Η κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους από τον Κρίστοφερ Νόλαν έφτασε επιτέλους στις αίθουσες, με την ερμηνεία του Ματ Ντέιμον ως του πολύπαθου βασιλιά της Ιθάκης να καθηλώνει το παγκόσμιο κοινό.
Ωστόσο, καθώς η ταινία πυροδοτεί έντονες συζητήσεις για το κάστινγκ και την ιστορική ακρίβεια, αναζωπυρώνει παράλληλα ένα πολύ παλαιότερο ερώτημα που γοητεύει τους μελετητές εδώ και αιώνες: ήταν ο Οδυσσέας πραγματικό πρόσωπο;
Η απάντηση, όπως συμβαίνει με μεγάλο μέρος του αρχαίου κόσμου, βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο έδαφος και τον μύθο.
Οι σύγχρονοι μελετητές θεωρούν γενικά την Οδύσσεια ως θρύλο και όχι ως ιστορική καταγραφή, ωστόσο η γραμμή μεταξύ μύθου και μνήμης στον αρχαίο κόσμο δεν ήταν ποτέ ξεκάθαρη.
Όπως ανέφεραν οι New York Times λίγο πριν από την κυκλοφορία της ταινίας, αρχαιολόγοι που εργάζονται στο ελληνικό νησί της Ιθάκης ανακάλυψαν πειστικά στοιχεία που αποδεικνύουν ότι για τους Έλληνες της αρχαιότητας, ο Οδυσσέας δεν ήταν απλώς ένα λογοτεχνικό δημιούργημα, αλλά μια μορφή γνήσιας και διαρκούς λατρείας.
Οδυσσείον: Ένα Ιερό για έναν θρυλικό βασιλιά
Ψηλά στις αναβαθμίδες του όρους Εξωγή, σε μια τοποθεσία γνωστή από παλιά στους ντόπιους ως Σχολή του Ομήρου, οι ανασκαφές υπό τον αρχαιολόγο Γιάννο Γ. Λώλο του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων αποκάλυψαν τα ερείπια ενός εκτεταμένου ιερού 2.400 ετών.
Το συγκρότημα αυτό, το οποίο οι μελετητές αποκαλούν Οδυσσείον, χρονολογείται γύρω στον 3ο αιώνα π.Χ. — περίπου 500 χρόνια μετά τη σύνθεση των επών από τον Όμηρο και μια ολόκληρη χιλιετία αφότου ο ήρωας υποτίθεται ότι ξεκίνησε το ταξίδι της επιστροφής του από την Τροία.
Ωστόσο, τα αντικείμενα που ήρθαν στο φως από το έδαφός του μαρτυρούν μια λατρεία κάθε άλλο παρά περιστασιακή.
Μέσα στο συγκρότημα, η ανασκαφική ομάδα ανακάλυψε στιλβωμένα μαύρα κύπελλα, κοσμήματα, ιδιωτικά σκεύη προσευχής και χιλιάδες θραύσματα σπασμένων αγγείων.
Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά ευρήματα ήταν κεραμίδια στέγης ενσφράγιστα με το ίδιο το όνομα του Οδυσσέα.
Ένα από αυτά μεταφράζεται ως «του Οδυσσέως», υποδηλώνοντας ότι ο μυθικός ήρωας ήταν ο ιδιοκτήτης του χώρου, ενώ ένα άλλο αναγράφει «προς τον Οδυσσέα», αποτελώντας μια άμεση αναθηματική προσφορά προς τον βασιλιά.
Επίσης, ήρθαν στο φως περισσότερα από 100 χάλκινα και αργυρά νομίσματα, κομμένα σε πόλεις-κράτη του ελληνιστικού και ρωμαϊκού κόσμου, γεγονός που υποδηλώνει μια συνεχή ροή ναυτικών, εμπόρων και προσκυνητών από μακρινά μέρη.
Η παρουσία δεκάδων σπονδυλιών (αντιών) και υφαντικών βαρών (αγνύθων) αφήνει να εννοηθεί ότι οι γυναίκες είχαν κεντρικό ρόλο στις τελετουργίες, λατρεύοντας ίσως την Πηνελόπη στο πλευρό του διάσημου συζύγου της.
Η Ιθάκη του Ομήρου: Ποίηση ή Γεωγραφία;
Το ερώτημα για το πού βρισκόταν στην πραγματικότητα η Ιθάκη του Ομήρου προβληματίζει εδώ και καιρό τους μελετητές. Στο έπος, το νησί περιγράφεται ως χαμηλό και ευρισκόμενο δυτικότερα από όλα — μια περιγραφή που δεν ταιριάζει απόλυτα με το σημερινό ελληνικό νησί με το ίδιο όνομα, το οποίο είναι ορεινό και βρίσκεται ανατολικά της γειτονικής Κεφαλονιάς.
