Στα «άδυτα» της αρχαίας Πτολεμαΐδας: Τι αποκαλύπτουν 626 σημάδια λιθοξόων στα τείχη της ελληνικής πόλης στη Λιβύη

Ένα αρχαίο μυστικό, θαμμένο για αιώνες κάτω από την άμμο της λιβυκής ερήμου, έρχεται στο φως για να αλλάξει όσα γνωρίζαμε για την αρχιτεκτονική του παρελθόντος.

Τα τείχη μιας σπουδαίας ελληνικής αποικίας στη Βόρεια Αφρική «σπάνε τη σιωπή» τους και αποκαλύπτουν τα αποτυπώματα των ανθρώπων που τα έχτισαν.

Η αποκρυπτογράφηση εκατοντάδων σημαδιών πάνω στις πέτρες μάς μεταφέρει πίσω στον χρόνο, στην εποχή των μεγάλων κατασκευαστικών έργων της αρχαιότητας.

Μια μελέτη 626 λίθινων επιγραφών αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε η κατασκευή μίας από τις καλύτερα διατηρημένες οχυρώσεις στην Κυρηναϊκή και προτείνει μια νέα χρονολόγηση για το μνημείο.

Τα πέτρινα τείχη της Πύλης της Ταύχειρας, στην αρχαία πόλη της Πτολεμαΐδας (στη σημερινή Λιβύη), έχουν διατηρήσει για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια μια σιωπηλή καταγραφή της δραστηριότητας των οικοδόμων της.

Πρόκειται για 626 σημάδια λιθοξόων, χαραγμένα στους ασβεστολιθικούς όγκους που σχηματίζουν αυτή τη μνημειώδη οχυρωμένη είσοδο.

Μια ερευνητική ομάδα από το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, με επικεφαλής την αρχαιολόγο Anna Urszula Kordas, ανέλυσε συστηματικά αυτές τις επιγραφές για πρώτη φορά.

Η Πύλη της Ταύχειρας: Ένα οχυρωματικό θαύμα της ελληνιστικής περιόδου

Το αποτέλεσμα προσφέρει μια διεισδυτική ματιά στον τρόπο με τον οποίο χτίστηκε αυτή η πύλη, προτείνει μια νέα χρονολόγηση για την ανέγερσή της και αποκαλύπτει ένα σύστημα οργάνωσης και χρηματοδότησης πολύ πιο περίπλοκο από ό,τι θεωρούταν προηγουμένως.

Η Πύλη της Ταύχειρας είναι το καλύτερα διατηρημένο τμήμα των οχυρώσεων της Πτολεμαΐδας, μιας πόλης που ιδρύθηκε στα παράλια της Κυρηναϊκής, στη Βόρεια Αφρική, κατά την ελληνιστική περίοδο.

Το όνομά της προέρχεται από την πόλη της Ταύχειρας, προς την οποία οδηγούσε κάποτε ο δρόμος που ξεκινούσε από αυτή την είσοδο.

Ταξιδιώτες είχαν παρατηρήσει τα χαραγμένα σημάδια στις πέτρες της ήδη από τον 18ο αιώνα, αλλά κανείς δεν τα είχε μελετήσει λεπτομερώς μέχρι σήμερα.

Η Kordas κατέγραψε 626 σημάδια, τα ταξινόμησε σε 27 διαφορετικούς τύπους και ανέλυσε την κατανομή τους στους δύο πύργους που πλαισιώνουν την κεντρική είσοδο.

Η μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό European Journal of Archaeology, εφαρμόζει την έννοια της «λειτουργικής αλυσίδας» (operational chain)—του συνόλου των τεχνικών βημάτων που μεταμορφώνουν την πρώτη ύλη σε τελικό αντικείμενο—για να αναπαραστήσει την κατασκευαστική διαδικασία.

Τα σημάδια των λιθοξόων είναι ουσιαστικά σύμβολα που οι πελεκάνοι χάραζαν στους λίθους για να παρακολουθούν την πρόοδο της εργασίας τους, να ταυτοποιούν το συνεργείο τους ή να καταγράφουν τη συμμετοχή τους στις διάφορες φάσεις του έργου.

