Οργή, απορία και αμηχανία σε μεγάλο μέρος του επιστημονικού κόσμου προκαλούν οι εικόνες βαρέων οχημάτων και γερανών, που ζυγίζουν έως και 40 τόνους, να δουλεύουν στο εσωτερικό της Αγιάς Σοφιάς. Αρχιτέκτονες και ιστορικοί, σε Τουρκία και Ελλάδα, εκφράζουν την ανησυχία τους ότι το βάρος και οι δονήσεις που προκαλούν οχήματα τέτοιου μεγέθους εγκυμονούν σοβαρό κίνδυνο για τη δομή του δαπέδου και τα κατώτερα στρώματα της Αγιάς Σοφιάς, υπενθυμίζοντας ότι οι υπηρεσίες της UNESCO θεωρούν σαφώς απαράδεκτη την είσοδο βαρέων μηχανημάτων σε μνημειακά κτίρια. Οι εργασίες γίνονται κυρίως για να ενισχυθεί η σεισμική αντοχή του τρούλου του ναού, ωστόσο οι επιστήμονες θεωρούν ότι θα μπορούσαν να γίνουν με πολύ διαφορετικό τρόπο.
Η πιο ηχηρή αντίδραση στην Τουρκία ήρθε από τον διακεκριμένο ιστορικό, Ιλμπέρ Ορταϊλί, ο οποίος και στο παρελθόν είχε εκφράσει ανησυχία για τη στατικότητα της Αγιάς Σοφιάς εξαιτίας της μεγάλης προσέλευσης κόσμου από τότε που μετατράπηκε σε τζαμί. Ο διάσημος Τούρκος ιστορικός κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τις εικόνες που κάνουν τον γύρο του κόσμου: «Η Αγιά Σοφιά δεν μπορεί πραγματικά να αντέξει αυτό το βάρος. Αφήστε το φορτηγό, τον γερανό… Ούτε αυτοκίνητο δεν μπορεί να μπει εκεί. Οι επιπτώσεις αυτών των παρεμβάσεων θα γίνουν αισθητές αργά ή γρήγορα. Το υπόγειο του κτιρίου είναι γεμάτο με τούνελ. Ολοι όσοι έρχονται στην Αγιά Σοφιά συμπεριφέρονται σαν να είναι ιδιοκτησία του πατέρα τους. Το επαναλαμβάνω: αν το κτίριο καταρρεύσει, ο κόσμος θα το χρεώσει στους Τούρκους. Πώς γνωρίζουν πόσους τόνους μπορεί να αντέξει; Σε ποια στοιχεία βασίζονται αυτοί που κάνουν αυτές τις εργασίες;», διερωτάται χαρακτηριστικά σε ανακοίνωσή του.
Απαρχαιωμένες μέθοδοι
Και στην Ελλάδα, όμως, την ανησυχία του εκφράζει μέσω της Realnews και ο Βασίλης Μπαρδάκης, πρόεδρος του Συλλόγου Πολιτικών Μηχανικών, επισημαίνοντας ότι η εισαγωγή βαρέων οχημάτων στο εσωτερικό του ναού δεν ήταν προαπαιτούμενο για τα έργα συντήρησης. «Αυτό που γίνεται σε ένα από τα κορυφαία μνημεία του κόσμου, μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Unesco, δεν θα γινόταν ούτε σε χαμηλότερες στάθμης μνημεία. Πρόκειται, ξεκάθαρα, για έλλειψη σεβασμού. Εν έτει 2025 υπάρχουν υλικά πιο ισχυρά και σαφώς πιο ελαφριά, όπως π.χ. τα ανθρακονήματα που χρησιμοποιούνται στα αεροπλάνα, αλλά και πιο σύγχρονες τεχνολογίες. Η Αγιά Σοφιά υφίσταται καταπόνηση», λέει ο Β. Μπαρδάκης.
Ο Έλληνας ειδικός αμφισβητεί όσα υποστηρίζουν οι Τούρκοι, δηλαδή ότι οι δοκιμές για την αντοχή του δαπέδου του ναού ήταν επιτυχημένες. «Αυτά τα φαινόμενα στο έδαφος ή στην τοιχοποιία αναπτύσσονται στον χρόνο. Είναι όπως λέμε ερπυστικά. Αρα, μια επιβάρυνση τώρα δεν διασφαλίζει ότι δεν θα υπάρξει πρόβλημα μετά. Το πρόβλημα μπορεί να εμφανιστεί ύστερα από πάρα πολύ καιρό. Παράλληλα, κάτω από το έδαφος υπάρχουν σήραγγες, παλαιές κατακόμβες, αποθήκες και στοές που είναι υπό έρευνα. Οι Τούρκοι προχώρησαν σε μια κίνηση μεγάλου ρίσκου, αδικαιολόγητη. Γι’ αυτό, άλλωστε, αντιδρούν και πολλοί Τούρκοι επιστήμονες», αναφέρει ο πρόεδρος του Συλλόγου Πολιτικών Μηχανικών.