Διάφορες θεωρίες είχαν υποστηρίξει ότι ένα κανάλι της Εποχής του Χαλκού χώριζε κάποτε τη χερσόνησο της Παλικής από την Κεφαλονιά, καθιστώντας την ξεχωριστό νησί, αν και δύο δεκαετίες γεωλογικών ερευνών δεν βρήκαν στοιχεία που να το αποδεικνύουν.
Ένα πρόσφατο άρθρο στο περιοδικό Antigone από τον κλασικό φιλόλογο Τζέιμς Ντιγκλ και τον γεωλόγο Τζον Άντερχιλ υποστηρίζει αντίθετα ότι οι πρώτοι μεταφραστές παρερμήνευσαν το πρωτότυπο ελληνικό κείμενο, το οποίο ποτέ δεν προσδιορίζει ρητά την Ιθάκη ως νησί.
Ο Δρ. Λώλος, ωστόσο, υποστηρίζει ότι οι ανασκαφές στο Οδυσσείον επιβεβαιώνουν σθεναρά τη σύγχρονη Ιθάκη ως την πραγματική Ιθάκη του Ομήρου.
Επισημαίνει ότι η περιγραφή «χαμηλή και μακριά στα δυτικά» είναι θέμα ποιητικής οπτικής και όχι κυριολεκτικής χαρτογράφησης, σημειώνοντας ότι, ιδωμένη από τη θάλασσα, η εντυπωσιακή ακτογραμμή της Ιθάκης αντανακλά τις ομηρικές εικόνες.
Ο χώρος απέδωσε επίσης ένα θραύσμα μιας πήλινης μάσκας προσευχής της ύστερης Ελληνιστικής περιόδου με χαραγμένο τάμα στον Οδυσσέα, μια μικρή χάλκινη προτομή που παραπέμπει στη σιλουέτα του ήρωα από αρχαία νομίσματα της Ιθάκης, καθώς και ένα ψήφισμα του 3ου αιώνα π.Χ. από τον δήμο των Ιθακησίων που ονομάζει ρητά τα Οδύσσεια — μια αθλητική και πολιτιστική γιορτή που διοργανωνόταν προς τιμήν του βασιλιά.
Ένας χαμένος κόσμος που μένει στη μνήμη
Η τοποθεσία περιλαμβάνει επίσης στοιχεία για έναν σημαντικό μυκηναϊκό οικισμό που χρονολογείται στον 14ο ή 13ο αιώνα π.Χ. — την ίδια ακριβώς εποχή στην οποία θα είχε ζήσει ο ιστορικός Οδυσσέας.
Αυτά περιλαμβάνουν μια άθικτη υπόγεια δεξαμενή κατασκευασμένη από μονολιθικούς όγκους, η οποία αποτελούσε μέρος ενός δικτύου επτά ή οκτώ μυκηναϊκών θέσεων που συνέθεταν το αστικό τοπίο του νησιού κατά την Εποχή του Χαλκού.
Αν και αυτό δεν αποδεικνύει την ύπαρξη ενός βασιλιά με το όνομα Οδυσσέας, επιβεβαιώνει ότι το νησί αποτελούσε σημαντικό κέντρο εξουσίας κατά την περίοδο που περιγράφει το έπος.
Η κρατούσα ακαδημαϊκή άποψη πρεσβεύει ότι η Οδύσσεια απαθανατίζει μια χαμένη εποχή ηγεμόνων της Εποχής του Χαλκού, οι οποίοι πραγματοποιούσαν επιδρομές σε υπερπόντιες περιοχές, κυβερνούσαν πέτρινες ακροπόλεις και έλεγχαν εκτεταμένα εμπορικά δίκτυα.
Οι ιστορίες αυτές διασώθηκαν μέσα από μια πλούσια προφορική παράδοση, η οποία διαμορφώθηκε από περιπλανώμενους αοιδούς που τις αναδημιουργούσαν για κάθε νέα γενιά, προτού κωδικοποιηθούν γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ.
Ο θρυλικός βασιλιάς της Ιθάκης, είτε επρόκειτο για ένα μοναδικό ιστορικό πρόσωπο είτε για ένα σύνθετο κράμα πολλών διαφορετικών μορφών, αντιπροσωπεύει κάτι που η αρχαιολογία από μόνη της δεν μπορεί να ανασκάψει πλήρως: την αδιάλειπτη ανθρώπινη ανάγκη να δημιουργεί ήρωες από το παρελθόν.
Όπως το έθεσε η κλασική φιλόλογος Ντέιζι Νταν: «Ο μύθος, όπως αποδεικνύεται, ίσως είναι απλώς ιστορία που περιμένει να ανακαλυφθεί».