Στην Πύλη της Ταύχειρας, αυτά τα σημάδια είναι κατανεμημένα με πολύ διαφορετικό τρόπο ανάλογα με την περιοχή του μνημείου, επιτρέποντας στην ερευνήτρια να διακρίνει δύο φάσεις και δύο συστήματα εργασίας.

Δύο τύποι σημαδιών, δύο κατασκευαστικές φάσεις

Τα σημάδια εμφανίζονται σε δύο σακώς διαφοροποιημένες ομάδες.

Η πρώτη ομάδα εντοπίζεται στους λίθους των ανατολικών τοίχων των πύργων, εκείνων που βλέπουν προς το εσωτερικό της πόλης. Αυτές οι πέτρες είναι ακατέργαστες και στερούνται του χαρακτηριστικού αναγλύφου (rustication)—μιας αδρής λάξευσης που αφήνει τις εξωτερικές όψεις να εξέχουν—το οποίο διακρίνεται στις εξωτερικές προσόψεις.

Τα σημάδια σε αυτούς τους λίθους είναι μεγάλα, μερικές φορές αναποδογυρισμένα, και τοποθετημένα τυχαία.

Αυτό υποδηλώνει ότι χαράχτηκαν πριν ο λίθος τοποθετηθεί στη θέση του, πιθανώς στο λατομείο ή κατά τη μεταφορά.
Ο σκοπός τους, σύμφωνα με τη συγγραφέα, ήταν η παρακολούθηση της εξόρυξης και της μετακίνησης των υλικών.

Η δεύτερη ομάδα, από την άλλη πλευρά, εμφανίζεται στους ανάγλυφους λίθους (rusticated) των εξωτερικών προσόψεων—στη βόρεια, δυτική και νότια όψη των πύργων.

Τα σημάδια είναι πολύ πιο λεπτά, εκτελεσμένα με ακρίβεια και πάντα στη σωστή θέση, ποτέ αναποδογυρισμένα.
Επιπλέον, είναι κεντραρισμένα στα τμήματα των λίθων που εξέχουν.

Η Kordas καταλήγει στο συμπέρασμα ότι χαράχτηκαν αφού ο λίθος είχε τοποθετηθεί και λαξευτεί, και ότι αφέθηκαν εσκεμμένα ορατά.

Τα σημάδια της δεύτερης ομάδας εντοπίζονται αποκλειστικά στους ανάγλυφους λίθους των προσόψεων των πύργων της Πύλης της Ταύχειρας, και συγκεκριμένα στους εξωτερικούς βόρειους, δυτικούς και νότιους τοίχους τους, εξηγεί το άρθρο.

Αυτά τα σημάδια χαρακτηρίζονται από τις καλοδουλεμένες και ακριβείς χαράξεις τους, οι οποίες εντοπίζονται συνήθως στο κέντρο των ανάγλυφων, κατεργασμένων επιφανειών των λίθων.

Τα σημάδια αυτά δεν εμφανίζονται ποτέ αναποδογυρισμένα, γεγονός που υποδηλώνει έντονα ότι χαράχτηκαν αφού οι λίθοι είχαν τοποθετηθεί και λαξευτεί, με την πρόθεση να παραμείνουν ορατά μετά την ολοκλήρωση του κτιρίου.

Στις περισσότερες ελληνικές και ελληνιστικές κατασκευές, τα σημάδια των λιθοξόων αφαιρούνταν κατά το τελικό φινίρισμα της πέτρας ή κρύβονταν στις εσωτερικές όψεις.

Στην Πύλη της Ταύχειρας, ωστόσο, οι οικοδόμοι επέλεξαν να τα αναδείξουν.

Η Kordas υποστηρίζει ότι αυτή η απόφαση μπορεί να είχε προπαγανδιστικό σκοπό:

Να προβληθεί η συνεισφορά των διαφορετικών συνεργείων ή των χορηγών που συμμετείχαν στο έργο.

