Νέα φιλολογικά και γεωλογικά δεδομένα έρχονται να «γκρεμίσουν» μια πεποίθηση χιλιετιών γύρω από τα ομηρικά έπη. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Antigone υποστηρίζει ότι η θεωρία που ήθελε την Ιθάκη να είναι νησί -μια αντίληψη που κρατά από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα- είναι στην πραγματικότητα λάθος.
Το άρθρο, το οποίο υπογράφουν ο καθηγητής James Diggle, Ομότιμος Καθηγητής Ελληνικών και Λατινικών στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, και ο καθηγητής John Underhill από το Πανεπιστήμιο του Άμπερντιν, παρουσιάζει μια σειρά επιχειρημάτων που καταρρίπτουν μία από τις πιο βαθιά ριζωμένες παραδοχές στις ομηρικές μελέτες.
Η εργασία εμβαθύνει στα κείμενα που αποδίδονται στον ποιητή για να εξαγάγει ένα συμπέρασμα το οποίο, αν και επαναστατικό, στηρίζεται στα ίδια τα λόγια των στίχων. Ο καθηγητής Diggle, αναγνωρισμένος μεταφραστής της Οδύσσειας, εξέτασε εξονυχιστικά κάθε εμφάνιση του όρου που θα μπορούσε να προσδιορίσει τη γεωγραφική φύση του βασιλείου του Οδυσσέα. «Ο Όμηρος έχει πολλές ευκαιρίες να αποκαλέσει την Ιθάκη νησί, αλλά δεν το κάνει ποτέ», αναφέρει ο μελετητής.
Γιατί ο Όμηρος δεν λέει ποτέ την Ιθάκη «νήσο»
Αυτή η φιλολογική ανάλυση υποστηρίζεται από τη σχολαστική χρήση της ορολογίας που χρησιμοποιεί ο ποιητής. Αντί για τον αναμενόμενο όρο «νῆσος» για να αναφερθεί σε ένα νησί, ο Όμηρος και οι χαρακτήρες του καταφεύγουν συνεχώς σε λέξεις όπως «γαῖα», που σημαίνει «γη» ή «χώρα», «πατρίς», που μεταφράζεται ως «πατρίδα» ή «γενέθλια γη», ή «δῆμος», τον οποίο οι συγγραφείς ερμηνεύουν ως «επικράτεια», «περιοχή» ή «έδαφος».
Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία, καθώς ακόμη και το μέτρο που χρησιμοποιείται στην επική ποίηση, ο δακτυλικός εξάμετρος, θα επέτρεπε τη συμπερίληψη της λέξης «νῆσος» χωρίς ιδιαίτερες μετρικές δυσκολίες. Η απόφαση του Ομήρου να αποφύγει τον συγκεκριμένο όρο για το νησί ερμηνεύεται, επομένως, ως μια σκόπιμη επιλογή με ιδιαίτερη σημασία.
Το μυστικό κρύβεται στη λέξη «δῆμος»
Η ανάλυση των συγκεκριμένων αποσπασμάτων είναι άκρως διαφωτιστική. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα βρίσκεται στη Ραψωδία ν (13) της Οδύσσειας, όταν ο ήρωας, μετά από μια δεκαετία περιπλανήσεων, φτάνει επιτέλους στις ακτές της πατρίδας του. Η συμβατική μετάφραση του αποσπάσματος αναφέρει: «Τότε το θαλασσοπόρο πλοίο πλησίασε το νησί. Στην Ιθάκη υπάρχει ένας κόλπος του Φόρκυνα, του γέροντα της θάλασσας: σε αυτόν, δύο ακρωτήρια…»
Ωστόσο, ο καθηγητής Diggle επισημαίνει ότι η κατά λέξη εκδοχή του αρχαίου ελληνικού κειμένου είναι διαφορετική. Ο Όμηρος στην πραγματικότητα γράφει: «Στον δῆμον της Ιθάκης υπάρχει ένας κόλπος του Φόρκυνα». Αυτή η λεπτομέρεια, που εκ πρώτης όψεως φαντάζει ασήμαντη, είναι καθοριστική για την κατανόηση του κειμένου, καθώς υποδηλώνει ότι η Ιθάκη αποτελεί μέρος του νησιού που πλησιάζει το πλοίο, και όχι το νησί στο σύνολό του.
