Πώς περνάει μια ολόκληρη κοινωνία από τη λατρεία των δώδεκα θεών του Ολύμπου στη νέα χριστιανική πίστη;
Οι απαντήσεις κρύβονται συχνά στα ερείπια που άφησε πίσω του ο χρόνος, περιμένοντας την αρχαιολογική σκαπάνη για να ξυπνήσουν. Μια τέτοια σπουδαία ανακάλυψη στη Σικελία έρχεται τώρα να ρίξει φως σε αυτό ακριβώς το μεταβατικό και γεμάτο μυστήριο στάδιο της ιστορίας.
Αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ένα κτίριο που βρισκόταν σε συνεχή χρήση για οκτώ αιώνες και ένα χριστιανικό μονόγραμμα χαραγμένο σε πώμα αμφορέα, το οποίο συνδέει το συγκρότημα των θερμών με τις παλαιότερες χριστιανικές τελετουργίες του νησιού.
Η ενδέκατη ανασκαφική περίοδος στην ελληνιστική-ρωμαϊκή συνοικία του Αγκριτζέντο, η οποία ολοκληρώθηκε τις προηγούμενες εβδομάδες, έφερε στο φως ένα κτήριο του οποίου η κατασκευαστική σειρά εκτείνεται από τον 3ο αιώνα π.Χ. έως τον 5ο αιώνα μ.Χ., προσφέροντας ένα εξαιρετικό παράθυρο στις αστικές και θρησκευτικές μεταβολές του αρχαίου Αγκριτζέντο (του ελληνικού Ακράγαντα) κατά τη μετάβαση από την Ύστερη Αρχαιότητα στον Πρώιμο Μεσαίωνα.
Ακράγαντας: Το οδοιπορικό των οκτώ αιώνων στην αρχαία ελληνική αποικία
Οι έρευνες πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της συμφωνίας συνεργασίας που έχουν υπογράψει από το 2016 το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια (Παράρτημα Ραβένας) και το Αρχαιολογικό Πάρκο του Αγκριτζέντο (Ακράγαντας).
Αυτή τη φορά, οι επιστήμονες επικέντρωσαν το ενδιαφέρον τους στο τέταρτο οικοδομικό τετράγωνο της αρχαίας πόλης.
Το σημείο βρίσκεται δίπλα σε ένα μεγάλο συγκρότημα ρωμαϊκών λουτρών (θερμών), το οποίο είχε απασχολήσει τους ειδικούς και κατά τη διάρκεια παλαιότερων ανασκαφών.
«Ξεφυλλίζοντας» τον χρόνο: 800 χρόνια συνεχούς ιστορίας
Οι ανασκαφικές εργασίες έφεραν στο φως μια δομή που παρέμεινε σε λειτουργία για σχεδόν 800 συναπτά έτη.
Η αδιάλειπτη χρήση από τον 3ο αιώνα π.Χ. έως τουλάχιστον τον 5ο αιώνα μ.Χ. προσφέρει ένα στρωματογραφικό αρχείο σπάνιας συνέχειας, ιδιαίτερα πολύτιμο για τα ιστορικά δεδομένα της Σικελίας.
Η επιστημονική ομάδα, με επικεφαλής τον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, Τζουζέπε Λέπορε, και την αρχαιολόγο του Πάρκου, Δρα Μαρία Σερένα Ρίτσο, κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει την ιστορία του χώρου.
Αυτό έγινε εφικτό μελετώντας τα επάλληλα στρώματα των δαπέδων, καθώς το καθένα από αυτά “σφράγιζε” και μια διαφορετική χρονική περίοδο κατοίκησης και δραστηριότητας. Η αρχαιότερη καταγεγραμμένη φάση αντιστοιχεί σε ένα δάπεδο από κίτρινο ασβεστολιθικό ψαμμίτη (καλκαρενίτη), τη χαρακτηριστική τοπική πέτρα της περιοχής.
