Ένα ηφαίστειο που εξερράγη αφού παρέμεινε «κοιμώμενο» για περισσότερα από 100.000 χρόνια οδηγεί όλο και περισσότερους ηφαιστειολόγους στο συμπέρασμα ότι πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε την ηφαιστειακή δραστηριότητα, ώστε οι εκρήξεις να μην μας αιφνιδιάζουν.
Και όμως, μια πρόσφατη ανάλυση του ενεργού ηφαιστείου των Μεθάνων, κοντά στην Αθήνα, διαπίστωσε ότι κάποτε κοιμόταν για σχεδόν 110.000 χρόνια πριν επανέλθει στη ζωή.
Το εύρημα αυτό θα μπορούσε να είναι η σταγόνα που ξεχειλίζει το ποτήρι για τους ηφαιστειολόγους, πολλοί από τους οποίους αμφισβητούσαν ήδη τον τρέχοντα ορισμό για το τι καθιστά ένα ηφαίστειο σβησμένο.
«Το βασικό μήνυμα», δήλωσε ο συνδιοργανωτής της μελέτης Răzvan-Gabriel Popa, ηφαιστειολόγος στο ETH Zürich στην Ελβετία, «είναι ότι τα σβησμένα ηφαίστεια γύρω μας μπορεί να μην είναι πραγματικά σβησμένα».
Η αλλαγή του τρόπου με τον οποίο ορίζουμε αν τα ηφαίστεια είναι σβησμένα ή ενεργά είναι σημαντική, επειδή η εσφαλμένη ταξινόμησή τους αφήνει τους ανθρώπους εκτεθειμένους στον κίνδυνο μιας απροσδόκητης έκρηξης. Πολλοί από αυτούς τους κοιμώμενους γίγαντες θα έπρεπε να παρακολουθούνται πιο στενά, δήλωσαν ειδικοί στο Live Science.
Ένας κοιμώμενος γίγαντας ξυπνάει θυμωμένος
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στις 22 Απριλίου στο περιοδικό Science Advances, ερευνητές ανασύνθεσαν την ιστορία του ηφαιστείου των Μεθάνων αναλύοντας τη χημεία κρυστάλλων ζιρκονίου από προηγούμενες εκρήξεις.
Η έρευνα, υπό τον Popa, προσφέρει νέα δεδομένα για τη δραστηριότητα του κοιμώμενου ηφαιστείου. Αυτό αποκάλυψε 31 εκρήξεις σε διάστημα περίπου 700.000 ετών ηφαιστειακής δραστηριότητας και μια μακρά περίοδο κατά την οποία το ηφαίστειο παρέμενε ήρεμο.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το ηφαίστειο δημιουργούσε τη δεξαμενή μάγματός του και, στη συνέχεια, εξερράγη με ορμή πριν από περίπου 168.000 χρόνια.
«Ανακαλύψαμε ότι ήταν παραδόξως ικανό να επανεκκινήσει μετά από 110.000 χρόνια αδράνειας και εξερράγη αρκετά έντονα μετά από αυτό», δήλωσε ο Popa στο Live Science. «Αυτό που είναι σημαντικό από τη δική μου σκοπιά είναι να αρχίσουμε να εξετάζουμε άλλα ηφαίστεια που σήμερα θεωρούμε σβησμένα, επειδή μπορεί να διανύουν περιόδους ανάπτυξης. Ίσως πρόκειται να ξυπνήσουν σε αυτό το καταστροφικό στάδιο».
Η περίπτωση ηφαιστείων σε Ιράν, Ρουμανία και Αιθιοπία
Τα Μέθανα δεν είναι το μόνο «σβησμένο» ηφαίστειο που ξύπνησε μετά από μια μακρά περίοδο, δήλωσε ο Popa. Πέρυσι, ο Πάμπλο Γκονθάλεθ (Pablo González), ηφαιστειολόγος στο Ινστιτούτο Φυσικών Προϊόντων και Αγροβιολογίας του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας της Ισπανίας, και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν μια μελέτη που δείχνει ότι το ηφαίστειο Ταφτάν (Taftan) στο Ιράν ξύπνησε και ότι η κορυφή του ανυψώνεται, πιθανώς λόγω της συσσώρευσης πίεσης αερίων κάτω από την επιφάνειά του. Δεν είναι σαφές πότε εξερράγη για τελευταία φορά, αλλά οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό συνέβη πριν από περίπου 700.000 χρόνια.
