Στον δυτικό τομέα του ρωμαϊκού θεάτρου των 2.000 ετών της Νίκαιας, στην ομώνυμη πόλη, αρχαιολόγοι έφεραν στο φως μαρμαρόστρωτα μονοπάτια και ένα εντυπωσιακά καλά διατηρημένο σύστημα αποχέτευσης.
Στη Νίκαια της Βιθυνίας (σημερινή πόλη Ιζνίκ), το 325 μ.Χ. πραγματοποιήθηκε η πρώτη Οικουμενική Σύνοδος, καθοριστικής σημασίας για την πρώιμη Χριστιανική Ιστορία.
Οι ανασκαφές διεξάγονται υπό την εποπτεία του μουσείου Νίκαιας, την επιστημονική καθοδήγηση του πανεπιστημίου Dokuz Eylül και την υποστήριξη της κοινότητας της Προύσας και του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού.
Η πρόσφατη περίοδος ανασκαφών αποκάλυψε εξωτερικές εισόδους, τμήματα μαρμάρινων διαδρόμων και ένα λειτουργικό αποστραγγιστικό δίκτυο, συνδεδεμένο με τον εξωτερικό δακτύλιο του θεάτρου, στοιχεία που μαρτυρούν ότι το συγκρότημα συνδύαζε μνημειακή αρχιτεκτονική με την εξελιγμένη ρωμαϊκή μηχανική.
Η επικεφαλής του έργου, καθηγήτρια Δρ.Aygün Ekin Meriç, απ’ το πανεπιστήμιο Dokuz Eylül, τόνισε την μοναδικότητα του θεάτρου: Ήταν εξ ολοκλήρου χτισμένο σε επίπεδο έδαφος, ανυψωμένο πάνω σε καμαρωτές υποδομές αντί σε πλαγιά, και είναι ένα από τα σπάνια πλήρως θολωτά, ρωμαϊκά θέατρα της Ανατολίας. Με έκταση 102 επί 79 μέτρα, το οικοδόμημα κάποτε έφτανε σε ύψος 24 μέτρων και είχε χωρητικότητα σχεδόν 10.000 θεατών.
Κατασκευάστηκε αρχικά κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας του Τραϊανού (98 -117 μ.Χ.) και, το θέατρο φιλοξενούσε μονομαχίες και δημόσια θεάματα καθ’ όλον τον 2ο και 3ο αιώνα μ.Χ. Από τον 4ο αιώνα και έπειτα, τα αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν μια σαφή μεταστροφή προς τη χριστιανική του χρήση.
Οι τοιχογραφίες και τα επιγραφές περιλαμβάνουν σταυρούς, μοτίβα στεφανιών, καθώς και μία εικόνα της Παναγίας με το Θείο Βρέφος — από τα παλαιότερα γνωστά δείγματα στην Ανατολία.
Αυτές οι αλλαγές συμπίπτουν με τον ρόλο της Νίκαιας ως τόπου διεξαγωγής της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, όπου διατυπώθηκαν οι θεμελιώδεις αρχές του Χριστιανισμού.
Οι ερευνητές υποθέτουν πως το θέατρο, με τις προσωρινές δοκούς υποστήριξης και το εσωτερικό με τις τοιχογραφίες μπορεί να φιλοξενούσε συγκεντρώσεις ιερέων εκείνη την περίοδο.
Ακόμη, πρόσφατες έρευνες επαλήθευσαν ότι, στην κορυφή του κοίλου του θεάτρου και γύρω απ’ τις εισόδους, είχαν χτιστεί (μεταξύ 11ου και 13ου αιώνα) μεσαιωνικές εκκλησίες, ενώ στην ευρύτερη περιοχή υπήρχαν τάφοι της περιόδου των Σταυροφοριών. Το 2026, η ομάδα σκοπεύει να ξεκινήσει λεπτομερή ανασκαφή στην νεκρόπολη για την μελέτη αυτών των μεταγενέστερων ταφών.
Αργότερα, οι τεχνίτες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, τοποθέτησαν κεραμικούς κλιβάνους μέσα στα ερείπια – σημάδι της αδιάλειπτης επαναχρησιμοποίηση του χώρου. Οι αρχαιολόγοι, περιγράφουν το θέατρο ως μια “ζωντανή στρωματογραφία” της ιστορίας της Νίκαιας, καθώς μέσα στην ίδια δομή διαφυλάσσονται ελληνιστικά θεμέλια, ρωμαϊκές λιθοδομές, βυζαντινές τοιχογραφίες και βιομηχανικά κατάλοιπα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Το αναστηλωμένο θέατρο άνοιξε ξανά για το κοινό τον Μάρτιο του 2024 και από τότε έχει προσελκύσει περισσότερους από 90.000 επισκέπτες. Οι επόμενες εργασίες αποκατάστασης θα επικεντρωθούν στις κιονοστοιχίες στις ανατολικές και δυτικές εισόδους — τους εντυπωσιακούς χώρους υποδοχής που πλαισίωναν κάποτε τη τελετουργική πρόσβαση στο θέατρο.
«H ανακάλυψη των μαρμάρινων και του λειτουργικού αποχετευτικού συστήματος στον εξωτερικό δακτύλιο του θεάτρου, αλλάζει την κατανόησή μας για τον μαρμάρινων σχεδιασμό της Νίκαιας», εξήγησε η καθηγήτρια Δρ. Aygün Ekin Meriç. «Μαρτυρά πως δεν ήταν μόνο ένας χώρος διασκέδασης, αλλά ένα ιερό και πολιτικό κέντρο που εξελίχθηκε μαζί με την πόλη».