Σε μεταγενέστερη φάση, το δάπεδο αυτό αντικαταστάθηκε από ένα πλακόστρωτο τύπου cocciopesto –μια ρωμαϊκή κατασκευαστική τεχνική που χρησιμοποιούσε θρυμματισμένα κομμάτια κεραμικών αναμεμειγμένα με ασβέστη, τυπική της περιόδου της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας– με τα σωζόμενα υπολείμματα να φέρουν ακόμα ίχνη κόκκινης χρωστικής ουσίας.
Έγχρωμη πολυτέλεια στο φως: Το εντυπωσιακό γεωμετρικό ψηφιδωτό που μαγνήτισε τους ειδικούς
Η αρχική φάση κατοίκησης αντικαταστάθηκε τελικά από ένα ψηφιδωτό δάπεδο της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου.
Πρόκειται για ένα πολύχρωμο γεωμετρικό ψηφιδωτό, το οποίο ήρθε στο φως σε εξαιρετική κατάσταση διατήρησης και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της φετινής ανασκαφικής περιόδου.
Οι ομάδες συντήρησης, υπό την επίβλεψη της Δρ. Μαριλάντα Ρίτσο Πίννα, συντηρήτριας του Πάρκου, έχουν ήδη ολοκληρώσει τον καθαρισμό και τη στερέωση του ψηφιδωτού.
Τα διακοσμητικά του σχέδια ακολουθούν τις αισθητικές τάσεις της Ύστερης Αρχαιότητας, αν και οι ειδικοί συνεχίζουν τη λεπτομερή ανάλυση των τεχνικών και συνθετικών του χαρακτηριστικών.
Το εύρημα που προκάλεσε το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στους ερευνητές δεν είναι το ίδιο το ψηφιδωτό, αλλά τα αντικείμενα που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό μιας τετράγωνης δεξαμενής, η οποία συνδέεται με το ανασκαμμένο κτήριο.
Οι αποθέσεις που περιείχε αυτή η κατασκευή απέδωσαν μια συλλογή υλικών που περιλαμβάνει νομίσματα, μικρά κατάλοιπα οστών ζώων και αρκετά πώματα αμφορέων, ένα εκ των οποίων φέρει χαραγμένο ένα χριστιανικό μονόγραμμα.
Ιερά γεύματα και κρυφές λατρείες: Τα πρώτα βήματα του Χριστιανισμού στη Σικελία
Η παρουσία αυτών των προσφορών ή αναθηματικών αποθέσεων, σε συνδυασμό με τα ζωικά κατάλοιπα που οι αρχαιολόγοι ερμηνεύουν ως πιθανά υπολείμματα τελετουργικών γευμάτων, υποδηλώνει μια τελετουργική πρακτική που συνδέεται με τις απαρχές της εξάπλωσης του Χριστιανισμού στο νησί, μεταξύ του 3ου και 4ου αιώνα μ.Χ.
Η ανακάλυψη αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική λόγω της χωρικής της συνάφειας με έναν χριστιανικό τόπο λατρείας που είχε τεκμηριωθεί παλαιότερα σε κοντινή απόσταση, ο οποίος είχε διαμορφωθεί στο εσωτερικό μιας από τις δεξαμενές του συγκροτήματος των θερμών.
Από τα ρωμαϊκά κτήρια στις χριστιανικές ανάγκες: Μια πολιτισμική στροφή
Η εγγύτητα μεταξύ των δύο χώρων και η παρουσία του χριστιανικού μονογράμματος στο πώμα του αμφορέα παρέχουν υλικά τεκμήρια που επιτρέπουν στους ερευνητές να συνδέσουν το νεοανασκαφέν κτήριο με τις πρώτες εκδηλώσεις του Χριστιανισμού στο Αγκριτζέντο.
Πρόκειται για μια κρίσιμη περίοδο για την κατανόηση της θρησκευτικής και πολιτισμικής μετάβασης της Σικελίας, όταν η πρώιμη χριστιανική λατρεία άρχισε να εδραιώνεται στα αστικά κέντρα, προσαρμόζοντας προϋπάρχοντες χώρους στις λειτουργικές της ανάγκες.
