Οι αρχαίες ράβδοι καταμέτρησης, λαξευτά αρχεία χρεών και φόρων πάνω σε ξύλο ή οστά, μπορούν να αναθεωρήσουν όσα ήταν δεδομένα για τις καταβολές του χρήματος.
Εδώ και αιώνες, το σχολείο και οι κυρίαρχες οικονομικές θεωρίες, μας διδάσκουν ένα απλό αφήγημα: Ότι οι άνθρωποι εφηύραν την ανταλλακτική οικονομία, στη συνέχεια το χρήμα, ώστε να καλύψουν τα κενά της ανταλλαγής, κι έτσι προέκυψε η δημιουργία νομισμάτων, χαρτονομισμάτων και τέλος, οι ψηφιακοί λογαριασμοί.
Μία νέα μελέτη υπό την καθοδήγηση του ανθρωπολόγου Robert M. Rosenswig, από το πανεπιστήμιο του Άλμπανι στη Νέα Υόρκη, υποστηρίζει πως, η ιστορία αυτή, είναι ένας μύθος και αντίθετα, οι πραγματικές καταβολές του χρήματος, μας αποκαλύπτουν πολλά περισσότερα για την πολιτική, παρά για την οικονομία.
Η μελέτη του, έχει τίτλο: “Οι αρχαίες ράβδοι μέτρησης εξηγούν τη φύση του σύγχρονου κρατικού χρήματος” (“Ancient Tally Sticks Explain the Nature of Modern Government Money,”) και δημοσιεύτηκε στο Journal of Economic Issues. Η εργασία δείχνει πως, το χρήμα δεν εμφανίστηκε ως ένα καθολικό μέσο ανταλλαγής.
Αντίθετα, στοιχεία από τις αρχαίες ράβδους καταμέτρησης – ξύλινες ή οστέινες ράβδους που χρησιμοποιούνταν σε Αγγλία, Κίνα και στην κοινωνία των Μάγια, μαρτυρούν πως το χρήμα δημιουργήθηκε ως ένα σύστημα λογιστικής και φορολόγησης, με βαθιές ρίζες στην κρατική εξουσία.
Ο μύθος της ανταλλακτικής οικονομίας και η πολιτική πραγματικότητα
Σύμφωνα με την παραδοσιακή οικονομική αφήγηση, το πρώτο οικονομικό σύστημα της ανθρωπότητας, ήταν η ανταλλακτική οικονομία.
Επειδή αυτό το παζάρεμα προϋπέθετε “διπλή σύμπτωση επιθυμιών”, υποτίθεται ότι οι αγορές είχαν ανάγκη από ένα καθολικό μέσο – όπως το αλάτι, το χρυσό ή το ασήμι.
Η εκδοχή αυτή εξακολουθεί να διδάσκεται στο πρώτο έτος σε φοιτητές οικονομικών και κυκλοφορεί σε κυρίαρχα μέσα, όπως η Investopedia.
Ο Rosenswig την αμφισβητεί: “Το ιστορικό αρχείο, μαρτυρά πως, η ανταλλακτική οικονομία δεν προϋπήρχε του χρήματος. Οι ράβδοι καταμέτρησης, μας υπενθυμίζουν πως, το χρήμα δεν είναι μια σπάνια πολυτέλεια, αλλά ένα υπολογιστικό σύστημα, με βαθιές ρίζες στην πολιτική εξουσία”.
Αυτό υποστηρίζουν και τα ανθρωπολογικά τεκμήρια. Η ανταλλακτική οικονομία πράγματι υπήρχε, αλλά μόνο σε κοινωνίες που είχαν ήδη χρήμα και, συνήθως σε περιόδους έλλειψης νομίσματος ή σε μεμονωμένες ανταλλαγές μεταξύ αγνώστων. Δεν αποτέλεσε ποτέ το θεμέλιο ολόκληρων οικονομιών.
