Το φως της δημοσιότητας βλέπουν μυστικά θαμμένα για 1,5 χιλιετία κάτω από τα τείχη ενός ιστορικού κάστρου.
Αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν έρευνες στην αρχαία Έδεσσα της Μεσοποταμίας βρίσκονται μπροστά σε μια ανακάλυψη που αλλάζει τα δεδομένα για την περιοχή.
Ένας σιωπηλός μάρτυρας του παρελθόντος αρχίζει να αποκαλύπτει την ταυτότητά του μέσα από την ελληνική γλώσσα.
Νέες ταφές και ελληνικές επιγραφές που ανακαλύφθηκαν δίπλα σε ψηφιδωτό 1.500 ετών στο Κάστρο της Σανλιούρφα βοηθούν τους αρχαιολόγους να ταυτοποιήσουν την πρώιμη βυζαντινή δομή ως πιθανό ναό μαρτύρων στην αρχαία Έδεσσα.
Το ψηφιδωτό αποκαλύφθηκε για πρώτη φορά το 2025 στην αρχαιολογική περιοχή γύρω από το Κάστρο της Σανλιούρφα και το συγκρότημα Μπαλουκλίγκολ (Balıklıgöl) στη νοτιοανατολική Τουρκία.
Εκείνη την εποχή, οι ερευνητές γνώριζαν ότι ανήκε σε χριστιανικό θρησκευτικό κτίριο, αλλά παρέμενε αβέβαιο αν η δομή αυτή ήταν ναός, παρεκκλήσι ή μαρτύριο.
Η ανασκαφική περίοδος του 2026 άλλαξε σημαντικά αυτή την εικόνα.
Η διευθύντρια της ανασκαφής, καθηγήτρια Δρ. Γκιουλρίζ Κοζμπέ (Gülriz Kozbe) από το Πανεπιστήμιο του Μπάτμαν, δήλωσε ότι έχουν πλέον αποκαλυφθεί περίπου 60 τετραγωνικά μέτρα του ενεπίγραφου ψηφιδωτού δαπέδου.
Νέες επιγραφές, τάφοι και αρχιτεκτονικά στοιχεία που βρέθηκαν γύρω από το δάπεδο ενίσχυσαν την εκτίμηση ότι η τρίκλιτη βασιλική δομή ενδέχεται να λειτουργούσε ως ναός μαρτύρων.
Οι ταφές προσφέρουν ένα νέο, καθοριστικό στοιχείο
Ανάμεσα στις πιο σημαντικές προσθήκες αυτής της περιόδου είναι πέντε τάφοι τύπου χαμοσόριον (khamosorion) και μία ταφή σε σαρκοφάγο, που ανακαλύφθηκαν στο εσωτερικό της δομής.
Μια επιπλέον ελληνική επιγραφή βρέθηκε σε ένα σπασμένο τμήμα της σαρκοφάγου και βρίσκεται ακόμη υπό αποκρυπτογράφηση.
Το περιεχόμενό της θα μπορούσε να αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντικό για τον προσδιορισμό του ποιος θάφτηκε εκεί και για το αν η ταφή συνδεόταν άμεσα με τη θρησκευτική ταυτότητα του κτιρίου.
Η παρουσία τάφων στο εσωτερικό της βασιλικής δομής παρέχει στους αρχαιολόγους στοιχεία που δεν ήταν διαθέσιμα όταν το ψηφιδωτό ήρθε για πρώτη φορά στο φως.
Δύο επιπλέον επιγραφές ανακαλύφθηκαν επίσης στο ψηφιδωτό δάπεδο κατά τη διάρκεια των ανασκαφών του 2026.
Η μία αποτελείται από τρεις σειρές και η άλλη από πέντε, εμπλουτίζοντας την εννεάγραμμη ελληνική επιγραφή που είχε καταγραφεί το 2025.
Στο σύνολό τους, οι επιγραφές, οι ταφές και η αρχιτεκτονική καθιστούν την ερμηνεία του κτιρίου ως μαρτυρίου όλο και πιο πιθανή, αν και τα ερωτήματα σχετικά με την ακριβή λειτουργία του και τα πρόσωπα που θάφτηκαν εκεί παραμένουν ανοιχτά.
Το ψηφιδωτό που «μιλά» για τη χριστιανική κοινότητα της Έδεσσας
Η πρώτη επιγραφή που αποκαλύφθηκε το 2025 είχε ήδη προσφέρει μια ασυνήθιστα λεπτομερή ματιά στα πρόσωπα που συνδέονταν με το κτίριο.