Παράλληλα, τα ταφικά σύνολα που τεκμηριώθηκαν κατά την ανασκαφή υποβάλλονται σε λεπτομερή ανάλυση από την επιστημονική ομάδα, η οποία στοχεύει στην ανασύνθεση των προτύπων κατοίκησης και χρήσης του χώρου στις διάφορες φάσεις του.
Το μέλλον των ανασκαφών: Ένα μακρόπνοο πρόγραμμα που αλλάζει τον χάρτη της Σικελίας
Η μελέτη των υλικών που συγκεντρώθηκαν, στα οποία περιλαμβάνονται κεραμικά προϊόντα, νομισματικά στοιχεία και οργανικά κατάλοιπα, θα επιτρέψει τον ακριβέστερο προσδιορισμό της χρονολογικής σειράς.
Παράλληλα, θα βοηθήσει στην κατανόηση των κοινωνικών και οικονομικών δυναμικών που χαρακτήριζαν αυτόν τον τομέα της αρχαίας πόλης κατά την εκτεταμένη περίοδο κατοίκησής του.
Οι αρχαιολογικές παρεμβάσεις στην ελληνιστική-ρωμαϊκή συνοικία του Αγκριτζέντο αποτελούν ένα μακροπρόθεσμο ερευνητικό πρόγραμμα, το οποίο από το 2016 παράγει συστηματικά πληροφορίες για την αστική εξέλιξη μιας από τις σημαντικότερες πόλεις της ελληνικής και ρωμαϊκής Σικελίας.
Η συνέχεια της κατοίκησης που τεκμηριώθηκε στο τέταρτο οικοδομικό τετράγωνο, με τις διαφορετικές κατασκευαστικές φάσεις του να εκτείνονται από την περίοδο της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και της Αυτοκρατορίας έως την Ύστερη Αρχαιότητα, προσφέρει ένα εξαιρετικό αρχείο για τη μελέτη των αρχιτεκτονικών και λειτουργικών μεταμορφώσεων των ιδιωτικών και δημόσιων χώρων στο πλαίσιο της σικελικής πόλης.
Αγώνας προστασίας: Τα αυστηρά πρωτόκολλα που «θωρακίζουν» το πολύχρωμο ψηφιδωτό
Οι ανασκαφές ακολούθησαν πρωτόκολλα παρέμβασης που συνδυάζουν την ακριβή αρχαιολογική τεκμηρίωση με την εφαρμογή άμεσων μέτρων προληπτικής συντήρησης, υπό την επίβλεψη των ειδικών συντηρητών του Πάρκου.
Οι συνεχείς ενέργειες συντήρησης εξασφάλισαν τη διαφύλαξη των πιο εύθραυστων στοιχείων, όπως το πολύχρωμο ψηφιδωτό που ανακαλύφθηκε πρόσφατα, το οποίο υποβλήθηκε σε καθαρισμό και σταθεροποίηση προκειμένου να αποτραπεί η αλλοίωσή του όσο ολοκληρώνονται οι μελέτες.
Η ερευνητική ομάδα, αποτελούμενη από αρχαιολόγους, συντηρητές και ειδικούς σε διάφορες βοηθητικές επιστήμες, συνεχίζει τις εργασίες της με τη φάση της εργαστηριακής ανάλυσης των υλικών που συγκεντρώθηκαν κατά τη διάρκεια της ανασκαφικής περιόδου.
Τα αποτελέσματα αυτών των μελετών, μόλις ολοκληρωθούν, θα ενσωματωθούν στη συνολική ερμηνεία του χώρου και θα συμβάλουν στην ανασύνθεση της ιστορίας του τέταρτου οικοδομικού τετραγώνου στο ευρύτερο πλαίσιο της αστικής εξέλιξης του Αγκριτζέντο – μιας τοποθεσίας που συνεχίζει να παρέχει θεμελιώδη στοιχεία για την κατανόηση των αρχαίων κοινωνιών της Σικελίας και της κεντρικής Μεσογείου.
