Τα έργα της Αναγέννησης συνεχίζουν να εκπλήσσουν την ανθρωπότητα, κρύβοντας συχνά μυστικά που χρειάζονται αιώνες για να αποκρυπτογραφηθούν.
Αυτή τη φορά, η προσοχή των ειδικών στρέφεται σε ένα διάσημο γλυπτό του Μιχαήλ Άγγελου, το οποίο φαίνεται πως ξεπερνά τα όρια της τέχνης και αγγίζει την επιστήμη. Μια νέα έρευνα αποκαλύπτει ότι ο κορυφαίος δημιουργός αποτύπωσε στο μάρμαρο μια σπάνια ιατρική πάθηση, εκατοντάδες χρόνια προτού η ίδια η ιατρική καταφέρει να την αναγνωρίσει και να την περιγράψει.
Μια ιατρική μελέτη υποδηλώνει ότι ένα διάσημο αναγεννησιακό έργο ενδέχεται να απεικονίζει τη διαπυητική ιδρωταδενίτιδα, 327 χρόνια πριν από την επίσημη ιατρική της περιγραφή.
Η εύρημα αυτό προσφέρει μια νέα οπτική στη μακρά ιστορία της νόσου.
Μπορεί ένα έργο τέχνης του 16ου αιώνα να περιέχει τη διάγνωση μιας ασθένειας που θα ονομαζόταν τρεις αιώνες αργότερα; Αυτό είναι το συναρπαστικό ερώτημα που θέτει μια ομάδα δερματολόγων και ιστορικών τέχνης σε άρθρο τους που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Journal of Investigative Dermatology.
Η μελέτη αναλύει τη μασχαλιαία περιοχή του γλυπτού «Γενειοφόρος Σλάβος» του Μιχαήλ Άγγελου (1536), προτείνοντας ότι η ακανόνιστη λεπτομέρεια αποτελεί την πρώτη γλυπτική απεικόνιση της διαπυητικής ιδρωταδενίτιδας (HS), μιας χρόνιας φλεγμονώδους δερματικής νόσου.
Η ανακάλυψη αυτή εντοπίζει την πάθηση, η οποία προσβάλλει μασχάλες, βουβωνική χώρα και υπομαζικές πτυχές, σε έργο της Αναγέννησης.
Οι συγγραφείς, Sura Alkinani, Francesca Prignano, Kira Kofoed και Gregor B.E. Jemec, δεν ισχυρίζονται ότι έχουν μια οριστική απάντηση, αλλά η έρευνά τους ανοίγει έναν πρωτοφανή διάλογο ανάμεσα στη δερματολογία και την ιστορία της τέχνης.
Το σημείο εκκίνησης είναι μια οπτική παρατήρηση: στην αριστερή μασχάλη της μαρμάρινης φιγούρας, η οποία απεικονίζει έναν σκλάβο που μοιάζει να αναδύεται μέσα από έναν κύβο πέτρας, υπάρχει μια επιφανειακή ακανόνιστη λεπτομέρεια που δεν ταιριάζει με τις καλλιτεχνικές συμβάσεις της εποχής για την απεικόνιση των τριχών του σώματος.
Είναι αυτό το ανάγλυφο ένα απλό σημάδι από το καλέμι, μια στυλιζαρισμένη απεικόνιση τριχοφυΐας ή μήπως η αποτύπωση μιας ασθένειας που ο Μιχαήλ Άγγελος μπορεί να είχε παρατηρήσει κατά τη διάρκεια των νεκροτομών που διενήργησε;
Ένα ερώτημα γεννημένο από την κλινική ματιά
Το άρθρο εξετάζει αν το γλυπτό του Μιχαήλ Άγγελου απεικόνιζε τη διαπυητική ιδρωταδενίτιδα 327 χρόνια πριν από την επίσημη αναγνώρισή της από τον Βερνέιγ το 1863.
Οι ερευνητές αναρωτιούνται πώς ονομαζόταν η πάθηση πριν τον καθορισμό της.