Το συμπέρασμα του καθηγητή Diggle, το οποίο βασίζεται σε μια σχολαστική ανάλυση του ομηρικού έργου, είναι ότι ο ποιητής γνώριζε πολύ καλά ότι η Ιθάκη δεν ήταν νησί, αλλά μάλλον το όνομα ενός τμήματος ενός μεγαλύτερου νησιού -συγκεκριμένα, του νησιού της Κεφαλονιάς.
Αυτή η ταύτιση ενισχύεται από μια επιπλέον λεπτομέρεια που εμφανίζεται στον Κατάλογο των πλοίων στην Ιλιάδα, όπου ο Οδυσσέας περιγράφεται ως ο αρχηγός των γενναίων Κεφαλλήνων. Αυτή η αναφορά, η οποία συνδέει άμεσα τον ήρωα με τους ανθρώπους που κατοικούσαν στην Κεφαλονιά, παραδοσιακά παραβλεπόταν ή ερμηνευόταν χαλαρά, αλλά τώρα αποκτά μια ασυνήθιστη σημασία.
Η θεωρία του Bittlestone και η γεωλογική ανατροπή
Η έρευνα δεν περιορίζεται μόνο στο κείμενο. Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, οι καθηγητές Diggle και Underhill συμμετέχουν σε μια ομάδα που μελετά την υπόθεση την οποία αρχικά είχε προτείνει ο Robert Bittlestone – που τοποθετεί την ομηρική Ιθάκη στη δυτική χερσόνησο της Κεφαλονιάς, γνωστή ως Παλική.
Αυτή η θεωρία, η οποία αμφισβητεί την παραδοσιακή ταύτιση με το σημερινό νησί της Ιθάκης, βρίσκει τώρα μια απροσδόκητη στήριξη στο ίδιο το έργο του Ομήρου. Ο καθηγητής Underhill, ειδικός στις γεωεπιστήμες, έχει ηγηθεί μιας εικοσαετούς γεωλογικής μελέτης της περιοχής ώστε να διαπιστωθεί εάν η υπόθεση του Bittlestone ήταν συμβατή με τα φυσικά στοιχεία του εδάφους.
Ο Bittlestone, στο βιβλίο του Odysseus Unbound (Cambridge University Press, 2005), είχε διατυπώσει την άποψη ότι, για να είναι έγκυρη η θεωρία του, η Παλική θα έπρεπε να ήταν νησί κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, γύρω στο 1200 π.Χ. Για να το εξηγήσει αυτό, πρότεινε ότι ένα θαλάσσιο κανάλι που χώριζε την Παλική από την υπόλοιπη Κεφαλονιά είχε μπαζωθεί από κατολισθήσεις και πτώσεις βράχων, οι οποίες προκλήθηκαν από σεισμούς σε μια από τις πιο τεκτονικά ενεργές περιοχές της Ευρώπης.
Αυτή η ιδέα ενισχυόταν από μια ανάγνωση των Γεωγραφικών του Στράβωνα, ο οποίος τον 1ο αιώνα μ.Χ. έγραψε για την Κεφαλονιά ότι, στο σημείο όπου το νησί είναι στενότερο, σχηματίζει έναν χαμηλό ισθμό, με αποτέλεσμα συχνά να πλημμυρίζει από θάλασσα σε θάλασσα. Ο Bittlestone ερμήνευσε αυτή την περιγραφή ως αναφορά σε ένα θαλάσσιο κανάλι.
Ωστόσο, η γεωεπιστημονική έρευνα υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Underhill κατέρριψε αυτή την ερμηνεία. Οι μελέτες του εδάφους δείχνουν ότι η χερσόνησος της Παλικής δεν ήταν νησί κατά την Εποχή του Χαλκού. Αντί να περιγράφει ένα θαλάσσιο κανάλι, ο Στράβων αναφερόταν σε έναν επίγειο υδάτινο δρόμο, ο οποίος σχηματιζόταν από ποτάμια που έρεαν από τον βορρά προς τον νότο, ξεκινώντας από μια λίμνη ή έναν βάλτο στα υψίπεδα, στο υψηλότερο σημείο του ισθμού της Παλικής.