Γράμματα και μονογράμματα: Τα δύο συστήματα που έβαλαν «τάξη» στο αρχαίο εργοτάξιο

Η ανάλυση των σημαδιών αποκάλυψε ότι οι λιθοξόοι χρησιμοποιούσαν δύο διαφορετικά συστήματα ταυτοποίησης.

Το πρώτο είναι ένα αλφαβητικό σύστημα: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ και Η.

Αυτά τα γράμματα εμφανίζονται με διαδοχική σειρά και φαίνεται να αντιστοιχούν σε αριθμημένες ομάδες εργασίας.

Τα σημάδια Α, Β, Γ, Δ, ΑΡ/Ε, Ζ και Η πιθανότατα σχηματίζουν ένα σύστημα αλφαβητικής σήμανσης που αντιπροσωπεύει τον καταλογισμό εργασίας μεταξύ των συνεργείων των λιθοξόων, σημειώνει η μελέτη.

Η συγγραφέας προτείνει ότι αυτά τα γράμματα υποδεικνύνουν επτά ξεχωριστές ομάδες, καθεμία από τις οποίες ήταν υπεύθυνη για ένα τμήμα του έργου.

Τα πρώτα γράμματα (Α, Β, Γ, Δ, Ε) εμφανίζονται στις χαμηλότερες σειρές του βόρειου πύργου, ενώ τα Ζ και Η προστέθηκαν αργότερα, όταν χτίστηκαν ο νότιος πύργος και τα ανώτερα επίπεδα.

Το δεύτερο σύστημα παρουσιάζει πολύ μεγαλύτερη ποικιλία:

Πρόκειται για μονογράμματα και συμπλέγματα (λιγατούρες) δύο ή περισσότερων γραμμάτων, τα οποία πιθανότατα αντιστοιχούν σε ονόματα ιδιωτών, εργαστηρίων ή χορηγών.
Παραδείγματα όπως AP/E (με το Ε στο κάτω μέρος), HPA, ΣΑ, ΣΩΤΗΡ (πιθανώς το όνομα Σωτήρ), YΔ, ή ΔKY εμφανίζονται μόνο σε συγκεκριμένες περιοχές και είναι συνήθως πιο σύνθετα στα ανώτερα επίπεδα των πύργων.

Η συνύπαρξη των δύο συστημάτων υποδηλώνει ότι η κατασκευή χρηματοδοτήθηκε και οργανώθηκε με δύο διαφορετικούς τρόπους.

Η Kordas προτείνει ότι τα αλφαβητικά σημάδια αντιστοιχούν σε ένα δημόσιο σύστημα, με ομάδες που ανέλαβαν το έργο μέσω μειοδοτικών διαγωνισμών με δημοτικά κονδύλια.

Τα μονογράμματα, από την άλλη πλευρά, δείχνουν ιδιωτική χρηματοδότηση, μέσω εθελοντικών δωρεών από εύπορους πολίτες που διέθεσαν την εργασία των δικών τους λιθοξόων.

Στον ελληνικό κόσμο, η πρακτική αυτή ήταν γνωστή ως επίδοσις –  μια εθελοντική εισφορά για δημόσια έργα.

Η συγγραφέας υπενθυμίζει ότι στην Κυρήνη, τη γειτονική πόλη, είχε καταγραφεί μια επίδοσις ύψους περίπου 313.000 δραχμών γύρω στο 280 π.Χ., ένα τεράστιο ποσό που θα μπορούσε να προορίζεται μόνο για ένα μεγάλο κατασκευαστικό έργο.

Η εισαγωγή των σημαδιών με μονογράμματα ίσως υποδηλώνει ότι νέα συνεργεία εργάστηκαν παράλληλα με τα ήδη υπάρχοντα, ταυτοποιούμενα πιθανώς με τα ονόματα των ιδιοκτητών των εργαστηρίων ή των χορηγών που χρηματοδότησαν το έργο τους, εξηγεί το άρθρο.

