδη, του Πλίνιου του Πρεσβύτερου και ιδιαίτερα του Γαληνού της Περγάμου (129–216 μ.Χ.), η περίοδος δράσης του οποίου συμπίπτει με τη χρονολόγηση του αναλυθέντος μυροδοχείου (2ος αιώνας μ.Χ.).
Τα κείμενα αυτά μαρτυρούν ευρέως τη θεραπευτική χρήση περιττωμάτων από διάφορα ζώα —ακόμη και από ανθρώπους— για την αντιμετώπιση φλεγμονών, λοιμώξεων και αναπαραγωγικών διαταραχών, μεταξύ άλλων παθήσεων.
Ωστόσο, οι ιατροί είχαν πλήρη επίγνωση της αποστροφής που θα μπορούσαν να προκαλέσουν αυτά τα γιατρικά.
Για τον λόγο αυτό, συνιστούσαν συστηματικά τη συγκάλυψη της οσμής και της γεύσης των κοπράνων με αρωματικούς παράγοντες, οίνο ή ξύδι, προκειμένου να βελτιώσουν τη συμμόρφωση του ασθενούς.
Ο χημικός συνδυασμός που βρέθηκε στο φιαλίδιο 4027 αποτελεί την υλική απόδειξη αυτής της στρατηγικής. Δεν επρόκειτο ούτε για ένα απλό άρωμα ούτε για απλά απόβλητα.
Ήταν ένα σύνθετο φάρμακο: κοπρανώδης ύλη, η οποία έφερε αυτό που θεωρούνταν τότε ως θεραπευτική ισχύς της, σκόπιμα αναμεμειγμένη με θυμάρι ή ρίγανη ώστε να γίνει αποδεκτή από τις αισθήσεις.
Όπως σημειώνει η μελέτη, η ταυτοποίηση ανθρώπινων κοπρανικών βιοδεικτών παράλληλα με αρωματικές ενώσεις όπως η καρβακρόλη, υποδηλώνει ότι οι ουσίες από περιττώματα όχι μόνο χρησιμοποιούνταν θεραπευτικά, αλλά και επικαλύπτονταν σκόπιμα μέσω οσφρητικών στρατηγικών.
Οι πρακτικές αυτές, οι οποίες σήμερα μπορεί να φαίνονται περίεργες ή παράλογες, αποτελούσαν μέρος ενός συνεκτικού ιατρικού συστήματος μέσα στο πολιτισμικό τους πλαίσιο.
Και, όλως παραδόξως, βρίσκουν μια αναπάντεχη απήχηση στην επιστήμη του εικοστού πρώτου αιώνα.
Η μελέτη κάνει μια ρητή σύνδεση με τη Μεταμόσχευση Κοπρανικής Μικροχλωρίδας (FMT), μια σύγχρονη διαδικασία κατά την οποία κόπρανα από έναν υγιή δότη εισάγονται στον γαστρεντερικό σωλήνα ενός ασθενούς για την αποκατάσταση της ισορροπίας της εντερικής χλωρίδας και τη θεραπεία παθήσεων όπως η ελκώδης κολίτιδα ή η λοίμωξη από το βακτήριο Clostridium difficile.
Ενώ η υποκείμενη λογική είναι διαφορετική —καθώς οι αρχαίοι δεν είχαν γνώση των μικροβίων— η συνέχεια στη χρήση της κοπρανώδους ύλης ως θεραπευτικού παράγοντα είναι εντυπωσιακή.
Η μελέτη υπογραμμίζει τη βαθιά ιστορική διαπλοκή του σώματος, της οσμής και της επιστημονικής γνώσης, υποδηλώνοντας ότι αυτά τα αρχαία γιατρικά αποτελούσαν μέρος μιας εξεζητημένης και κοινωνικά διαπραγματεύσιμης ιατρικής λογικής και όχι μια απλή πρόληψη.
Τα συμπεράσματα της έρευνας είναι σαφή και έχουν διττό πεδίο εφαρμογής.
Πρώτον, επιβεβαιώνουν αδιαμφισβήτητα, σε μοριακό επίπεδο, μια συγκεκριμένη φαρμακολογική πρακτική που μέχρι τώρα ήταν γνωστή μόνο από γραπτές πηγές. Δεύτερον, και ίσως ευρύτερα, αμφισβητούν τις συμβατικές παραδοχές σχετικά με τη λειτουργία των μυροδοχείων.
Τα αντικείμενα αυτά πρέπει να επανεξεταστούν ως πιθανοί φορείς σύνθετων και κοινωνικά διαχειρίσιμων θεραπευτικών ουσιών, και όχι απλώς ως καλλυντικά.
Όπως αναφέρει η μελέτη στα τελικά της συμπεράσματα:
“Αυτά τα ευρήματα συμφωνούν με τις συνταγές που περιγράφονται από τον Γαληνό και άλλους κλασικούς συγγραφείς, υποδηλώνοντας ότι τέτοια γιατρικά υλοποιούνταν υλικά, και δεν ήταν απλώς θεωρίες σε κείμενα”.
Η ιστορία της ιατρικής, χάρη στη σύγχρονη επιστήμη, διαμορφώθηκε σ’ ένα χειροπιαστό κεφάλαιο.
