Τα μυστικά που κρύβουν τα βάθη των προϊστορικών σπηλαίων δεν σταματούν ποτέ να μας εκπλήσσουν. Αυτή τη φορά, οι επιστήμονες βρέθηκαν μπροστά σε μια ανατριχιαστική αποκάλυψη, ξετυλίγοντας το νήμα ενός εγκλήματος που συνέβη πριν από 145.000 χρόνια.
Ένα απολίθωμα από μια από τις σημαντικότερες τοποθεσίες ανθρώπινης ταφής στον κόσμο κρατούσε καλά κρυμμένο το αρχαιότερο πειστήριο μιας μαχαιριάς.
Το σπήλαιο Καφζέ (Qafzeh), στο σημερινό Ισραήλ, έχει φέρει στο φως μια από τις πιο σημαντικές συλλογές απολιθωμάτων για την ανίχνευση των πρώτων βημάτων του Homo sapiens εκτός Αφρικής, αλλά μια νέα εξέταση του κρανίου που είναι γνωστό ως Qafzeh 25 πρόσθεσε μια απροσδόκητη τροπή στην ιστορία του:
Ένας γραμμικός τραυματισμός στο σαγόνι και ένας κάτω προγόμφιος, στοιχεία τα οποία ερευνητές από το Εθνικό Κέντρο Έρευνας για την Ανθρώπινη Εξέλιξη (CENIEH) και το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ ερμήνευσαν ως αποτέλεσμα πρόσκρουσης με αιχμηρό αντικείμενο, ένα εύρημα που συγκαταλέγεται στα σπάνια τεκμήρια τραυματισμού από αιχμηρό όπλο σε ολόκληρη τη Μέση Παλαιολιθική περίοδο.
Η εργασία, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Scientific Reports και είχε ως επικεφαλής την ερευνήτρια Ana Pantoja Pérez, μέλος της ομάδας DEATHREVOL, υπέβαλε το δείγμα σε μια σχολαστική μακροσκοπική, μικροσκοπική και υψηλής ανάλυσης αξονική τομογραφία.
Τα αποτελέσματα των αναλύσεων αυτών όχι μόνο επιβεβαιώνουν τον σκόπιμο χαρακτήρα της ταφής, αλλά σκιαγραφούν και το πορτρέτο ενός ατόμου που επέζησε από μια επίθεση στο πρόσωπο, ενώ παράλληλα έφερε οδοντικά προβλήματα που ρίχνουν φως στην υγεία και την καθημερινή του ζωή.
Ακτινογραφία ενός προϊστορικού τραύματος
Το απολίθωμα Qafzeh 25, το οποίο χρονολογείται σε ένα εύρος μεταξύ 92.000 και 145.000 ετών πριν, ανήκει σε έναν αρχαϊκό σύγχρονο άνθρωπο (Homo sapiens) και επανεκτιμήθηκε χάρη σε νέες τεχνικές απεικόνισης, οι οποίες κατέστησαν εφικτό τον σαφή εντοπισμό μιας επιμήκους εγκοπής που επηρεάζει τόσο το οστό της κάτω γνάθου όσο και τη ρίζα ενός εκ των κάτω προγομφίων.
Το απολίθωμα Qafzeh 25, το οποίο χρονολογείται σε ένα εύρος μεταξύ 92.000 και 145.000 ετών πριν, ανήκει σε έναν αρχαϊκό σύγχρονο άνθρωπο και επανεκτιμήθηκε χάρη σε νέες τεχνικές απεικόνισης, οι οποίες κατέστησαν εφικτό τον σαφή εντοπισμό μιας επιμήκους εγκοπής που επηρεάζει τόσο το οστό της κάτω γνάθου όσο και τη ρίζα ενός εκ των κάτω προγομφίων.
Η μορφολογία αυτής της αύλακας, όπως περιγράφουν αναλυτικά οι συγγραφείς στο άρθρο, είναι πλήρως συμβατή με τη δράση ενός κοπτικού αντικειμένου.