Η μελέτη εξετάζει την τεχνική απόδοση των τριχών σε μαρμάρινα γλυπτά, τη βιολογική φύση της διαπυητικής ιδρωταδενίτιδας (HS) και οπτικές ενδείξεις της νόσου στον «Γενειοφόρο Σλάβο».
Η ανάλυση δομείται γύρω από αυτούς τους τρεις άξονες για την προσέγγιση του θέματος.
Το πρώτο βήμα ήταν η πλαισίωση της παρατήρησης. Οι συγγραφείς επισκέφθηκαν τη Γλυπτοθήκη Ny Carlsberg στην Κοπεγχάγη, όπου φωτογράφισαν και ανέλυσαν την απεικόνιση των τριχών της μασχάλης και του σώματος σε γλυπτά που χρονολογούνται από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 19ο αιώνα.
Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό: Ο τρόπος με τον οποίο σμιλεύονται οι τρίχες ποικίλλει σε τεράστιο βαθμό ανάλογα με την περίοδο και το στυλ, όμως σε όλα τα έργα που εξετάστηκαν δεν βρέθηκε καμία περίπτωση ρητής απεικόνισης των τριχών της μασχάλης.
Αυτή η απουσία είναι σημαντική καθώς καθιστά τη λεπτομέρεια στον «Γενειοφόρο Σλάβο», στην καλύτερη περίπτωση, εξαιρετική. Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς:
«Κατά τη διάρκεια της έρευνας σε γλυπτά διαφόρων ιστορικών περιόδων, δεν παρατηρήθηκε κανένα άγαλμα που να εμφανίζει τρίχες στη μασχάλη, γεγονός που υποδηλώνει ότι η πιθανότητα η λεπτομέρεια στον “Γενειοφόρο Σλάβο” να αναπαριστά τρίχες του σώματος είναι ελάχιστη».
Η συγκριτική ανάλυση έδειξε ότι ορισμένα έργα διαθέτουν έντονες αυλακώσεις ή στυλιζαρισμένες τούφες για να υποδηλώσουν τρίχες, ενώ άλλα επιλέγουν λείες, εξιδανικευμένες επιφάνειες.
Σε αυτό το πλαίσιο, η μασχάλη της φιγούρας του Μιχαήλ Άγγελου παραμένει διφορούμενη.
Δεν έχει την τυπική υφή των τριχών σε μάρμαρο, αλλά ούτε μοιάζει ξεκάθαρα με τυχαία σημάδια από καλέμι.
Οι συγγραφείς αναγνωρίζουν ότι το μάρμαρο, με τις νευρώσεις, τις ρωγμές και τη γήρανσή του, μπορεί να δημιουργήσει οπτικές ψευδαισθήσεις και ως εκ τούτου συνιστούν προσοχή στην υπερερμηνεία.
Ωστόσο, η σπανιότητα της απεικόνισης τριχών μασχάλης στη γλυπτική τέχνη γέρνει την πλάστιγγα προς την πιθανότητα αυτό που εμφανίζεται εκεί να μην είναι τρίχες.
Τι είναι η διαπυητική ιδρωταδενίτιδα;
Για να κατανοήσουμε γιατί αυτή η υπόθεση έχει βάση, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τη νόσο.
Η διαπυητική ιδρωταδενίτιδα είναι μια χρόνια δερματολογική πάθηση που προσβάλλει περιοχές που περιέχουν θύλακες τριχών και αποκρινείς ιδρωτοποιούς αδένες, ιδιαίτερα τις μασχάλες, την πρωκτογεννητική περιοχή και τις υπομαζικές πτυχές.
Χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση επώδυνων οζιδίων, αποστημάτων, συριγγίων (υποδόριων σηράγγων) και, τελικά, από ουλώδη ιστό και μόνιμη καταστροφή των ιστών.
Το άρθρο περιγράφει τη νόσο ως μια πάθηση που προκαλεί πόνο, δυσφορία και μακροχρόνια παραμόρφωση, ενώ συνοδεύεται από έντονο κοινωνικό στίγμα.
