Για δεκαετίες, οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι προσπαθούσαν να λύσουν έναν από τους πιο επίμονους γρίφους της αρχαιότητας: πότε ακριβώς συνέβησαν τα μεγάλα γεγονότα στην Εγγύς Ανατολή.
Αν και γνωρίζουμε με ακρίβεια τη σειρά με την οποία βασίλευσαν ηγεμόνες όπως ο Χαμουραμπί της Βαβυλώνας, ολόκληρο αυτό το χρονολογικό οικοδόμημα «αιωρούνταν» στον χρόνο, αφήνοντας ανοιχτές τέσσερις διαφορετικές εκδοχές για τις ακριβείς ημερομηνίες. Τώρα, μια νέα διεθνής έρευνα έρχεται να δώσει την πιο πειστική απάντηση μέχρι σήμερα, «κλειδώνοντας» το ημερολόγιο της αρχαίας Μεσοποταμίας με τη βοήθεια των φυσικών επιστημών.
Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό PNAS συνδέει περισσότερα από 1.300 χρόνια δακτυλίων δέντρων της Ανατολίας με το ημερολόγιο και, σε συνδυασμό με τους πάγους της Γροιλανδίας, υποστηρίζει τη «Μέση-Χαμηλή» χρονολόγηση της Μεσοποταμίας, η οποία τοποθετεί το 32ο έτος της βασιλείας του Χαμουραμπί γύρω στο 1754 π.Χ. Αν ρωτήσετε πότε βασίλεψε ο Χαμουραμπί, ο Βαβυλώνιος βασιλιάς που είναι διάσημος για τον κώδικα νόμων του, η απάντηση είναι αμήχανη: εξαρτάται από το ποιον θα ρωτήσετε.
Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν διάφορες χρονολογήσεις —την υψηλή, τη μέση και τη χαμηλή— και οι πιο απομακρυσμένες μεταξύ τους διαφέρουν κατά 150 έως 230 χρόνια. Ένα από τα μεγαλύτερα «αγκάθια» της αρχαιολογίας φαίνεται πως βρίσκει επιτέλους τη λύση του. Για δεκαετίες, οι επιστήμονες προσπαθούσαν να τοποθετήσουν με απόλυτη ακρίβεια στον χρόνο καθοριστικά γεγονότα της αρχαίας Εγγύς Ανατολής, όπως η πτώση της Βαβυλώνας και η καταστροφή της αυτοκρατορίας των Χετταίων.
Τώρα, μια πρωτοποριακή επιστημονική έρευνα ενώνει τα κομμάτια του παζλ, συνδυάζοντας αρχαίες αστρονομικές παρατηρήσεις, δακτυλίους δέντρων και τα αποτυπώματα μιας ηφαιστειακής έκρηξης στην Αλάσκα, για να ξαναγράψει το χρονολόγιο της αρχαιότητας. Μια ομάδα με επικεφαλής τη Σάρλοτ Πίρσον από το Πανεπιστήμιο της Αριζόνα μόλις δημοσίευσε μια μελέτη στο επιστημονικό περιοδικό PNAS, η οποία υποστηρίζει σθεναρά μία από αυτές:
Τη «Μέση-Χαμηλή» (χρονολόγηση). Το επιτυγχάνει αυτό συνδυάζοντας καμένα δοκάρια από τουρκικά ανάκτορα, ραδιενεργό άνθρακα και πολικούς πάγους.

Η Μεσοποταμία άφησε πίσω της έναν τεράστιο όγκο κειμένων: καταλόγους βασιλέων, διοικητικά έγγραφα, βασιλικές επιγραφές και αστρονομικές παρατηρήσεις. Μεταξύ του 2000 και του 1500 π.Χ. υπάρχει επίσης ένα ιδιαίτερα χρήσιμο νήμα (στοιχείο).
Η Ασσυρία ονόμαζε κάθε έτος από έναν αξιωματούχο, και ο αναθεωρημένος κατάλογος αυτών των ονομάτων καλύπτει περίπου 255 χρόνια. Επειδή ο Σαμσί-Αντάντ Α΄ της Ασσυρίας και ο Χαμουραμπί της Βαβυλώνας βασίλευσαν την ίδια εποχή, ο κατάλογος αυτός συνδέεται με τον κατάλογο των βασιλέων της Πρώτης Βαβυλωνιακής Δυναστείας και σχηματίζει μια αλληλουχία περίπου 380 ετών.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η αλληλουχία «αιωρείται» (δεν είναι σταθερά τοποθετημένη στον χρόνο). Η σειρά των γεγονότων και ο αριθμός των ετών μεταξύ τους είναι γνωστά, αλλά κανένα γεγονός δεν συνδέεται με ένα συγκεκριμένο έτος στο ημερολόγιο. Είναι σαν να έχεις τις σελίδες ενός ημερολογίου απόλυτα ταξινομημένες, ενώ το έτος που ήταν τυπωμένο πάνω τους έχει σβηστεί.