Η παρουσία σαφών σημαδιών οστικής ανάπλασης στα χείλη του τραύματος δείχνει ότι ο ζωντανός ιστός ξεκίνησε μια διαδικασία επούλωσης. Αυτό αποδεικνύει ότι το άτομο δεν πέθανε τη στιγμή της επίθεσης, αλλά επέζησε αρκετά ώστε να αρχίσει η αναγέννηση του οστού.
Το εύρημα αυτό καθιστά το συγκεκριμένο δείγμα μία από τις ελάχιστες τεκμηριωμένες περιπτώσεις εκείνης της εποχής, όπου είναι δυνατόν να επιβεβαιωθεί ότι ένα άτομο δέχθηκε χτύπημα από αιχμηρό εργαλείο και, παρά τη σοβαρότητα του τραύματος σε μια τόσο αγγειοβριθή (γεμάτη αγγεία) και εκτεθειμένη περιοχή όπως το πρόσωπο, συνέχισε να ζει.
Το δίλημμα των επιστημόνων: Ανθρώπινο χέρι ή μοιραία πτώση;
Οι επιστήμονες, ωστόσο, παραμένουν επιφυλακτικοί ως προς τον προσδιορισμό της προέλευσης του τραύματος.
Οι προκλήσεις της προϊστορικής ιατροδικαστικής
Αν και αναγνωρίζουν ότι ένα ατύχημα, όπως μια πτώση πάνω σε μια κοφτερή πέτρα ή μια πρόσκρουση σε ένα αιχμηρό αντικείμενο κατά τη διάρκεια των καθημερινών εργασιών, δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς, θεωρούν ότι τα γραμμικά χαρακτηριστικά και η ακριβής θέση της πληγής καθιστούν μια βίαιη αλληλεπίδραση μεταξύ ομοτίμων πιο πιθανή—ένα σενάριο που θα ταίριαζε με τις αυξανόμενες ενδείξεις επιθετικής συμπεριφοράς στους πληθυσμούς του Μέσου Πλειστόκαινου, αλλά το οποίο σπάνια αφήνει τόσο ξεκάθαρα ίχνη στο αρχείο των απολιθωμάτων.
Η δυσκολία διάκρισης, σε τόσο παλαιά κατάλοιπα, ανάμεσα σε μια σκόπιμη πράξη και ένα τυχαίο ατύχημα αποτελεί κοινή πρόκληση στην παλαιοανθρωπολογία.
Η ομάδα τονίζει ότι, παρά την ισχύ των μορφολογικών ενδείξεων, οποιαδήποτε απόδοση του τραύματος σε συμπλοκή ή απόπειρα δολοφονίας πρέπει να αντιμετωπίζεται με την απαραίτητη προσοχή που επιβάλλει η απουσία ενός άμεσου αρχαιολογικού πλαισίου που να συνδέει τον τραυματισμό με ένα συγκεκριμένο όπλο.
Πέρα από το χτύπημα από το κοπτικό όργανο, η εξονυχιστική μελέτη του δοντιού αποκάλυψε και άλλες ανωμαλίες που διευρύνουν τις γνώσεις μας για τη βιολογία αυτών των πρώιμων Homo sapiens της Ανατολικής Μεσογείου (Levantine sapiens).
Η μικροτομογραφία που εφαρμόστηκε στον τραυματισμένο προγόμφιο έφερε στο φως μια κρυφή κοιλότητα που δεν ήταν ορατή με γυμνό μάτι—μια βαθιά κοιλότητα που είχε αναπτυχθεί στο εσωτερικό του δοντιού χωρίς να τρυπήσει εντελώς την εξωτερική επιφάνεια. Αυτό συνοδευόταν από ελαττώματα στο σμάλτο (αδαμαντίνη), γεγονός που υποδηλώνει επεισόδια διατροφικού ή μεταβολικού στρες κατά την παιδική ή εφηβική ηλικία του ατόμου.
