Ανακαλύφθηκε το πρώτο απτό στοιχείο του ελληνικού θεάτρου σε αρχαία αποικία της Μαύρης Θάλασσας που ρίχνει φως στην πολιτιστική ζωή του Βασιλείου του Βοσπόρου. Αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν ανασκαφές στην αρχαία ελληνική πόλης της Φαναγορίας, στη χερσόνησο του Ταμάν στη Ρωσία, ανακάλυψαν το πρώτο απτό στοιχείο του κλασικού θεάτρου στον οικισμό.
Η ανακάλυψη – μία θεατρική μάσκα από τερακότα που απεικονίζει έναν σάτυρο – τον δολοπλόκο σύντροφο του Διονύσου, ανάγεται στον 2ο αιώνα π.Χ. και αποτελεί ένα ορόσημο για την κατανόηση της πολιτιστικής και θρησκευτικής ζωής σε μια από τις μεγαλύτερες ελληνικές αποικίες της Μαύρης Θάλασσας.
Η ανακάλυψη, πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Αρχαιολογικής Αποστολής για τη Φαναγορία, με την υποστήριξη του ιδρύματος Oleg Deripaska “Volnoe Delo”. Με μήκος περίπου 30 εκατοστά, έχει διασωθεί το πρόσωπο του σατύρου, ακέραιο με τονισμένα τα ζυγωματικά, ένα μεγάλο αυτί και πυκνή γενειάδα.
Είναι ακόμη ορατές και οι ζωγραφισμένες λεπτομέρειες: Ένα μάτι με μπλε περίγραμμα, κοκκινωπή γενειάδα και μουστάκι, χαρακτηριστικά στοιχεία που είχαν οι θεατρικές μάσκες στις παραστάσεις της Νέας Κωμωδίας.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, το μέγεθος, τα χαρακτηριστικά του ρυθμού και οι τρύπες για τα κορδόνια, επιβεβαιώνουν ότι πρόκειται για αυθεντικό σκηνικό αντικείμενο και όχι για αναθηματική μάσκα – μινιατούρα.
Το θέατρο στην αρχαία Φαναγορία
Παραδοσιακά, οι Έλληνες ηθοποιοί φορούσαν μάσκες για να ενσαρκώνουν διάφορους ρόλους και ν’ αποδίδουν τα συναισθήματα στο κοινό των μεγάλων, ανοιχτών θεάτρων.
Τα χαρακτηριστικά χρώματα και οι υπερβολές στις εκφράσεις, βοηθούσαν στην αναγνώριση των χαρακτήρων: Για παράδειγμα, η έντονη κόκκινη γενειάδα, παρέπεμπε σε οξύθυμο και ασυμβίβαστο χαρακτήρα.
Το θραύσμα της μάσκας που ανακαλύφθηκε, συμφωνεί με τη γνωστή εικονογραφική απόδοση των σατύρων, των ακόλουθων του Διονύσου με τα πόδια και ουρά τράγου, με φαλακροί και με μουστάκια σε σχήμα πετάλου.
Η ανακάλυψη δείχνει πως, η Φαναγορία, όπως και άλλες πόλεις στο Βασίλειο του Βοσπόρου, είχε έντονη πολιτιστική ζωή, με θεατρικές παραστάσεις και Διονυσιακούς εορτασμούς. Το θέατρο δεν ήταν η μοναδική διασκέδαση – ήταν βαθιά συνυφασμένο με θρησκευτικά τελετουργικά προς τιμήν του Διονύσου, τον θεό του κρασιού και τις εκστασιακής μεταμόρφωσης.
Στη διάρκεια της βασιλείας του Μιθριδάτη του ΣΤ’ του Ευπάτορα (120 – 63 π.Χ.), ο Διόνυσος ήταν προστάτης θεός και η λατρεία του ανθούσε στη Φαναγορία.
Θεατρικές μάσκες, πομπές και απεικονίσεις του Διονύσου με τους σατύρους, εμφανίζονται πολύ συχνά σε νομίσματα, κεραμικά και αναθηματικά αντικείμενα της περιόδου. Το θραύσμα της μάσκας του σατύρου, ανακαλύφθηκε στο κεντρικό σημείο της αρχαίας πόλης, κοντά στον χώρο όπου πλέον οι ερευνητές πιστεύουν ότι βρισκόταν το αρχαίο θέατρο.
Στο παρελθόν, σε ιερά της Φαναγορίας, έχουν ανακαλυφθεί μικρότερες τελετουργικές μάσκες, μικρότερες από 10 εκατοστά σε ύψος – δύο από αυτές απεικονίζουν σατύρους και η μια, έναν κωμικό ηθοποιό.
Οι μάσκες – μινιατούρες ήταν προσαρτημένες σε ξύλινους πασσάλους και ήταν αφιερωμένες στους θεούς, με προσευχές για θεραπείες και άλλες ευχές.
Ωστόσο, η μεγάλη μάσκα που ανακαλύφθηκε πρόσφατα , αποτελεί το πρώτο άμεσο αρχαιολογικό στοιχείο για τη λειτουργία ενός θεάτρου στη Φαναγορία.
Αρχαίες πηγές περιέχουν έμμεσες αναφορές για την ύπαρξη θεάτρων στη Βόρεια Μαύρη Θάλασσα. Ειδικότερα, τον 4ο αιώνα π.Χ., ο αρχαίος Έλληνας συγγραφέας Πολύαινος ο ρήτορας, περιγράφει πώς ο στρατηγός Μέμνονας, έστειλε στον Βόσπορο έναν τραγουδιστή με το όνομα Αριστόνικος.
