Μια αναπάντεχη και άκρως εντυπωσιακή ανακάλυψη έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στη Γερμανία, αποδεικνύοντας ότι ακόμα και τα πιο ταπεινά μεσαιωνικά κατάλοιπα μπορούν να κρύβουν θησαυρούς ιστορικής σημασίας.
Κατά τη διάρκεια των αρχαιολογικών εργασιών που συνδέονται με την κατασκευή του νέου διοικητικού αρχηγείου της πόλης του Πάντερμπορν στο ομόσπονδο κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας (Γερμανία), μια ομάδα από εξειδικευμένη εταιρεία, υπό την επίβλεψη του Landschaftsverband Westfalen-Lippe (LWL), έφερε στο φως ένα αντικείμενο εξαιρετικής σημασίας για την ευρωπαϊκή μεσαιωνική αρχαιολογία.
Πρόκειται για ένα σημειωματάριο κατασκευασμένο από ξύλο, δέρμα και κερί, το οποίο χρονολογείται μεταξύ του 13ου και του 14ου αιώνα και παρέμεινε άθικτο για περίπου επτακόσια ή οκτακόσια χρόνια στο εσωτερικό μιας λατρίνας (τύπος τουαλέτας ή αποχωρητηρίου) εκείνης της περιόδου.
Η Σύμβουλος Πολιτισμού του LWL, η αρχαιολόγος Barbara Rüschoff-Parzinger, επιβεβαίωσε ότι αυτή η ανακάλυψη αποτελεί το μοναδικό πλήρες δείγμα του είδους του σε ολόκληρη τη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία.
Παρά το προφανές παράδοξο, η Rüschoff-Parzinger εξήγησε ότι για τους αρχαιολόγους, οι μεσαιωνικές λατρίνες λειτουργούν σχεδόν πάντα ως εξαιρετικά αποδοτικές επιστημονικές αποθήκες ευρημάτων.
Παρόμοια δείγματα, αν και όχι σε τόσο άρτια κατάσταση, είναι γνωστά από τις τοποθεσίες του Λίμπεκ (Lübeck) και του Λύνεμπουργκ (Lüneburg), όπου οι συνθήκες υγρασίας του εδάφους –παρόμοιες με εκείνες του Πάντερμπορν– ευνόησαν τη διατήρηση των οργανικών υλικών.
Καμία από αυτές τις περιπτώσεις, ωστόσο, δεν έχει αποδώσει ένα πλήρες βιβλίο στο αρχικό του εξώφυλλο.
Ο τόμος, με διαστάσεις 10 επί 7,5 εκατοστά στο δερμάτινο εξώφυλλό του και 8,6 επί 5,5 εκατοστά στις ξύλινες πλακέτες, περιλαμβάνει δέκα σελίδες. Οκτώ από αυτές διαθέτουν διπλή όψη και είναι επικαλυμμένες με κερί, ενώ η πρώτη και η τελευταία έχουν κερί μόνο στη μία πλευρά.
Το σύνολο είναι δεμένο και προστατεύεται από μια μικρή δερμάτινη θήκη με κάλυμμα (κλαπέτο).
Η συντηρήτρια του LWL, Susanne Bretzel, ήταν η πρώτη που εξέτασε το αντικείμενο μετά την εξαγωγή του από το ίζημα.
Η Bretzel περιέγραψε ότι το εύρημα έφτασε στο εργαστήριο συντήρησης τυλιγμένο σε μια μάζα υγρού χώματος, έχοντας μια ασήμαντη εμφάνιση, ενώ εξακολουθούσε να αναδύει μια ιδιαίτερα δυσάρεστη οσμή, η οποία αποδίδεται στην παρατεταμένη παραμονή του στο περιβάλλον της λατρίνας.
Η υψηλή υγρασία και, κυρίως, η απουσία οξυγόνου στο υπέδαφος του Πάντερμπορν λειτούργησαν ως καθοριστικοί παράγοντες ώστε η γραφή, χαραγμένη με μια μεταλλική ή οστέινη γραφίδα (stylus) πάνω στο στρώμα του κεριού, να παραμείνει ανέπαφη κατά τη διάρκεια των τελευταίων επτά ή οκτώ αιώνων.
Η Bretzel πρόσθεσε ότι ήταν απαραίτητος μόνο ο καθαρισμός του εξωτερικού μέρους του σημειωματάριου, καθώς οι εσωτερικές σελίδες ήταν τόσο σταθερά προσκολλημένες μεταξύ τους, που κανένα ίζημα δεν είχε εισχωρήσει στο εσωτερικό.
Το ξύλο δεν είχε παραμορφωθεί καθόλου, γεγονός που επέτρεψε στο κερί να διατηρήσει την ακεραιότητά του και στους χαρακτήρες να παραμείνουν ευανάγνωστοι με γυμνό μάτι.