Οι αρχαίες αστρονομικές παρατηρήσεις προσφέρουν σημεία αναφοράς, αλλά οδηγούν σε διάφορα πιθανά αποτελέσματα: την υψηλή, τη μέση (με δύο παραλλαγές, την υψηλή και τη χαμηλή) και τη χαμηλή χρονολόγηση. Οι δύο μέσες παραλλαγές διαφέρουν κατά μόλις οκτώ χρόνια, και αυτό το κενό παραμένει ανοιχτό.
Αυτό έχει σημασία επειδή η χρονολόγηση της Μεσοποταμίας λειτουργεί ως γέφυρα για τη χρονολόγηση όλων των υπολοίπων. Η Ανατολία, η Αίγυπτος, η Ανατολική Μεσόγειος (Λεβάντες) και το Αιγαίο εξαρτώνται από αυτήν, καθώς συνδέονται μεταξύ τους μέσω του εμπορίου, της διπλωματίας και του πολέμου.

Τα δοκάρια των ανακτόρων και τα «αποκομμένα» δέντρα
Το πιο ελπιδοφόρο στοιχείο βρίσκεται στο Κουλτεπέ, την αρχαία Κανές, και στο Ατζεμχογιούκ, την αρχαία Πουρουσχάντα, δύο πόλεις στη σημερινή κεντρική Τουρκία. Ασσύριοι έμποροι από την Ασούρ ζούσαν στο Κουλτεπέ, και τα σπίτια τους έχουν φέρει στο φως περισσότερες από 23.000 πήλινες πινακίδες με επιστολές, συμβόλαια και λογαριασμούς — ένα από τα μεγαλύτερα ιδιωτικά αρχεία της αρχαίας Εγγύς Ανατολής.
Αρκετές από αυτές τις πινακίδες αναφέρουν συγκεκριμένα έτη από τον ασσυριακό κατάλογο και βρέθηκαν κάτω από θεμέλια ή δίπλα σε τοπικά ανάκτορα. Εάν μπορέσει να χρονολογηθεί το ξύλο που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή αυτών των ανακτόρων, τότε μπορούν να χρονολογηθούν και εκείνα τα έτη. Εκεί έγκειται και η δυσκολία.
Η δενδροχρονολόγηση, η οποία χρονολογεί το ξύλο συγκρίνοντας μοτίβα φαρδιών και στενών δακτυλίων στα δέντρα, χρειάζεται μια συνεχή αλυσίδα που να φτάνει μέχρι τα σημερινά ζωντανά δέντρα. Στην Ανατολία δεν υπάρχει τέτοια αλυσίδα. Έτσι, τα δοκάρια από το Κουλτεπέ και το Ατζεμχογιούκ, μαζί με εκείνα από το Πορσούκ και το Γόρδιο, σχημάτισαν ένα αρχείο άνω των χιλίων ετών χωρίς σταθερή ημερομηνία.
Η ομάδα του Πίτερ Κούνιχολμ, συν-συγγραφέα της νέας μελέτης, δημοσίευσε το πρώτο σημαντικό περιφερειακό αρχείο στο περιοδικό Nature το 1996 και πρότεινε μια τοποθέτηση στο ημερολόγιο. Αυτή η τοποθέτηση βελτιώθηκε αργότερα με τη ραδιοχρονολόγηση τμημάτων που περιλάμβαναν περίπου δέκα ετήσιους δακτυλίους, με περιθώριο σφάλματος περίπου μιας δεκαετίας. Κάθε φορά που ενημερωνόταν η διεθνής καμπύλη βαθμονόμησης, οι ημερομηνίες μετατοπίζονταν, και μέρος της επιστημονικής κοινότητας πρότεινε μάλιστα να εγκαταλειφθούν οι συσχετίσεις μεταξύ ορισμένων από αυτές τις τοποθεσίες.