Μια βασική πτυχή που τονίζουν οι συγγραφείς είναι ότι η καταστροφή των ιστών που προκαλείται από τη διαπυητική ιδρωταδενίτιδα (HS) είναι ασυνήθιστη σε άλλες φλεγμονώδεις δερματικές παθήσεις, γεγονός που την καθιστά ξεχωριστή και καθιστά αναγκαία την έγκαιρη θεραπεία.
Η ασθένεια δεν είναι μόνο σωματική: «Εγκλωβίζει τον ασθενή σε πολλά επίπεδα προβλημάτων, βυθίζοντάς τον στη νόσο και καθιστώντας τη θεραπεία ακόμη πιο δύσκολη».
Αυτή η περιγραφή βοηθά καθώς, αν ο Μιχαήλ Άγγελος γνώριζε κάποιον με αυτή την πάθηση, ίσως να την απεικόνιζε ως σημάδι ταλαιπωρίας ή ακόμα και ως μεταφορά για την καταπίεση.
Με αυτή την ιατρική γνώση, η ακανόνιστη λεπτομέρεια στη μασχάλη του γλυπτού αποκτά μια νέα διάσταση. Οι συγγραφείς αναφέρουν: «Η θέση και το σχήμα της μασχαλιαίας πτυχής στον “Γενειοφόρο Σλάβο” προσομοιάζουν με τη φυσική εντόπιση και το μοτίβο των βλαβών της διαπυητικής ιδρωταδενίτιδας (HS). Δεν αποτελεί απόδειξη, αλλά είναι μια σύμπτωση που καλεί σε προβληματισμό».
Μιχαήλ Άγγελος, ο Ανατόμος
Ο Μιχαήλ Άγγελος δεν ήταν μόνο ένας ιδιοφυής γλύπτης, αλλά και ένας βαθύς γνώστης της ανθρώπινης ανατομίας. Πραγματοποίησε πολυάριθμες νεκροτομές σε πτώματα για να μελετήσει τους μυς, τα οστά και τις αρθρώσεις, και αυτή η εμμονή με την ανατομική λεπτομέρεια αποτελεί ένα από τα σήματα κατατεθέντα των έργων του.
Το άρθρο τονίζει ότι, δεδομένης αυτής της ακρίβειας, ακόμη και τα διφορούμενα ή τυχαία χαρακτηριστικά στα γλυπτά του αξίζουν προσεκτική εξέταση. Ανακύπτει το αναπόφευκτο ερώτημα: θα μπορούσε ο Μιχαήλ Άγγελος να έχει παρατηρήσει στην πραγματική ζωή ή κατά τη διάρκεια των νεκροτομών του αυτό που σήμερα ονομάζουμε διαπυητική ιδρωταδενίτιδα (HS);
Θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιήσει αυτή τη λεπτομέρεια ασυνείδητα στη σύνθεση του έργου του;
Ή, σε μια πιο τολμηρή ερμηνεία, μήπως αυτή η ακανόνιστη λεπτομέρεια αποτελεί τη σκόπιμη και σμιλευμένη αναπαράσταση του καταπιεστικού στίγματος της νόσου, που εικονογραφείται μέσα από τον ήρωα ο οποίος απελευθερώνεται από τα δεσμά της ασθένειας;
Οι συγγραφείς είναι προσεκτικοί όσον αφορά αυτή την τελευταία πιθανότητα και αναγνωρίζουν ότι, ελλείψει γραπτών τεκμηρίων σχετικά με την πρόθεση του καλλιτέχνη, ο καθένας μένει με τη δύναμη της δικής του οπτικής αντίληψης (visual literacy).
Ορίζουν την οπτική αντίληψη ως την ικανότητα να ερμηνεύει, να αναλύει, να αξιολογεί και να δημιουργεί κανείς νόημα από οπτικά ερεθίσματα σε ένα βιολογικό πλαίσιο, και δηλώνουν ότι απαιτεί μια λεπτομερή παρατήρηση που τροφοδοτεί μια ζωντανή φαντασία, η οποία όμως είναι επαρκώς πειθαρχημένη ώστε να υποτάσσεται στη γνώση που προσφέρει η ορθολογική ανάλυση.