Ο τοπικός πληθυσμός συνέρρεε στα θέατρα για να τον ακούσει, μαρτυρώντας ακούσια τον αριθμό και τη στρατιωτική δύναμη της αποικίας. Ο Δρ. Vladimir Kuznetsov, επικεφαλής της Αρχαιολογικής Αποστολής για τη Φαναγορία, τονίζει: “Είναι αναμφισβήτητο ότι υπήρχε θέατρο στη Φαναγορία. Έχουμε υποστηρίξει ότι ήταν χτισμένο σε έναν λόγο, με υποβλητική θέα στη θάλασσα και τη δυτική πρωτεύουσα του Βασιλείου, το Παντικάπαιο – τη σημερινή πόλη Κερτς”.
Η Φαναγορία ήταν αρχαία ελληνική αποικία της Τεούς η οποία ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.Χ. (543 π.Χ.) στη νότια ακτή της χερσονήσου του Ταμάν, στις όχθες του Κιμμέριου Βοσπόρου. Σε στρατηγική θέση, ανάμεσα στην Μαύρη Θάλασσα και την Αζοφική Θάλασσα, ήταν ανθηρό κέντρο του εμπορίου, της πολιτικής και του πολιτισμού και κάποιες περιόδους ανταγωνιζόταν ακόμη και τη δυτική πρωτεύουσα του Βοσπόρου, το Παντικάπαιο.
Στη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου, η Φαναγορία, ήταν μια σπουδαία πόλη του Βασιλείου του Βοσπόρου, διατηρώντας τους δεσμούς της τόσο με τον ελληνικό, όσο και με τον τοπικό πληθυσμό των Σκυθών. Το 63 π.Χ. έγινε στρατηγικό οχυρό του βασιλιά Μιθριδάτη ΣΤ’ του Ευπάτορα, ο οποίος την έκανε πρωτεύουσα μέχρι την τελική του αντίσταση ενάντια στη Ρώμη.
Οι αρχαιολογικές ανασκαφές είναι αδιάλειπτες από τον 19ο αιώνα. Η σύγχρονη αποστολή της Φαναγορίας, με επικεφαλής από τη Ρωσική Ακαδημία Επιστημών και την υποστήριξη του Ιδρύματος Volnoe Delo έχουν συντελέσει καθοριστικά στην εμβάθυνση των γνώσεων για τον χώρο.
Οι κυριότερες ανακαλύψεις, περιλαμβάνουν τα ευρήματα του ανακτόρου που συνδέεται με τον Μιθριδάτη, βασιλικές από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, μεγάλες νεκροπόλεις και επιγραφές που ρίχνουν φως στη διακυβέρνηση και την καθημερινή ζωή. Η θεατρική μάσκα που ανακαλύφθηκε πρόσφατα, προσθέτει μια ακόμη διάσταση την πολιτιστική εικόνα της πόλης.
Ευρύτερες συνέπειες
Η ανακάλυψη, υποστηρίζει την πεποίθηση πως οι ελληνικές πολιτιστικές παραδόσεις, ήταν βαθιά ριζωμένες στις αποικίες της Μαύρης Θάλασσας, όπου αλληλεπιδρούσαν με τις τοπικές πρακτικές και επηρέασαν τους μεταγενέστερους πολιτισμούς. Το θέατρο στη Φαναγορία, δείχνει πως, ακόμη και στην περιφέρεια της αυτοκρατορίας, είχαν υιοθετηθεί η ελληνιστική τέχνη και η λογοτεχνία με ενεργό τρόπο.
Η μάσκα, με διονυσιακό συμβολισμό, υπογραμμίζει τη στενή σχέση της πόλης με τη λατρεία του θεού του κρασιού, της γονιμότητας και της μεταμόρφωσης. Η λατρεία του Διονύσου, δεν ήταν μόνο ένας εορτασμός της έκστασης, αλλά έπαιζε καθοριστικό πολιτικό ρόλο στη διακυβέρνηση, όπως αυτή του βασιλιά Μιθριδάτη ΣΤ’. Για τους αρχαιολόγους, η μάσκα του σάτυρου, είναι κάτι παραπάνω από ένα τέχνεργο – αποτελεί ζωντανό κομμάτι της ιστορίας του θεάτρου, γεφυρώνοντας το χάσμα ανάμεσα στις γραπτές πηγές και τον υλικό πολιτισμό.
Ηχώ μιας ξεχασμένης σκηνής
Έτσι, η μάσκα του σάτυρου από τη Φαναγορία, δεν είναι ένα απλό κομμάτι από τερακότα – είναι η ηχώ των φωνών, της μουσικής και του τελετουργικού που διαδραματιζόταν κάποτε στο θέατρο στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας.
Είναι η πρώτη φορά που, οι αρχαιολόγοι μετατρέπουν τις λογοτεχνικές παραπομπές σε απτά στοιχεία, αποδεικνύοντας ότι, οι άνθρωποι της Φαναγορίας γελούσαν, έκλαιγαν και εξασκούσαν τη λατρεία τους στις ίδιες παραστάσεις οι οποίες διαμόρφωσαν τον ελληνικό κόσμο. Η πόλη αναδεικνύεται ως μια σκηνή όπου συναντιόντουσαν η θρησκεία με την πολιτική και την τέχνη στην αρχαιότητα.
Με την εξέλιξη των ανασκαφών, οι αρχαιολόγοι θα αναδεικνύουν τα στρώματα της πόλης, με κάθε ανακάλυψη να μας φέρνει πιο κοντά στις μαρτυρίες μιας κοσμοπολίτικης μητρόπολης, η οποία μπορεί ν’ ανθούσε μακριά από την Αθήνα, ωστόσο κινούταν στους ρυθμούς της.