Δεδομένη καταπόνηση
Από την πλευρά του, ο Δημήτρης Αθανασούλης, Δρ. Βυζαντινής Αρχαιολογίας, διευθυντής στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, σημειώνει στην «R» ότι η καταπόνηση για το μνημείο είναι δεδομένη. «Θέλω να πιστεύω ότι οι Τούρκοι συνάδελφοι έχουν προχωρήσει σε μελέτες για την κατανομή των φορτίων. Δεν μπορώ να πιστέψω ότι έβαλαν έτσι τα φορτηγά χωρίς μελέτη. Απ’ ό,τι είδα, βάζοντας και αυτές τις προστατευτικές στρώσεις πάνω από τα δάπεδα, θέλουν να κατανείμουν τα φορτία, δημιουργώντας ένα πάχος που λειτουργεί απορροφητικά. Για να φτάσει κανείς στον τρούλο, πρέπει να στηρίξει αυτά τα τεράστια βάρη. Χρειάζονται πολύ ισχυρές κατασκευές. Σε ένα μνημείο που βρίσκεται κάτω από το βλέμμα όλης της υφηλίου δεν μπορώ να πιστέψω ότι δεν θα πήραν τα κατάλληλα μέτρα. Ούτε πιστεύω ότι έχουν κάποιον λόγο να καταστρέψουν το μνημείο γιατί είναι και γι’ αυτούς ένα εμβληματικό μνημείο», αναφέρει ο Δ. Αθανασούλης.
Εγκατάσταση μεταλλικών υλικών
Στην ανακοίνωση της Γενικής Διεύθυνσης Βακουφίων, που υπάγεται στο τουρκικό υπουργείο Πολιτισμού, αναφέρεται ότι η Αγιά Σοφιά, που στέκεται για περίπου 15 αιώνες και έχει υποστεί τρεις φορές καταστροφή και ανακαίνιση, αποτελεί αντικείμενο προστασίας και αποκατάστασης υψηλής σημασίας. «Στο πλαίσιο της δεύτερης φάσης των εργασιών αποκατάστασης, που ξεκίνησαν το 2023, πραγματοποιούνται παρεμβάσεις για την αντισεισμική ασφάλεια του μνημείου. Συγκεκριμένα, ανανεώθηκαν οι μολύβδινες επικαλύψεις στην εξωτερική επιφάνεια του κύριου τρούλου, ενώ η η επιστημονική επιτροπή και το Συμβούλιο Συντήρησης Αρχαιοτήτων αποφάσισαν να καλυφθεί η επιφάνεια του τρούλου με προσωρινή μεταλλική κατασκευή, ώστε να προστατευτούν τα εσωτερικά ψηφιδωτά και να αποφευχθεί οποιαδήποτε ζημιά από τις καιρικές συνθήκες», αναφέρεται στην ανακοίνωση.
Τονίζεται ακόμη ότι για τη στήριξη αυτής της προσωρινής μεταλλικής κατασκευής η επιστημονική επιτροπή αποφάσισε την ανέγερση τεσσάρων κύριων κιόνων ύψους 43,5 μέτρων μέσα στο τέμενος, χωρίς να εμποδίζεται η λειτουργία του χώρου λατρείας. Η εγκατάσταση του συστήματος και η μεταφορά των μεταλλικών υλικών απαιτούσαν τη χρήση βαρέων μηχανημάτων, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μια ειδική διαδρομή πρόσβασης από τη δυτική πλευρά του μνημείου. Στο πλαίσιο αυτό, έγιναν στατικές μελέτες για τα σταθερά και κινούμενα φορτία, δοκιμές φόρτισης εδάφους, ταξινόμηση εδάφους και γεωραντάρ.
Από την είσοδο της δυτικής αυλής μέχρι την είσοδο της κύριας αίθουσας προσευχής, κατασκευάστηκε πολυστρωματικό πλαίσιο από προκατασκευασμένα στοιχεία και ξύλινα στηρίγματα πάνω σε μεταλλική πλατφόρμα, σύμφωνα με τις στατικές μελέτες. Με αυτόν τον τρόπο προστατεύτηκαν τα μαρμάρινα δάπεδα και ταυτόχρονα δημιουργήθηκε ασφαλής διαδρομή για τα οχήματα. Στην κύρια αίθουσα προσευχής, πρώτα πραγματοποιήθηκαν τεκμηρίωση των υπάρχοντων μαρμάρινων δαπέδων και έλεγχος της στρώσης της κρεμαστής στρώσης τους. Στη συνέχεια, χρησιμοποιήθηκαν γεωραντάρ και δοκιμές ταξινόμησης εδάφους. Σε όλο τον χώρο όπου θα κινούνταν τα μηχανήματα, τοποθετήθηκε πολυστρωματικό προσωρινό δάπεδο για τη διάχυση των φορτίων και την προστασία των μαρμάρινων πλακών», αναφέρεται.
«Για να διασφαλιστεί η ακεραιότητα του αυθεντικού μαρμάρινου δαπέδου της Αγιάς Σοφιάς, το δάπεδο καλύφθηκε με στρώσεις που περιλαμβάνουν επίστρωση, η οποία επιτρέπει τη διέλευση ατμού, τσόχα, άμμο, κόντρα πλακέ 18 mm, ξύλινο σκελετό 10×10 cm, πλαστικές πλάκες XPS ανάμεσα στους σκελετούς, ηχομονωτικό υπόστρωμα πάνω από τους σκελετούς και τελική στρώση λαμαρίνας για πλήρη προστασία. Κατά τη διάρκεια των εργασιών χρησιμοποιήθηκαν επίσης συσκευές απορρόφησης καπνού, για να αποτραπεί η εξάπλωση των καυσαερίων των μηχανημάτων», καταλήγει η ανακοίνωση της αρμόδιας διεύθυνσης του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού.