Ο Εγγράμματος Έμπορος και η «Μοιραία» Πτώση στην Τουαλέτα
Η γραφή παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη ιδιαιτερότητα:
Το κείμενο φαίνεται διατεταγμένο σε δύο εναλλασσόμενες κατευθύνσεις, ανάλογα με τον προσανατολισμό με τον οποίο ο χρήστης κρατούσε το βιβλίο, όμως η παλαιογραφία υποδεικνύει ότι όλος ο γραφικός χαρακτήρας προέρχεται από ένα και μόνο χέρι.
Η αρχαιολόγος του Πάντερμπορν, Sveva Gai, ερμήνευσε αυτό το γνώρισμα ως χαρακτηριστικό της αυθόρμητης, καθημερινής χρήσης, η οποία προσιδιάζει σε ένα σημειωματάριο.
Η Gai σημείωσε ότι η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε είναι τα λατινικά, γεγονός που, σε συνδυασμό με τον τύπο της πλάγιας (επισεσυρμένης) γραφής, επιτρέπει τον περιορισμό της χρονολόγησης του αντικειμένου μεταξύ του 13ου αιώνα και του τέλους του 14ου αιώνα.
Επιπλέον, η παρουσία των λατινικών υποδεικνύει έναν ιδιοκτήτη που ανήκε στα ανώτερα στρώματα της μεσαιωνικής κοινωνίας.
Η Gai διατύπωσε την αρχική υπόθεση ότι ο δημιουργός μπορεί να ήταν ένας έμπορος που διέμενε στο Πάντερμπορν, ο οποίος θα χρησιμοποιούσε το σημειωματάριο για να κρατά γρήγορες σημειώσεις σχετικά με τις εμπορικές του συναλλαγές και να καταγράφει προσωπικές σκέψεις.
Η διακόσμηση του δερμάτινου εξωφύλλου έχει διατηρηθεί πλήρως, αν και τα νήματα της βιβλιοδεσίας έχουν χαλαρώσει. Η δερμάτινη επιφάνεια φέρει ένα ανάγλυφο (σταμπωτό) μοτίβο που αποτελείται από μικρές, κανονικές σειρές κρίνων, οι οποίες καλύπτουν ολόκληρη την επιφάνεια.
Η Gai δήλωσε ότι αυτό το μοτίβο θα μπορούσε στο μέλλον να προσφέρει στοιχεία για την προέλευση του αντικειμένου ή ακόμη και για τον τόπο κατασκευής του.
Η ιδιαίτερη χάραξη του μοτίβου του κρίνου –ενός φυτού που στον μεσαιωνικό συμβολισμό αντιπροσώπευε έννοιες όπως η αγνότητα, η βασιλική εξουσία και η θεία εύνοια– υποδηλώνει, κατά την άποψη της αρχαιολόγου, ότι το σημειωματάριο θεωρούνταν αντικείμενο υψηλής αξίας.
Το περιεχόμενο του κειμένου δεν περιορίζεται στην τελευταία ορατή γραφή.
Η Gai εξήγησε ότι τα στρώματα του κεριού διασώζουν επίσης προγενέστερες γραφές, οι οποίες είχαν σβηστεί με την ισοπέδωσή τους με τη σπάτουλα που βρισκόταν στην αντίθετη άκρη της γραφίδας, μια διαδικασία που καθιστούσε την πινακίδα επαναχρησιμοποιήσιμη. Η φθορά στο κερί επιτρέπει ακόμη την καθαρή ανάγνωση αυτών των υποκείμενων κειμένων.
«Σβησμένα» Μυστικά: Οι Ψηφιακές Τεχνικές Ανασταίνουν τα Κείμενα-Φαντάσματα
Η ομάδα του LWL σχεδιάζει να εφαρμόσει ψηφιακές τεχνικές υψηλής ανάλυσης για να διαχωρίσει τα διαφορετικά στρώματα (στρωματογραφίες) της επάλληλης γραφής και έτσι να ανακτήσει όλες τις σημειώσεις.
Η μεταγραφή του χειρογράφου έχει ήδη ανατεθεί, αν και η Rüschoff-Parzinger προειδοποίησε ότι η παλαιογραφική δυσκολία είναι σημαντική, καθώς αν και ορισμένες μεμονωμένες λέξεις είναι αναγνωρίσιμες, η παρουσία ορθογραφικών λαθών ή γραφικών παραλλαγών θα μπορούσε να περιπλέξει το έργο για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Μόλις ολοκληρωθεί η μεταγραφή, το κείμενο θα μεταφραστεί από τα λατινικά στα γερμανικά.
Η διαδικασία συντήρησης βρίσκεται στην αρχική της φάση. Η ομάδα με επικεφαλής την Bretzel δίνει προτεραιότητα στην επιστημονική ανάλυση των συστατικών υλικών.
Θα προσδιοριστεί η ακριβής σύνθεση του μείγματος κεριού και ρητίνης, θα διερευνηθεί η πιθανή προσθήκη χρωστικών ουσιών, θα μετρηθεί το σημείο τήξης του μείγματος και θα ταυτοποιηθεί το είδος του δέντρου από το οποίο προέρχεται το ξύλο.