Οι ράβδοι καταμέτρησης σε διαφορετικούς πολιτισμούς
Στην μελέτη του, ο Rosenswig συγκρίνει τις ράβδους καταμέτρησης σε τρεις πολιτισμούς που δεν είχαν καμία επαφή μεταξύ τους, ωστόσο δημιούργησαν ανεξάρτητα, εντυπωσιακά παρόμοια εργαλεία:
- Αγγλία: Από τον 12ο αιώνα και έπειτα, ανώτεροι σερίφηδες εξέδωσαν ράβδους φτιαγμένες από ξύλο φουντουκιάς για την καταγραφή των φόρων, για το Θησαυροφυλάκιο. Ορισμένες εξελίχθηκαν σε χρεόγραφα, με την ονομασία “ράβδοι εκχώρησης”. Μία ράβδος που έχει διασωθεί, με μήκος πάνω από 2.4 μέτρα, έχει καταγεγραμμένο ένα δάνειο ύψους 1.2 εκατομμυρίων λιρών (1. 404 εκατομμύρια ευρώ) στον Βασιλιά Ουίλιαμ ΙΙΙ – ένα χρέος που τεχνικά, ποτέ δεν αποπληρώθηκε.
έσχιζαν ραβδιά από μπαμπού για να καταγράφουν τις εισπράξεις σε σιτηρά, μετάξι και νομίσματα.
- Κίνα: Από τον 3ο αιώνα π.Χ., αξιωματούχοι άρχισαν να χρησιμοποιούν ραβδιά μπαμπού — τα οποία έκοβαν στα δύο – για να καταγράφουν τα έσοδα από σιτηρά, μετάξι και νομίσματα. Ο Μάρκο Πόλο, τον 13ο αιώνα, παρατήρησε τη χρήση τους, πολύ μετά την εφαρμογή του συστήματος. Η ανθεκτικότητα της μεθόδου και η δυσκολία της πλαστογράφησης, έκανε τις ράβδους από μπαμπού ένα αξιόπιστο μέσο υπολογισμού του κρατικού χρήματος.
- Πολιτισμός των Μάγια: Ράβδοι μέτρησης από το 600 – 900 μ.Χ., απεικονίζουν βασιλικές ταφές και σκηνές από την αυλή. Κατέγραφαν τον φόρο σε καλαμπόκι, υφάσματα ή εργασία, και όχι συναλλαγές της αγοράς.
“Τα παραπάνω αποτελούν ισχυρά παραδείγματα, καθώς προέρχονται από κοινωνίες που δεν έχουν καμία ιστορική σύνδεση μεταξύ τους”, σημειώνει ο Rosenswig.
“Παρόλα αυτά, ανεξάρτητα, δημιούργησαν ράβδους καταμέτρησης, ως τρόπο αξιοποίησης πόρων μέσω της κρατικής εξουσίας”.
Η πολιτική του χρήματος
Τα συμπεράσματα της μελέτης, υποστηρίζουν έντονα μία ετερόδοξη αντίληψη για το χρήμα (Χαρταλισμός=Chartalism): το χρήμα αποτελεί μια μονάδα υπολογισμού που αξιοποιούν οι κυβερνήσεις για τη διαχείριση φόρων και υποχρεώσεων. Η θεωρία αυτή αμφισβητεί ευθέως την παραδοσιακή οικονομική επιστήμη, σύμφωνα με την οποία, το χρήμα είναι ένα ουδέτερο μέσο ανταλλαγής.
Ακόμη, η μελέτη αναφέρεται στη θεωρία της κοινωνικής τοποθέτησης, η οποία αντιλαμβάνεται το χρήμα ως μια σχέση σε επίπεδο κοινότητας που βασίζεται στην κοινωνική εμπιστοσύνη.
Ενώ οι ράβδοι καταγραφής, ταιριάζουν κυρίως με τη θεωρία του Χαρταλισμού (ότι το χρήμα είναι κρατικό εργαλείο), μας δείχνουν επίσης ότι το χρήμα δεν αφορά πάντα μόνο τα οικονομικά χρέη. Κάποιες από αυτές τις ράβδους κατέγραφαν κοινωνικές σχέσεις και υποχρεώσεις (π.χ., ποιος χρωστούσε εργασία ή φόρο σε αγαθά, όχι σε χρήματα). Αυτό διευρύνει την κατανόησή μας για το τι μπορεί να θεωρηθεί ως μορφή χρήματος.
Η σημασία της ιστορίας του χρήματος σήμερα
Αν το χρήμα απορρέει από τις κυβερνήσεις και όχι από τις αγορές, τότε οι σύγχρονες συζητήσεις για την οικονομική πολιτική αποκτούν διαφορετική διάσταση.