Αυτές οι παθολογίες, σε συνδυασμό με τον τραυματισμό, προσφέρουν μια πιο σύνθετη εικόνα για τη στοματική υγεία και τις συνθήκες διαβίωσης ενός πληθυσμού που κατοικούσε στην Ανατολική Μεσόγειο σε μια κρίσιμη στιγμή της εξάπλωσης του είδους μας.
Παράλληλα, δείχνουν ότι εμφάνιζε ήδη σημαντική συχνότητα οδοντικών παθήσεων, ένα γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με την ενίοτε απλουστευμένη ιδέα μιας απόλυτα υγιούς ζωής στους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες της προ-αγροτικής περιόδου.
Στο μικροσκόπιο ολόκληρος ο σκελετός: Αποκλείονται τα σαρκοφάγα ζώα
Η έρευνα δεν περιορίστηκε στο πρόσωπο του ατόμου, αλλά περιέλαβε μια λεπτομερή ταφονομική επανεξέταση ολόκληρου του σκελετού, με σκοπό την ανασύσταση των διεργασιών που επηρέασαν τη διατήρησή του.
Τα αποτελέσματα που προέκυψαν επέτρεψαν στους ερευνητές να αποκλείσουν, με υψηλό βαθμό βεβαιότητας, το ενδεχόμενο οι αλλοιώσεις που παρατηρήθηκαν στα οστά να προκλήθηκαν από σαρκοφάγα ζώα, τρωκτικά ή από παρατεταμένη έκθεση του σώματος στα καιρικά φαινόμενα—παράγοντες που συνήθως αφήνουν χαρακτηριστικά σημάδια από δαγκωματιές, σύρσιμο ή διάβρωση.
Αντίθετα, η ανατομική διάταξη των καταλοίπων και η απουσία μαζικού διαμελισμού υποδηλώνουν ότι το σώμα τοποθετήθηκε σκόπιμα στο εσωτερικό του σπηλαίου, πιθανότατα σε έναν ρηχό λάκκο, και ότι η χωρική συνοχή των σκελετικών στοιχείων διατηρήθηκε μέχρι την απολίθωση.
Το γεγονός αυτό ενισχύει τη θέση του Καφζέ ως μιας από τις τοποθεσίες-κλειδιά για τη μελέτη των αρχαιότερων ταφικών τελετουργιών του Homo sapiens—μια πρακτική η οποία, αν και τεκμηριώνεται όλο και περισσότερο, παραμένει εξαιρετικά σπάνια στη Μέση Παλαιολιθική περίοδο και συνήθως συνδέεται με πολύ συγκεκριμένα πλαίσια της Εγγύς Ανατολής.
Βία, φροντίδα και τελετουργία: Το τρίπτυχο της ανθρώπινης εξέλιξης
Ο συνδυασμός αυτών των τριών πτυχών—το τραύμα από κοπτικό αντικείμενο, οι οδοντικές παθολογίες και η εσκεμμένη ταφή—καθιστά το εύρημα Qafzeh 25 μια παραδειγματική περίπτωση για την προσέγγιση θεμελιωδών ερωτημάτων σχετικά με την κοινωνική και πολιτισμική εξέλιξη του είδους μας.
Αυτό γιατί σε ένα μόνο άτομο συνυπάρχουν η ευάλωτη φύση απέναντι στη διαπροσωπική βία, η ικανότητα επιβίωσης μετά από έναν σοβαρό τραυματισμό που πιθανώς απαιτούσε την ομαδική φροντίδα, και η τελική μέριμνα για μια ταφική μεταχείριση που ξεπερνά την απλή εγκατάλειψη του σώματος.