Όλες αυτές οι παράμετροι είναι απαραίτητες για τον σχεδιασμό του τελικού πρωτοκόλλου συντήρησης. Μέχρι να ολοκληρωθούν οι αναλύσεις, το δέρμα και το ξύλο παραμένουν βυθισμένα σε αποσταγμένο νερό, το οποίο ανανεώνεται περιοδικά.
Η πλήρης αποκατάσταση θα μπορούσε να διαρκέσει έως και έναν χρόνο.
Το στρωματογραφικό πλαίσιο του ευρήματος ενισχύει την προτεινόμενη χρονολόγηση. Το σημειωματάριο εμφανίστηκε μαζί με άλλα μεσαιωνικά αντικείμενα σε μία από τις πέντε λατρίνες που ανακαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια της ανασκαφής για τις κατασκευαστικές εργασίες.
Μεταξύ αυτών των συνδεδεμένων αντικειμένων περιλαμβάνονται πολυάριθμα δοχεία κατασκευασμένα με δούγες –δηλαδή μικρά βαρέλια– ένα μαχαίρι, κατάλοιπα υφασμάτων, πλήρη αγγεία πρωτο-ημιπορσελάνης (proto-stoneware), μια μεσαιωνική κεραμική κατηγορία, καθώς και θραύσματα καλαθοπλεκτικής.
Η Gai τόνισε ότι το σύνολο αυτών των υλικών επιβεβαιώνει τη χρονολόγηση του βιβλίου.
Η λατρίνα βρισκόταν κάτω από κτίρια της πρώιμης νεότερης περιόδου, σχηματίζοντας έναν σφραγισμένο και στεγανό θάλαμο που εκτεινόταν μέχρι το ασβεστολιθικό δάπεδο ενός αρχαίου λατομείου, το οποίο αξιοποιούνταν κατά τον 11ο αιώνα.
Η ανασκαφική περιοχή, που εφάπτεται στο τείχος ασυλίας του Μοναστηριού Abdinghof και οριοθετείται από την πλατεία Marienplatz στα νότια και την οδό Abdinghofstraße στα δυτικά, αποτελούσε κατά τον Μεσαίωνα μια γειτονιά που κατοικούνταν από τα ανώτερα στρώματα των πατρικίων της πόλης – όχι απαραίτητα ευγενών, αλλά σίγουρα της μεγαλοαστικής τάξης.
Μια λεπτομέρεια που έδωσε η Bretzel ενισχύει αυτή την κοινωνική ερμηνεία. Ανάμεσα στα υπολείμματα μεταξιού που ανακτήθηκαν στην ίδια λατρίνα, ορισμένα εμφανίστηκαν σκισμένα σε ορθογώνια κομμάτια.
Η Bretzel σημείωσε ότι επρόκειτο για πολύ φίνα υφάσματα, μερικές φορές διακοσμημένα, και υπέθεσε ότι αυτά τα αποκόμματα, που αρχικά αποτελούσαν μέρος ενδυμάτων υψηλής αξίας, είχαν επαναχρησιμοποιηθεί ως χαρτί τουαλέτας όταν το ένδυμα έπαψε πλέον να είναι χρήσιμο.
Η ίδια η Gai παραδέχτηκε ότι η χρήση μεταξιού για σκοπούς προσωπικής υγιεινής αποτελεί μια επιπλέον απόδειξη για την υψηλή κοινωνική θέση του ιδιοκτήτη του σημειωματάριου.
Στο καλύτερο δυνατό σενάριο, εάν η λατρίνα μπορέσει να αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο οικόπεδο και αυτό με τη σειρά του σε μια καταγεγραμμένη κατοικία στα ιστορικά αρχεία του Πάντερμπορν, θα ήταν εφικτό να συνδεθεί η κηρωμένη πινακίδα με το όνομα ενός συγκεκριμένου προσώπου που έζησε σε εκείνο το μέρος κατά τον 13ο ή 14ο αιώνα.
Η Σύμβουλος Rüschoff-Parzinger υπογράμμισε την αποτελεσματικότητα του συντονισμού που διατηρήθηκε ανάμεσα στη διαχείριση του κατασκευαστικού έργου, το Δημοτικό Συμβούλιο του Πάντερμπορν και την εταιρεία ανασκαφών – μια συνεργασία που επέτρεψε τη διεξαγωγή των αρχαιολογικών ερευνών χωρίς να προκληθούν καθυστερήσεις στο χρονοδιάγραμμα των εργασιών.
Η προσεκτική εξαγωγή του αντικειμένου, η άμεση μεταφορά του στο εργαστήριο συντήρησης του LWL στο Μύνστερ (Münster) και η εφαρμογή επιτόπιων μέτρων συντήρησης ήταν καθοριστικής σημασίας για τη διασφάλιση της σταθερότητας ενός εξαιρετικά εύθραυστου ευρήματος.
Μόλις ολοκληρωθούν η αποκατάσταση και οι αναλύσεις, το μεσαιωνικό σημειωματάριο θα εκτεθεί στο Μουσείο LWL στο Kaiserpfalz του Πάντερμπορν.
