Ούτε ο πολύ λίγος ούτε ο υπερβολικός ύπνος φαίνεται να ωφελούν τον οργανισμό. Σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη και οι δύο ακραίες καταστάσεις συνδέονται με ταχύτερη βιολογική γήρανση σε βασικά όργανα, όπως ο εγκέφαλος, η καρδιά, οι πνεύμονες και το ανοσοποιητικό σύστημα.
Ύπνος και υγεία: Γιατί τόσο η έλλειψη όσο και η υπερβολή κρύβουν κινδύνους
Μια νέα ανάλυση των βιολογικών ρολογιών στο ανθρώπινο σώμα δείχνει ότι οι λίγες ώρες ύπνου, αλλά και οι υπερβολικά πολλές, ενδέχεται να επιταχύνουν την πρόωρη γήρανση στον εγκέφαλο, την καρδιά, τους πνεύμονες και το ανοσοποιητικό σύστημα, ενώ σχετίζονται με ένα ευρύ φάσμα ασθενειών. Η συγκεκριμένη επιστημονική μελέτη δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Nature.
«Προηγούμενες μελέτες είχαν δείξει ότι ο ύπνος συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη γήρανση και τη σταδιακή επιβάρυνση του εγκεφάλου. Η δική μας έρευνα προχωρά ένα βήμα παραπέρα. Αποδεικνύει ότι ο ελλιπής αλλά και ο υπερβολικός ύπνος σχετίζονται με ταχύτερη γήρανση σε σχεδόν κάθε όργανο», αναφέρει ο επικεφαλής της μελέτης Junhao Wen, επίκουρος καθηγητής ακτινολογίας στο Vagelos College of Physicians and Surgeons του Πανεπιστημίου Columbia.
Η δύναμη των «βιολογικών ρολογιών» γήρανσης
Τα βιολογικά ρολόγια γήρανσης γίνονται όλο και πιο δημοφιλή στην επιστημονική κοινότητα. Με τη βοήθεια της μηχανικής μάθησης (machine learning) και βάσει βιολογικών δεδομένων (π.χ. πρωτεΐνες από μια απλή εξέταση αίματος), οι επιστήμονες μπορούν πλέον να ψηφιοποιήσουν το χρονικό διάστημα που γερνάει ένας άνθρωπος ταχύτερα ή βραδύτερα από την πραγματική (χρονολογική) του ηλικία.
Αν και τα περισσότερα ρολόγια μετρούν τη γήρανση συνολικά στο σώμα, τα όργανα γερνούν με διαφορετικούς ρυθμούς. Η ομάδα του Wen βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της δημιουργίας εξειδικευμένων βιολογικών ρολογιών για συγκεκριμένα όργανα, προσφέροντας πιο εξατομικευμένες πληροφορίες στους ασθενείς. «Το πιο συναρπαστικό ερώτημα για μένα είναι: μπορούμε να συνδέσουμε αυτά τα ρολόγια γήρανσης με έναν παράγοντα του τρόπου ζωής μας που μπορεί να τροποποιηθεί εγκαίρως, ώστε να επιβραδύνουμε τη γήρανση;» επισημαίνει ο Wen.
Το μοτίβο σχήματος “U”: Πόσες ώρες ύπνου επιβραδύνουν τη γήρανση
Για να κατασκευάσει αυτά τα ρολόγια γήρανσης, ο Wen ανέλυσε δεδομένα από μισό εκατομμύριο συμμετέχοντες στη βάση δεδομένων UK Biobank. Στη συνέχεια, αξιολόγησε τη σχέση μεταξύ της διάρκειας ύπνου και της βιολογικής ηλικίας των ατόμων μέσα από 23 διαφορετικά ρολόγια γήρανσης σε 17 συστήματα οργάνων.
Σε ολόκληρο το σώμα εμφανίστηκε ένα ξεκάθαρο μοτίβο σχήματος U:
- Λιγότερο από 6 ώρες ύπνου (σύντομος ύπνος) σχετίζεται με ταχύτερη γήρανση.
- Πάνω από 8 ώρες ύπνου (υπερβολικός ύπνος) επίσης σχετίζεται με ταχύτερη γήρανση.