Το γεωλογικό εύρημα «κλειδί»
Αυτά τα ρέματα, όπως έχει καταγραφεί, εξακολουθούν να ρέουν σποραδικά ακόμη και σήμερα, μετά από ιδιαίτερα έντονες καταιγίδες. Αυτό το γεωλογικό εύρημα, το οποίο απέκλεισε την ανάγκη ύπαρξης ενός θαλάσσιου καναλιού, ώθησε τον καθηγητή Diggle να επανεξετάσει τα ομηρικά κείμενα από μια νέα οπτική γωνία.
Ο συνδυασμός των δύο αυτών ερευνητικών κατευθύνσεων κατέστησε εφικτή μια απροσδόκητη συμφιλίωση ανάμεσα στην επιστήμη, την κλασική παράδοση και τη θεωρία του Bittlestone . Το γεγονός ότι η Παλική ήταν χερσόνησος την εποχή του Οδυσσέα και ότι η Ιθάκη ήταν ένα χαμηλό, με δυτικό προσανατολισμό τμήμα της Κεφαλονιάς, ενισχύει σημαντικά την ταύτιση της Παλικής με την ομηρική Ιθάκη.
Η γεωγραφία της Οδύσσειας: Όταν τα κομμάτια του παζλ ενώνονται
Η περιγραφή που δίνει ο ίδιος ο Οδυσσέας για το βασίλειό του στον βασιλιά των Φαιάκων στην Οδύσσεια ταιριάζει απόλυτα με αυτή τη γεωγραφία. Ο ήρωας λέει ότι η γη του κοιτάζει προς τη δύση, είναι χαμηλή και έχει αρκετά κοντινά νησιά: τη Ζάκυνθο, τη Σάμη και το Δουλίχιον. Η σημερινή Ιθάκη έχει ανατολικό προσανατολισμό και είναι ορεινή, ενώ η Παλική πράγματι κοιτάζει προς τη δύση και είναι χαμηλή. Η Ζάκυνθος ταυτίζεται αναμφισβήτητα με τη σημερινή Ζάκυνθο και η Σάμη με την Κεφαλονιά. Το Δουλίχιον, του οποίου η τοποθεσία παρέμενε μυστήριο, θα μπορούσε με βάση αυτά τα νέα δεδομένα να είναι η σημερινή Ιθάκη, μια θεωρία που, μάλιστα, αποτυπωνόταν ήδη σε ορισμένους χάρτες της αρχαιότητας.
Οι καθηγητές Diggle και Underhill είναι κατηγορηματικοί στα συμπεράσματά τους. «Είμαστε βέβαιοι ότι έχει προκύψει μια αρμονική εξήγηση που ενοποιεί τις γεωεπιστήμες, τα ομηρικά κείμενα και τον Στράβωνα, και η οποία είναι πλήρως συμβατή με την αρχική ιδέα του Robert Bittlestone στο “Odysseus Unbound”: ότι η Παλική είναι η τοποθεσία της ομηρικής Ιθάκης», τονίζουν.
Οι πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κεφαλληνίας και Ιθάκης σε νέες θέσεις της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην Παλική -συμπεριλαμβανομένου του βάλτου στο Λιβάδι, ο οποίος έχει προταθεί ως το λιμάνι του Οδυσσέα- έχουν προσφέρει ενθαρρυντικά στοιχεία που επιβεβαιώνουν τη σημασία της Παλικής ως οικισμού κατά την Εποχή του Χαλκού.
Αυτή η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για την πατρίδα του Οδυσσέα συμπίπτει με μια περίοδο έντονης ενασχόλησης με τα ομηρικά έπη, ενόψει μάλιστα και της πολυαναμενόμενης ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν για την Οδύσσεια.