Αυτό, με τη σειρά του, αυξάνει την πιθανότητα η κατασκευή της πύλης να χρηματοδοτήθηκε, τουλάχιστον εν μέρει, μέσω επιδόσεως, μιας μορφής εθελοντικής εισφοράς καλά τεκμηριωμένης στις ελληνικές πόλεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της Κυρηναϊκής.

Παράλληλη κατασκευή: Το μυστικό πίσω από την ταχεία ολοκλήρωση του έργου

Η κατανομή των σημαδιών κατέστησε επίσης δυνατό τον προσδιορισμό του ρυθμού και της σειράς των εργασιών.

Ο βόρειος και ο νότιος πύργος δεν χτίστηκαν ο ένας μετά τον άλλον, αλλά ταυτόχρονα.

Τα περισσότερα σημάδια εντοπίζονται αποκλειστικά σε έναν από τους δύο πύργους—τα AP/E, B, Γ, HP, MAP/EM, NT, ΣΑ, YΔ στον βόρειο πύργο και τα AT, EY, Z, ΠΑ, OYO, ΔKY στον νότιο πύργο—γεγονός που υποδηλώνει ότι διαφορετικά συνεργεία εργάζονταν στον καθένα.

Ωστόσο, ορισμένα σημάδια όπως τα Α, Δ, Η, HPA/HAP και NT εμφανίζονται και στους δύο πύργους, δείχνοντας ότι το έργο προχωρούσε παράλληλα.

Επιπλέον, η παρουσία σημαδιών που επαναλαμβάνονται σε όλες τις σειρές λίθων ενός πύργου υποδηλώνει ότι η κατασκευή ολοκληρώθηκε σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα.

Για παράδειγμα, το σημάδι AP/E εμφανίζεται 92 φορές στον βόρειο πύργο, από την πρώτη σειρά δόμων έως την τελευταία σωζόμενη.

Στον νότιο πύργο, τα σημάδια Δ, Ζ και OYO/YO/YP/AOY καταγράφονται επίσης σε όλες τις σειρές των λίθων.

Η συνέχεια αυτή υποδηλώνει ότι οι δύο πύργοι χτίστηκαν μέσα σε ένα σχετικά σύντομο χρονικό πλαίσιο, το οποίο πιθανότατα αντιστοιχεί στην περίοδο δραστηριότητας των συνεργείων των λιθοξόων, αναφέρει η συγγραφέας.

Η ανάγκη να απασχοληθούν τόσες πολλές ομάδες και να ολοκληρωθεί γρήγορα το έργο δείχνει ότι η πύλη εξυπηρετούσε μια κρίσιμη αμυντική λειτουργία και ότι οι περιστάσεις απαιτούσαν άμεση αποπεράτωση.

Μια άλλη σημαντική λεπτομέρεια είναι ότι η λάξευση των λίθων για το ανάγλυφο (rustication) γινόταν αφού είχαν τοποθετηθεί στη θέση τους, και όχι πριν.

Το παραπάνω αποδεικνύεται από το γεγονός ότι τα σημάδια βρίσκονται πάντα στη σωστή θέση και κεντραρισμένα, κάτι που είναι εφικτό μόνο αν η χάραξη γινόταν αφού η πέτρα είχε στερεωθεί στον τοίχο.

Η μέθοδος αυτή —η οποία απαιτούσε τη λάξευση επί τόπου στο εργοτάξιο— έρχεται σε αντίθεση με την πιο κοινή ελληνική κατασκευαστική πρακτική, όπου η αδρή διαμόρφωση γινόταν στο λατομείο για να μειωθεί το βάρος μεταφοράς.

Στην περίπτωση της Ταύχειρας, το λατομείο απείχε μόλις 500 μέτρα, γεγονός που εξηγεί γιατί η πέτρα μπορούσε να μεταφερθεί ακατέργαστη και να δεχθεί το τελικό φινίρισμα αφού τοποθετούνταν στη θέση της.