Ο Rosenswig υποστηρίζει πως, “η αναλογία του νοικοκυριού” – η αντίληψη πως, οι κυβερνήσεις πρέπει να ζουν μέσα στο πλαίσιο των οικονομικών τους δυνατοτήτων, όπως και τα νοικοκυριά, είναι ιστορικά ανυπόστατη.
“Οι κυρίαρχες δημοσιονομικά κυβερνήσεις δαπανούν πρώτα, και μετά φορολογούν για να ρυθμίσουν τον πληθωρισμό και τη ζήτηση”, σημειώνει.
“Αφού απελευθερωθούν από τον ορθόδοξο ισχυρισμό ότι το χρηματοοικονομικό χρήμα είναι πρωτίστως ένα μέσο ανταλλαγής, οι κυβερνήσεις είναι ελεύθερες να υποστηρίξουν τους εργαζόμενους άνδρες και γυναίκες κατά τη διάρκεια υφέσεων της σύγχρονης καπιταλιστικής μας οικονομίας”.
Η αντίληψη αυτή, αμφισβητεί ευθέως τις πολιτικές λιτότητας που διαχειρίζονται τις δαπάνες του κράτους ως αυστηρά περιορισμένες. Υποδηλώνει αντίθετα πως, οι κυβερνήσεις έχουν μεγαλύτερη ευελιξία ώστε να επενδύσουν σε κοινωνικά προγράμματα, υποδομές και στην ανακούφιση από κρίσεις.
Αναπλαισιώνοντας την οικονομική θεωρία μέσα από την ανθρωπολογία
Για τον Rosenswig, το γενικό δίδαγμα είναι πως, η ανθρωπολογία πρέπει να έχει θέση στον δημόσιο διάλογο. Η κατανόηση της διαχείρισης των πόρων από τις αρχαίες κοινωνίες, μπορεί να αναμορφώσει τις υποθέσεις μας για τη σύγχρονη οικονομία.
“Η μελέτη του παρελθόντος, μας θυμίζει πως η μορφή του χρήματος δεν είναι διαχρονική, ούτε καθολική”, αναφέρει. “Είναι ένα πολιτικό εργαλείο και ο τρόπος με τον οποίον το χειριζόμαστε, είναι ζήτημα πολιτικής και όχι αποτέλεσμα κάποιου φυσικού νόμου”.
Η έρευνά του, ενισχύει και προγενέστερες μελέτες όπου διαφοροποιείται το κοινωνικό, κυβερνητικό και το ιδιωτικό χρήμα, ενώ τονίζεται η σημασία της πολιτικής εξουσίας στα οικονομικά συστήματα. Το χρήμα δεν ήταν ποτέ ένας ουδέτερος παράγοντας του εμπορίου, αλλά, πάντα, προϊόν θεσμικής εξουσίας.
Η σημασία της αμφισβήτησης
Η ιστορία του χρήματος, είναι πολύ πιο περίπλοκη από την γνωστή αφήγηση σύμφωνα με την οποία τα νομίσματα δημιουργήθηκαν από τις ανάγκες της ανταλλακτικής οικονομίας, στη συνέχεια εξελίχθηκαν σε χαρτονομίσματα και σήμερα, σε ψηφιακές συναλλαγές.
Τα στοιχεία από τις αρχαίες ράβδους καταγραφής , μαρτυρούν πως, το χρήμα ξεκίνησε ως πολιτικό και θεσμικό εργαλείο λογιστικής και φορολόγησης και όχι ως εφεύρεση της αγοράς.
Ωστόσο, η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί. Όσο πραγματοποιούνται νέες αρχαιολογικές ανακαλύψεις και προκύπτουν νέες θεωρητικές προσεγγίσεις, η αντίληψή μας για τη γέννηση του χρήματος μπορεί να συνεχίσει να αλλάζει.
Αυτό που γίνεται σαφές με την μελέτη του Rosenswig, είναι ότι πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί με τις απλουστευτικές αφηγήσεις – και να δεχόμαστε την πιθανότητα πως, σε κάθε του μορφή, το χρήμα αντανακλά πολλαπλές εκδοχές που διαμορφώθηκαν από την πολιτική, τον πολιτισμό και την ανθρώπινη δημιουργικότητα.