- Το χαμηλότερο ποσοστό γήρανσης παρατηρήθηκε σε άτομα που κοιμόντουσαν μεταξύ 6,4 και 7,8 ωρών την ημέρα.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η διάρκεια του ύπνου από μόνη της προκαλεί τη γήρανση των οργάνων. Ωστόσο, υποδηλώνει ότι τόσο ο ανεπαρκής όσο και ο υπερβολικός ύπνος αποτελούν ισχυρούς δείκτες κακής γενικής υγείας και διατάραξης της μεταβολικής και ανοσολογικής ισορροπίας του οργανισμού.
Πώς η έλλειψη ύπνου επηρεάζει ολόκληρο το σώμα
Η σχέση μεταξύ ύπνου και ασθενειών υποδηλώνει ότι υπάρχει μια βαθιά σύνδεση μεταξύ εγκεφάλου και σώματος, η οποία εκτείνεται πολύ πέρα από την απλή επιρροή στον ίδιο τον εγκέφαλο. Όσον αφορά τις διαταραχές που σχετίζονται με τον εγκέφαλο, ο ανεπαρκής ύπνος (short sleep) συνδέθηκε σημαντικά με καταθλιπτικά επεισόδια και αγχώδεις διαταραχές, όπως έχει παρατηρηθεί και σε άλλες μελέτες για τον ύπνο και την ψυχική υγεία.
Ωστόσο, οι επιπτώσεις δεν σταματούν εκεί. Η έλλειψη ύπνου συσχετίστηκε επίσης με:
- Παχυσαρκία
- Διαβήτη τύπου 2
- Υπέρταση
- Ισχαιμική καρδιοπάθεια και καρδιακές αρρυθμίες
Παράλληλα, τόσο ο πολύ λίγος όσο και ο υπερβολικός ύπνος (long sleep) συνδέθηκαν με τη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ), το άσθμα, καθώς και με μια σειρά από πεπτικές διαταραχές, συμπεριλαμβανομένης της γαστρίτιδας και της γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης.
Όπως επισημαίνει ο ερευνητής Wen: «Αυτό το ευρύ μοτίβο σύνδεσης εγκεφάλου-σώματος είναι σημαντικό, επειδή μας δείχνει ότι η διάρκεια του ύπνου αποτελεί ένα βαθιά ριζωμένο κομμάτι ολόκληρης της φυσιολογίας μας, με μακροπρόθεσμες επιπτώσεις σε όλο τον οργανισμό».
Ύπνος και κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία – Τι δείχνουν επιστημονικά στοιχεία
Πέρα από την πρόβλεψη ασθενειών, τα λεγόμενα «ρολόγια γήρανσης» ανά όργανο (organ-specific aging clocks) είναι πολύτιμα για να προσδιορίσουμε πώς σχετίζεται ο ύπνος με συγκεκριμένες παθήσεις, όπως η κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία.
Αν και η μελέτη δεν μπόρεσε να καθορίσει με βεβαιότητα αν η διάρκεια του ύπνου προκαλεί την κατάθλιψη ή το αντίστροφο, η ομάδα του Wen εφάρμοσε μια «ανάλυση διαμεσολάβησης» (mediation analysis). Στόχος ήταν να διαπιστωθεί αν τα ρολόγια γήρανσης μεσολαβούν στη σχέση μεταξύ του ύπνου (σύντομου ή παρατεταμένου) και της κατάθλιψης σε μεγαλύτερες ηλικίες.
Οι αναλύσεις δείχνουν κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον:
- Ο λίγος ύπνος φαίνεται να δρα άμεσα στην εμφάνιση και το βάρος της κατάθλιψης στην τρίτη ηλικία.
- Ο υπερβολικός ύπνος ενδέχεται να επηρεάζει την κατάθλιψη μέσω ενός έμμεσου μονοπατιού που σχετίζεται με το ρολόι του εγκεφάλου και του λιπώδους ιστού (adipose clock).
«Αυτό έχει ισχυρές προεκτάσεις για τη μελλοντική διαχείριση του ύπνου και τις θεραπευτικές προσεγγίσεις», τονίζει ο Wen. «Η μελέτη μας υποδηλώνει ότι μπορεί να υπάρχουν διαφορετικά βιολογικά μονοπάτια μεταξύ όσων κοιμούνται λίγο και όσων κοιμούνται πολύ, τα οποία οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα (την κατάθλιψη). Επομένως, δεν πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε με τον ίδιο τρόπο».