Το «αποτύπωμα» του άνθρακα που προδίδει κάθε χρονιά
Η νέα εργασία χρησιμοποιεί μια πιο ακριβή μέθοδο. Ο άνθρακας-14 είναι μια ραδιενεργός μορφή άνθρακα που σχηματίζεται στην ατμόσφαιρα μέσω της κοσμικής ακτινοβολίας, και η ποσότητά του αυξομειώνεται ελαφρώς από έτος σε έτος, ανάλογα με την ηλιακή δραστηριότητα και τη μαγνητική ασπίδα της Γης.
Τα δέντρα τον απορροφούν καθώς αναπτύσσονται, οπότε κάθε δακτύλιος διατηρεί το «αποτύπωμα» του έτους του. Επειδή αυτές οι διακυμάνσεις είναι ίδιες σε ολόκληρο το ημισφαίριο και δεν εξαρτώνται από το τοπικό κλίμα, ένα αχρονολόγητο τμήμα δακτυλίων μπορεί να προσαρμοστεί πάνω σε ένα χρονολογημένο, όπως ένα κλειδί σε μια κλειδαριά.
Οι συγγραφείς δημιούργησαν μια καμπύλη αναφοράς με 735 μετρήσεις από δακτυλίους γνωστής ηλικίας, οι οποίοι προέρχονταν από βρετανικές και γερμανικές βελανιδιές, βορειοαμερικανικά πεύκα και πεύκα των Άλπεων. Όλες οι μετρήσεις πραγματοποιήθηκαν στο ίδιο εργαστήριο, το εργαστήριο φυσικής ιόντων του ETH της Ζυρίχης, όπου εργάζεται ο Λούκας Βάκερ, αποφεύγοντας έτσι μικρές αποκλίσεις μεταξύ διαφορετικών εργαστηρίων.
Στη συνέχεια, μέτρησαν 24 διαδοχικούς δακτυλίους από το Γόρδιο, την πρωτεύουσα της Φρυγίας της Εποχής του Σιδήρου, όπου βρίσκεται ο τύμβος που είναι γνωστός ως Τύμβος του Μίδα. Επέλεξαν ένα τμήμα που περιλαμβάνει μια μικρή, απότομη αύξηση του άνθρακα-14 γύρω στο 1530 π.Χ. Ο τελευταίος δακτύλιος που αναλύθηκε αντιστοιχεί στο 1512 π.Χ. με πιθανότητα άνω του 94%, και η απότομη αύξηση, που τοποθετείται μεταξύ 1532 και 1531 π.Χ., χρησιμεύει ως σημείο αναφοράς.
Με αυτόν τον τρόπο, η πλήρης αλληλουχία του Γορδίου καταλήγει στο 744 π.Χ., επιβεβαιώνοντας και βελτιώνοντας την ημερομηνία του 745 π.Χ. (με περιθώριο ενός έτους) που είχε προταθεί το 2020 από την ίδια ερευνητική ομάδα και είχε αμφισβητηθεί από άλλους ερευνητές.
Το συμπέρασμα των συγγραφέων είναι ότι τα δεδομένα δείχνουν προς τη Μέση χρονολόγηση, σε συμφωνία με όσα είχε προτείνει η ομάδα του Γκόικο Μπαργιάμοβιτς το 2012. Ωστόσο, ανάμεσα στις δύο παραλλαγές της Μέσης χρονολόγησης, που απέχουν μεταξύ τους οκτώ χρόνια, τα δοκάρια δεν μπορούν να δώσουν οριστική απάντηση.
Το ηφαίστειο της Αλάσκας και το κλειδί της Αφροδίτης
Για αυτό το τελευταίο στάδιο, η ομάδα στράφηκε στη Βαβυλώνα. Ανάμεσα στις πινακίδες από την εποχή του Αμί-σαντούκα, ενός από τους διαδόχους του Χαμουραμπί, υπάρχουν παρατηρήσεις του πλανήτη Αφροδίτη. Το 2010, οι αστρονόμοι Τέιγε ντε Γιονγκ και Βίνσεντ Φέρτμαγιερ πρότειναν ότι κατά το 12ο και το 13ο έτος της βασιλείας του, η Αφροδίτη φαινόταν πιο αμυδρή από το κανονικό, επειδή μια ομίχλη από ηφαιστειακά σωματίδια θόλωνε τον ουρανό της πόλης.