Το συμπέρασμα: Μια πρόσκληση σε διάλογο, όχι βεβαιότητα
Οι συγγραφείς δεν σκοπεύουν να αποδείξουν ότι ο Μιχαήλ Άγγελος απεικόνισε τη διαπυητική ιδρωταδενίτιδα, αλλά αντίθετα χρησιμοποιούν αυτή την πιθανότητα ως έναν φακό μέσα από τον οποίο εξερευνούν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε, ερμηνεύουμε και κατασκευάζουμε νόημα από τις οπτικές αναπαραστάσεις του ανθρώπινου σώματος.
Η κεντρική ιδέα του συμπεράσματος είναι:
«Πρόκειται για διαπυητική ιδρωταδενίτιδα (HS); Δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε με βεβαιότητα, αλλά το ίδιο το ερώτημα έχει αξία».
Οι συγγραφείς προσθέτουν: «Είναι εξαιρετικά απίθανο ο Μιχαήλ Άγγελος να δημιούργησε το γλυπτό προβλέποντας πώς οι ασθενείς με HS θα απελευθερώνονταν από την περιοριστική τους νόσο μισή χιλιετία στο μέλλον, αλλά αν είχε την πρόθεση να το κάνει, τότε ήταν μια πολύ καλή προσπάθεια».
Με αυτά τα λόγια, η μελέτη τοποθετείται ως μια άσκηση οπτικής αντίληψης (visual literacy) που εφαρμόζεται στη διασταύρωση της επιστήμης και της τέχνης.
Η έρευνα δεν προσφέρει οριστική απάντηση, αλλά αντίθετα ενθαρρύνει μια ανανεωμένη προσοχή στα ανεπαίσθητα σημάδια που υπάρχουν στην τέχνη, καθώς και έναν βαθύτερο σεβασμό για τις ευφάνταστες και αναλυτικές ικανότητες που απαιτούνται για την ερμηνεία τους.
Το κείμενο καταλήγει με έναν στοχασμό γύρω από την αναζήτηση της αλήθειας: «Η τέχνη και η επιστήμη ατενίζουν και οι δύο προς την αλήθεια, αλλά το κάνουν μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η δύναμη της οπτικής αντίληψης (visual literacy) έγκειται στην ικανότητά της να χτίζει γέφυρες ανάμεσα σε αυτούς τους κόσμους και να διευρύνει την κατανόησή μας για την πραγματικότητα».
Η πιθανότητα ο Μιχαήλ Άγγελος, χωρίς να το γνωρίζει, να σμίλευσε μια ασθένεια που θα ονομαζόταν μόλις τον 19ο αιώνα είναι συναρπαστική, αλλά αυτό που είναι πραγματικά σημαντικό είναι ότι μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε τι άλλο παραβλέπουμε όταν κοιτάζουμε ένα γλυπτό, έναν πίνακα ζωγραφικής ή ακόμα και το ίδιο μας το δέρμα.
Η οπτική αντίληψη (visual literacy), όπως υποστηρίζουν οι συγγραφείς, είναι ένα εργαλείο που επιτρέπει τη γεφύρωση διαφορετικών επιστημονικών κλάδων και εμπλουτίζει την αντίληψή μας για τον κόσμο. Ο Γενειοφόρος Σκλάβος παραμένει στην Galleria dell’Accademia της Φλωρεντίας, σιωπηλός και αμετάβλητος, αλλά μετά τη δημοσίευση αυτού του άρθρου, όσοι τον παρατηρούν μπορεί να μην βλέπουν πλέον μόνο μάρμαρο, αλλά και το ίχνος μιας ανθρώπινης ασθένειας που υπερβαίνει τον χρόνο.
Παρόλο που η απάντηση στο αίνιγμα παραμένει αβέβαιη, το ερώτημα, όπως καταλήγουν οι ερευνητές, είναι ήδη πολύτιμο από μόνο του.