Η ίδια η Ana Pantoja Pérez, πρώτη συγγραφέας της μελέτης, τόνισε στα συμπεράσματα του άρθρου ότι τα αποτελέσματα αυτά προσφέρουν νέα δεδομένα στη συζήτηση σχετικά με την προέλευση σύνθετων συμπεριφορών, όπως η επιθετικότητα μεταξύ ομοτίμων, η παροχή βοήθειας σε τραυματίες ή ασθενείς και οι ταφικές πρακτικές—πτυχές απαραίτητες για να κατανοήσουμε πώς οι πληθυσμοί του Μέσου Πλειστόκαινου ύφαιναν τα δίκτυα αλληλεγγύης και σύγκρουσης που χαρακτηρίζουν τη σημερινή ανθρωπότητα.
Παράθυρο στο παρελθόν με μη καταστροφικές μεθόδους
Η μελέτη, η οποία χρηματοδοτήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC) στο πλαίσιο του προγράμματος Horizon 2020, το Υπουργείο Επιστήμης, Καινοτομίας και Πανεπιστημίων, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και την Κρατική Υπηρεσία Έρευνας, καθώς και από το πρόγραμμα Horizon-MSCA, αποτελεί μέρος μιας ερευνητικής γραμμής που επιδιώκει να εξαγάγει τη μέγιστη δυνατή πληροφορία από τα απολιθώματα με τη χρήση μη καταστροφικών τεχνικών.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η προσέγγιση αυτή κατάφερε να μετατρέψει μια μικρή εγκοπή στη γνάθο ενός ατόμου που πέθανε πριν από περισσότερα από 90.000 χρόνια, σε ένα προνομιακό παράθυρο προς την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων στις απαρχές της καταγωγής μας.
Το σπήλαιο Καφζέ, το οποίο είχε ήδη αποδώσει σκελετούς παιδιών και ενηλίκων με ενδείξεις ταφικών προσφορών, προσθέτει τώρα στον κατάλογο των πρωτιών του αυτή την πιθανή περίπτωση μαχαιρώματος στο πρόσωπο.
Πρόκειται για μια επιπλέον απόδειξη ότι η βία, η φροντίδα και ο τελετουργικός θάνατος αποτελούσαν μέρος του συμπεριφορικού ρεπερτορίου εκείνων των ομάδων που, προερχόμενες από την Αφρική, αποίκισαν τις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου, την ίδια ώρα που ο υπόλοιπος κόσμος κατοικούνταν ακόμη από Νεάντερταλ και άλλα αρχαϊκά είδη.
Η μικροσκοπική και τομογραφική ανάλυση κατέστησε επίσης εφικτό τον σαφή εντοπισμό της μετατραυματικής οστικής ανάπλασης, μια λεπτομέρεια που διαφοροποιεί τη συγκεκριμένη περίπτωση από άλλους περιθανάτιους τραυματισμούς και πιστοποιεί ότι το άτομο έζησε με την πληγή του για αρκετό διάστημα ώστε το οστό να επουλωθεί από μόνο του.
Το γεγονός αυτό εγείρει ερωτήματα σχετικά με το είδος της βοήθειας που ενδέχεται να έλαβε προκειμένου να τραφεί ή να προστατευτεί, ενόσω η γνάθος του ανέκαμπτε από ένα κόψιμο το οποίο, αν είχε επηρεάσει μεγάλα αγγεία, θα ήταν θανατηφόρο μέσα σε λίγα λεπτά.
Η έρευνα, εν τέλει, διευρύνει το περιορισμένο αρχείο τραυμάτων από αιχμηρά αντικείμενα στη Μέση Παλαιολιθική περίοδο και προσφέρει ένα μεθοδολογικό μάθημα για το πώς ο συνδυασμός προηγμένων τεχνικών απεικόνισης και αυστηρής ταφονομικής ανάλυσης μπορεί να μετατρέψει ένα ήδη γνωστό απολίθωμα σε μια ανεξάντλητη πηγή πληροφοριών για τις πιο ασύλληπτες ανθρώπινες συμπεριφορές.