Ένα άλλο ηφαίστειο, το Τσιομάντουλ (Ciomadul) στη Ρουμανία, θεωρούνταν σβησμένο επειδή εξερράγη για τελευταία φορά πριν από 30.000 χρόνια, αλλά μια μελέτη του 2019 διαπίστωσε ότι μάγμα εξακολουθεί να καραδοκεί κάτω από το ηφαίστειο. «Έχει έναν μαγματικό θάλαμο που διογκώνεται είναι πολύ ενεργό», δήλωσε ο Popa. «Απλώς δεν έχει εκραγεί. Το Τσιομάντουλ διανύει σίγουρα ένα στάδιο ανάπτυξης, και ίσως υπάρχουν περισσότερα τέτοια ηφαίστεια».
Το ηφαίστειο Χάιλι Γκούμπι (Hayli Gubbi), στην περιοχή Αφάρ της Αιθιοπίας, εξερράγη επίσης απροσδόκητα το 2025, αφού παρέμεινε αδρανές για περίπου 12.000 χρόνια. Ωστόσο, εν μέρει λόγω της απομακρυσμένης τοποθεσίας του ηφαιστείου, οι γεωλόγοι δεν είναι σίγουροι για το πόσο ακριβώς καιρό πριν εξερράγη για τελευταία φορά.
Αυτό που είναι σαφές είναι ότι 10.000 χρόνια σιωπής δεν αποτελούν εγγύηση ότι ένα ηφαίστειο είναι νεκρό. «Πρέπει να εξετάσουμε μια πολύ μεγαλύτερη χρονική κλίμακα για να είμαστε πιο σίγουροι για το επίπεδο δραστηριότητας μιας ηφαιστειακής περιοχής», δήλωσε ο Γκονθάλεθ στο Live Science.
Διευρυμένη παρακολούθηση
Ευτυχώς, τα ηφαίστεια συνήθως δεν εκρήγνυνται χωρίς προειδοποίηση —αρκεί οι επιστήμονες να τα παρακολουθούν. Για παράδειγμα, δήλωσε ο Γκονθάλεθ, χιλιάδες μικρές εκρήξεις προανήγγειλαν την έκρηξη του όρους Πινατούμπο (Pinatubo) στις Φιλιππίνες το 1991, το οποίο ήταν ήσυχο για περίπου 500 χρόνια, και η ενδελεχής σεισμική παρακολούθηση βοηθά τους επιστήμονες να προβλέψουν τις εκρήξεις στο όρος Αίτνα (Etna) στην Ιταλία, ένα από τα πιο ενεργά ηφαίστεια στον κόσμο.
Αλλά η προφανής σεισμική δραστηριότητα εντείνεται κυρίως ενόψει επικείμενων απειλών. Άλλα γεωφυσικά σημάδια βοηθούν να αποκαλυφθεί ποια ηφαίστεια δημιουργούν αθόρυβα τις αποθήκες μάγματός τους — και αυτά πρέπει επίσης να παρακολουθούνται, δήλωσαν ειδικοί στο Live Science.
Για παράδειγμα, οι δορυφόροι μπορούν να εντοπίσουν έναν αναπτυσσόμενο μαγματικό θάλαμο εάν καταγράψουν διόγκωση του εδάφους κατά μόλις μία ίντσα το χρόνο, δήλωσε ο Popa.
Οι επιστήμονες μπορούν επίσης να χρησιμοποιήσουν τη μαγνητοτελλουρική, μια μέθοδο που αξιοποιεί τα μαγνητικά και ηλεκτρικά πεδία της Γης για να δώσει εικόνες παρόμοιες με αξονική τομογραφία, οι οποίες αποκαλύπτουν πόσο πέτρωμα λιώνει για να δημιουργηθεί περισσότερο μάγμα. Τέτοιες αξιολογήσεις θα πρέπει να επεκταθούν σε πολλά ηφαίστεια που θεωρείται ότι έχουν χαμηλότερο επίπεδο κινδύνου, δήλωσαν οι ειδικοί.
«Πιστεύω ότι είναι σημαντικό να παρακολουθούμε όσο το δυνατόν περισσότερο όλα τα δυνητικά ενεργά ηφαίστεια για σημάδια υπόγειας αναταραχής», δήλωσε στο Live Science η Jenni Barclay, ηφαιστειολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Αυτό θα μπορούσε να αποκαλύψει μάγμα που λιώνει ενεργά και συσσωρεύεται, τροφοδοτώντας ενδεχομένως μελλοντικές εκρήξεις. Η παρακολούθηση των ήσυχων ηφαιστείων θα πρέπει πρώτα να επικεντρωθεί σε ηφαίστεια που βρίσκονται σε σχετικά πυκνοκατοικημένες περιοχές, συμπεριλαμβανομένου του Άιφελ (Eifel) στη δυτική Γερμανία και της Λα Γκαρότσα (La Garrotxa) στη βορειοανατολική Ισπανία, δήλωσαν οι ειδικοί.