Η «υπογραφή» του Πτολεμαίου Η΄: Η νέα χρονολόγηση που ανατρέπει τα δεδομένα

Ένα από τα κύρια ζητήματα αντιπαράθεσης γύρω από την Πύλη της Ταύχειρας ήταν η χρονολόγησή της.

Μέχρι τώρα, οι χρονολογήσεις βασίζονταν σε ιστορικές υποθέσεις και συγκρίσεις με άλλες οχυρώσεις, χωρίς στέρεα αρχαιολογικά δεδομένα.

Η παλαιογραφική ανάλυση των σημαδιών —δηλαδή η μελέτη της μορφής των γραμμάτων— επέτρεψε στην Kordas να προτείνει μια πολύ πιο ακριβή ημερομηνία.

Τα γράμματα παρουσιάζουν χαρακτηριστικά γνωρίσματα του 2ου αιώνα π.Χ.:

Το άλφα με σπασμένη την κεντρική οριζόντια γραμμή (κεραία), το ψηλό βήτα με έντονους βρόχους, το ζήτα με κάθετη τη μεσαία γραμμή, το έψιλον με κοντύτερη κεντρική γραμμή που μερικές φορές έχει σχήμα ημισελήνου, και το ωμέγα με ευρύ βρόχο.

Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά είναι τυπικά των πτολεμαϊκών επιγραφών του δεύτερου αιώνα π.Χ., ιδιαίτερα κατά τις περιόδους βασιλείας του Πτολεμαίου ΣΤ΄ και του Πτολεμαίου Η΄.

Η συγγραφέας ενισχύει αυτή τη χρονολόγηση με ένα χάραγμα (graffito) που βρέθηκε στον βόρειο πύργο, το οποίο αναφέρει τον Ιππόμαχο, γιο του Τιμαχίδα από τη Ρόδο.

Το χάραγμα, σκαλισμένο με βαθιά, καλοδουλεμένα γράμματα, παρουσιάζει τα ίδια παλαιογραφικά χαρακτηριστικά με τα σημάδια των λιθοξόων και χρονολογείται στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ.

Καθώς πρόκειται για το παλαιότερο από τα γραπτά χαράγματα που έχουν καταγραφεί στην πύλη, παρέχει ένα terminus ante quem (χρονικό όριο προ του οποίου):

Η ανακατασκευή των πύργων πρέπει να είχε πραγματοποιηθεί πριν από εκείνη τη στιγμή.

Λαμβάνοντας υπόψη όλα αυτά τα στοιχεία, η Kordas καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η Πύλη της Ταύχειρας ανακατασκευάστηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Πτολεμαίου Η΄ Ευεργέτη, γνωστού και ως Φύσκωνα, ο οποίος κυβέρνησε την Κυρηναϊκή στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. (περίπου μεταξύ 145 και 116 π.Χ.).

Τα επιχειρήματα που παρουσιάζονται από την επιγραφική ανάλυση των σημαδιών στην Πύλη της Ταύχειρας και τα στοιχεία από τα σημάδια των λιθοξόων που είναι ορατά εκεί, όπως συζητείται σε αυτή την ανάλυση, υποδηλώνουν ότι η πύλη ανακατασκευάστηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Πτολεμαίου Η΄ Φύσκωνα τον 2ο αιώνα π.Χ., γράφει η συγγραφέας.

Αν μη τι άλλο, η υπόθεση αυτή αξίζει να μελετηθεί σοβαρά.

Η πρόταση αυτή εναρμονίζεται και με άλλα ιστορικά δεδομένα.

Η πόλη της Πτολεμαΐδας γνώρισε σημαντική αστική ανάπτυξη κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, όπως αποδεικνύεται από κτίρια όπως το «Παλάτι των Κιόνων» και το λεγόμενο «Μαυσωλείο», τα οποία παρουσιάζουν κατασκευαστικές παραλληλίες με την πύλη.