Αυτή η υπόθεση μπορεί πλέον να ελεγχθεί μέσω των πυρήνων πάγου — στηλών που εξάγονται από παγετώνες της Γροιλανδίας και της Ανταρκτικής, όπου κάθε μεγάλη έκρηξη αφήνει ένα στρώμα σταγονιδίων θειικού οξέος. Ο Μάικλ Σιγκλ, συν-συγγραφέας της μελέτης, συμμετείχε στην ανασύσταση αυτών των στρωμάτων με εξαιρετικά ακριβή χρονολόγηση. Οι συγγραφείς συγκρίνουν την υπολογισμένη εξασθένηση της φωτεινότητας της Αφροδίτης για κάθε χρονολόγηση με τις εκρήξεις που έχουν καταγραφεί στους πάγους.
Μόνο στη θέση της Μέσης-Χαμηλής χρονολόγησης ταιριάζει με μια μεγάλη έκρηξη: εκείνη του Ανιάκτσακ ΙΙ (Aniakchak II) στην Αλάσκα, γύρω στο 1628 π.Χ., μία από τις πέντε μεγαλύτερες των τελευταίων 4.000 ετών. Η ποσότητα θείου που απελευθέρωσε στην ατμόσφαιρα θα ήταν συγκρίσιμη με εκείνη άλλων τεράστιων εκρήξεων με τεκμηριωμένες επιπτώσεις, όπως του Όκμοκ ΙΙ το 43 π.Χ. ή του Σαμάλας το 1257. Με αυτή τη χρονολόγηση, η έκρηξη συμπίπτει με το 12ο και το 13ο έτος της βασιλείας του Αμί-σαντούκα. Οι συγγραφείς τονίζουν ότι πρόκειται για ενίσχυση μιας υπόθεσης και ότι και άλλα ανεξάρτητα αστρονομικά επιχειρήματα δείχνουν επίσης προς τη Μέση-Χαμηλή χρονολόγηση.

Αίγυπτος και Χετταίοι: Τα κομμάτια του παζλ που μένουν ανοιχτά
Η τρίτη διασταύρωση στοιχείων προέρχεται από την Αίγυπτο. Μια στήλη από τη Βύβλο απεικονίζει τον φαραώ Νεφερχοτέπ Α΄ δίπλα στον τοπικό της ηγεμόνα, Γιαντίν-Αμού, ο οποίος εμφανίζεται επίσης στα αρχεία της Μάρι, της πόλης του βασιλιά Ζιμρί-Λιμ, την οποία κατέστρεψε ο Χαμουραμπί το 32ο έτος της βασιλείας του.
Με τη Μέση-Χαμηλή χρονολόγηση, το έτος αυτό τοποθετείται γύρω στο 1754 π.Χ., κοντά στις ημερομηνίες που αποδίδουν ανεξάρτητα οι αιγυπτιολόγοι στον Νεφερχοτέπ Α΄ (γύρω στο 1749 π.Χ. ή μεταξύ 1742 και 1731 π.Χ., ανάλογα με τον μελετητή). Από αυτό προκύπτει επίσης ότι η πτώση της Βαβυλώνας στον βασιλιά των Χετταίων Μουρσίλι Α΄ συνέβη γύρω στο 1587 π.Χ.
Και το ίδιο αρχείο δακτυλίων του Γορδίου καθιστά δυνατή τη χρονολόγηση ενός μεταγενέστερου επεισοδίου: μιας ξηρασίας που διήρκεσε αρκετά χρόνια, μεταξύ 1194 και 1192 π.Χ., δύο χρόνια πριν η Χαττούσα, η πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Χετταίων, λεηλατηθεί και πυρποληθεί.
Απομένει ακόμη δουλειά. Οι νέες μετρήσεις δεν έχουν ενσωματωθεί ακόμη στη διεθνή καμπύλη βαθμονόμησης, και η διαφορά των οκτώ ετών ανάμεσα στις δύο παραλλαγές της Μέσης χρονολόγησης εξαρτάται εν μέρει από μια ερμηνεία των παρατηρήσεων της Αφροδίτης η οποία δεν είναι ομόφωνη. Οι ίδιοι οι συγγραφείς προειδοποιούν ότι η μελέτη υποστηρίζει τη Μέση-Χαμηλή χρονολόγηση περίπου μεταξύ του 2000 και του 1587 π.Χ., και καλούν σε συνεχή, προσεκτική επανεξέταση όσων ακολουθούν.