Ορισμένα τέτοια ηφαίστεια παρακολουθούνται ήδη. Το Γέλοουστοουν (Yellowstone), το οποίο θεωρείται αδρανές παρόλο που εξερράγη για τελευταία φορά πριν από 70.000 χρόνια, παρακολουθείται στενά επειδή βρίσκεται πάνω σε ένα θερμό σημείο (hotspot) παραγωγής μάγματος, και η υψηλή ροή θερμότητας σημαίνει ότι τα πετρώματα στον φλοιό συμπεριφέρονται με πλαστικό τρόπο, παραμορφώνονται δηλαδή για να δημιουργήσουν χώρο για ακόμη περισσότερο μάγμα.
Αυτό σημαίνει ότι το Γέλοουστοουν είναι πιθανό να εκραγεί μια μέρα, δήλωσε ο Popa, και είναι απίθανο να αποτελέσει πλήρη έκπληξη. «Όταν ένας γίγαντας όπως το Γέλοουστοουν ξυπνήσει, θα υπάρξουν πολλά σημάδια», δήλωσε.
Απαραίτητο ένα νέο σύστημα ταξινόμησης
Οι μελέτες για τα ηφαίστεια που ξυπνούν οδηγούν όλο και περισσότερους ηφαιστειολόγους να αμφισβητούν τον χρονικά εξαρτώμενο ορισμό του σβησμένου ηφαιστείου. «Ο ορισμός βασίζεται λίγο-πολύ σε μια αυθαίρετη ημερομηνία», δήλωσε ο Popa. «Σημαίνει απλώς ότι μπορούμε να βρούμε εύκολα στοιχεία εκρήξεων στο γεωλογικό αρχείο και ότι τις έχουμε βιώσει».
Εμπνευσμένοι από το ζήτημα αυτό, οι ηφαιστειολόγοι Λούκα Καρίκι (Luca Caricchi) στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης στην Ελβετία και Μπεν Κένεντι (Ben Kennedy) στο Πανεπιστήμιο του Κάντερμπουρι στη Νέα Ζηλανδία πραγματοποίησαν έρευνα πέρυσι ανάμεσα στους συμμετέχοντες μιας διεθνούς συνάντησης ηφαιστειολόγων στη Γενεύη.
Ο Καρίκι δήλωσε στο Live Science ότι περίπου 70 με 80 παρευρισκόμενοι συμφώνησαν ότι ο ορισμός των 10.000 ετών ήταν ελαττωματικός, αλλά δεν έχει διαμορφωθεί ακόμη μια κοινή συναίνεση γύρω από έναν νέο ορισμό. «Η μεγάλη πρόκληση που έχουμε ως ηφαιστειολόγοι είναι ότι η σκέψη μας για την κατάσταση ενός ηφαιστείου εξαρτάται πραγματικά από τη χρονική κλίμακα που εξετάζουμε», δήλωσε η Barclay.
«Αυτά τα κενά των 100.000 ετών είναι πολύ καλά, αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι θέλουν να μάθουν αν πρόκειται να εκραγεί κατά τη διάρκεια της ζωής τους και, με δεδομένη μια υπόγεια αναταραχή, αν πρόκειται να εκραγεί μέσα στις επόμενες ημέρες ή εβδομάδες», ανέφερε.
Όλοι οι ειδικοί με τους οποίους μίλησε το Live Science πρότειναν ότι ένα νέο σύστημα ταξινόμησης θα πρέπει να βασίζεται σε μετρήσεις της ηφαιστειακής ή μαγματικής δραστηριότητας, παρά στον χρόνο που έχει παρέλθει.
Σε ορισμένους επίσης δεν αρέσει ο όρος «αδρανές» (dormant), ο οποίος υποδηλώνει ένα ηφαίστειο που έχει μάγμα από κάτω του αλλά δεν είναι ενεργό, επειδή ακόμη και αν ένα ηφαίστειο δεν εκρήγνυται, ένας ενεργός μαγματικός θάλαμος δεν κοιμάται ποτέ.
Η ταξινόμηση θα πρέπει πιθανώς να γίνεται κατά περίπτωση, εξετάζοντας το σύστημα για να διαπιστωθεί εάν ο μαγματικός θάλαμος είναι ζωντανός, δήλωσε ο Popa, «επειδή αυτό μας δείχνει αν το ηφαίστειο είναι πραγματικά νεκρό».
Ο Γκονθάλεθ συμφώνησε. Εφόσον υπάρχουν κάτω από την επιφάνεια οι συνθήκες για την έκρηξη μάγματος, «αυτό αποτελεί μια καλή ένδειξη ότι μια ηφαιστειακή περιοχή μπορεί να έχει μια μελλοντική έκρηξη», δήλωσε.