Επιπλέον, η κοπή πτολεμαϊκών νομισμάτων στην Κυρηναϊκή αυξήθηκε σημαντικά κατά το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ., συμπίπτοντας με τη διακυβέρνηση του Πτολεμαίου Η΄ και των διαδόχων του.

Η παρουσία επιγραφών που αναφέρουν αυτόν τον βασιλιά είναι άφθονη στην περιοχή, υπογραμμίζοντας περαιτέρω τη σημασία της βασιλείας του στην τοπική ιστορία.

Παγκόσμια εξαίρεση: Γιατί η Πύλη της Ταύχειρας «ξεχωρίζει» στον ελληνιστικό κόσμο

Η Πύλη της Ταύχειρας ξεχωρίζει από άλλες σύγχρονές της οχυρώσεις λόγω της απόφασης να αφεθούν ορατά τα σημάδια των λιθοξόων. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όπως στον Ναό του Απόλλωνα στα Δίδυμα (στα παράλια της Ιωνίας), αυτά τα σημάδια κρύβονταν στις ακατέργαστες όψεις των λίθων και εξαφανίζονταν όταν η πέτρα λειαινόταν.

Στην Ταύχειρα, ωστόσο, τα σημάδια έγιναν μέρος του εξωτερικού φινιρίσματος, λειτουργώντας ως υπογραφές ή σφραγίδες ποιότητας.

Ακόμη και ελλείψει διδακτικών παραλλήλων —είτε λόγω χαμένων στοιχείων είτε λόγω κενών στην έρευνα— μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η πρακτική της χάραξης ανάγλυφων λίθων (rusticated) με τα ονόματα λιθοξόων ή χορηγών, αν και εμπνευσμένη από την ευρύτερη ελληνική παράδοση της απόδοσης τιμών σε ευεργέτες δημόσιων κτιρίων, αποτελεί μια τοπική καινοτομία, εξηγεί το άρθρο.

Η Πύλη της Ταύχειρας είναι επομένως αξιοσημείωτη για τη μοναδικότητά της, καθώς οι οχυρώσεις που παρουσιάζουν ανάλογα στοιχεία οργάνωσης της εργασίας και δημόσιας προβολής των σημαδιών των λιθοξόων στερούνται στενών παραλλήλων.

Συνολικά, η έρευνα τεκμηριώνει τουλάχιστον επτά ομάδες που αριθμούνται με γράμματα και ακόμη δεκατέσσερα συνεργεία ή μεμονωμένους λιθοξόους που ταυτοποιούνται με μονογράμματα.

Ο αριθμός αυτός αποκαλύπτει ένα έργο μεγάλης κλίμακας, το οποίο απαιτούσε πολύπλοκο συντονισμό και αποτελεσματική διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού.

Η παρουσία λίθων με δύο διαφορετικά σημάδια δείχνει ακόμη και τη συνεργασία μεταξύ διαφορετικών εργαστηρίων πάνω στην ίδια πέτρα.

Η Πύλη της Ταύχειρας αποτελεί κυριολεκτικά ένα λογιστικό βιβλίο σκαλισμένο σε πέτρα.

Χάρη στα σημάδια των λιθοξόων της, μπορούμε πλέον να διαβάσουμε τα «κλειδιά» της κατασκευής της: τα ονόματα των συνεργείων, τον ρυθμό εργασίας, τις πηγές χρηματοδότησης και τον επείγοντα χαρακτήρα της ανέγερσής της.

Όλα αυτά κατά τη διάρκεια μιας ιστορικής στιγμής, τον 2ο αιώνα π.Χ., όταν η Κυρηναϊκή βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Πτολεμαίων και η πρωτεύουσά τους, η Αλεξάνδρεια, αποτελούσε τον πολιτιστικό και πολιτικό φάρο της ανατολικής Μεσογείου.

Η πύλη, με τους στιβαρούς πύργους της και την αδρή λάξευση (rustication), στέκεται ακόμα όρθια, και πλέον «μιλά» και με γράμματα που αφηγούνται τη δική της ιστορία.