Η επιγραφική ανάλυση χρονολόγησε το ψηφιδωτό μεταξύ του 460 και 495 μ.Χ.
Το ελληνικό κείμενο κατονομάζει έναν ευεργέτη που ονομαζόταν Κόμης Ανασκάς και επικαλείται τη θεία προστασία για τον ίδιο και την οικογένειά του.
Καταγράφει επίσης μέλη του τοπικού κλήρου, συμπεριλαμβανομένου του Επισκόπου Κύρου, του πρεσβυτέρου Ηλία και ενός διακόνου με το όνομα Ράβουλος.
Το ίδιο το ψηφιδωτό κατασκευάστηκε από μικρές κόκκινες, μαύρες και λευκές ψηφίδες και διακοσμήθηκε με φυτικά, ζωικά και γεωμετρικά σχέδια.
Οι επιγραφές και ο διάκοσμός του υποδήλωναν αρχικά ότι ανήκε σε ένα σημαντικό χριστιανικό κτίριο, αλλά δεν υπήρχαν αρκετά στοιχεία για να προσδιοριστεί η δομή με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Οι τελευταίες ανακαλύψεις πρόσθεσαν τώρα μια ταφική διάσταση σε αυτή την εικόνα.
Η Κοζμπέ σημείωσε ότι η διάταξη της γεωμετρικής διακόσμησης και των πλαισίων με τις επιγραφές παρουσιάζει ομοιότητες με ψηφιδωτά ναών του 5ου και 6ου αιώνα, γνωστά από τη νοτιοανατολική Ανατολία, τη Συρία, την Ιορδανία και την Παλαιστίνη.
Νέα τεκμήρια από την αρχαία Έδεσσα
Η ανακάλυψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η σημερινή Σανλιούρφα βρίσκεται στη θέση της αρχαίας Έδεσσας, ενός από τα πιο ισχυρά χριστιανικά κέντρα της Ύστερης Αρχαιότητας.
Η Έδεσσα έγινε η πρωτεύουσα του Βασιλείου της Οσροηνής και αργότερα εξελίχθηκε σε σημαντικό σημείο συνάντησης της ελληνικής και της συριακής χριστιανικής παράδοσης.
Τα κατάλοιπα κάτω από το Κάστρο της Σανλιούρφα προσθέτουν τώρα αρχαιολογικά τεκμήρια σε αυτό το ιστορικό αρχείο.
Αντί για ένα μεμονωμένο, απομονωμένο ψηφιδωτό, οι ανασκαφές αποκαλύπτουν ένα ευρύτερο θρησκευτικό περιβάλλον, στο οποίο οι επιγραφές, ο κλήρος, οι ταφές και η αρχιτεκτονική φαίνεται να συνδέονταν στενά.
Αυτός ακριβώς ο συνδυασμός είναι που καθιστά σημαντικά τα ευρήματα του 2026.
Η ανασκαφή δεν προσθέτει απλώς περισσότερα αντικείμενα σε μια γνωστή τοποθεσία.
Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαιολόγοι κατανοούν τη λειτουργία ενός κτιρίου που εντοπίστηκε για πρώτη φορά μόλις έναν χρόνο νωρίτερα.
Μυστήριο παραμένει η ταυτότητα του μάρτυρα
Το κεντρικό ερώτημα δεν έχει ακόμη απαντηθεί:
Αν το κτίριο ήταν πράγματι ένας ναός μαρτύρων, τίνος τη μνήμη διατηρούσε;
Κανένα συγκεκριμένο πρόσωπο δεν έχει ταυτοποιηθεί ακόμη ως ο μάρτυρας που συνδέεται με το ιερό.
Οι νεοανακαλυφθείσες επιγραφές, ιδιαίτερα το κείμενο πάνω στη σαρκοφάγο, ενδέχεται τελικά να προσφέρουν στοιχεία ικανά να λύσουν αυτό το μυστήριο.
Οι εργασίες τεκμηρίωσης και συντήρησης του ψηφιδωτού συνεχίζονται, ενώ η περαιτέρω ανασκαφική έρευνα και η επιγραφική μελέτη αναμένεται να ρίξουν περισσότερο φως στην ιστορία του κτιρίου.
Οι ανασκαφές στο Κάστρο της Σανλιούρφα διευθύνονται από την Κοζμπέ από το 2020, στο πλαίσιο των αρχαιολογικών εργασιών που υποστηρίζονται από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας.
