Πρόσφατα, ο Πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία, Τομ Μπάρακ, δήλωσε ότι η Τουρκία βρίσκεται πολύ κοντά στο να αποκτήσει τελικά τα F-35. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι τελείως διαφορετική και τα εμπόδια στον δρόμο για την άρση των κυρώσεων παραμένουν ανυπέρβλητα. Ακολουθεί μια ανάλυση που εξηγεί το γιατί.
Του Χρήστου Μαζανίτη
Σε πρόσφατο φόρουμ μουσουλμανικών χωρών στην Αττάλεια, ο Πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία, Τομ Μπάρακ, ανέφερε ότι σύντομα θα λυθεί το ζήτημα των S-400, κάτι που θα ανοίξει αυτόματα τον δρόμο για την απόκτηση των F-35 από την Τουρκία.
Ωστόσο, η ανάλυση της πιθανότητας η Τουρκία να μην αποκτήσει ποτέ το μαχητικό F-35 εδράζεται σε ένα πλέγμα πολιτικών, τεχνικών και στρατηγικών παραγόντων, που υπερβαίνουν μια απλή εμπορική διαφωνία.
Το ζήτημα ξεκίνησε ως μια τεχνική ένσταση σχετικά με τη συνύπαρξη του αμερικανικού αεροσκάφους με το ρωσικό σύστημα αεράμυνας S-400, αλλά πλέον έχει εξελιχθεί σε μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης μεταξύ της Ουάσιγκτον και της Άγκυρας. Η βασική αμερικανική ανησυχία είναι ότι η λειτουργία των S-400 σε τουρκικό έδαφος θα επέτρεπε στη ρωσική τεχνολογία να «διαβάσει» τα stealth χαρακτηριστικά του F-35, υπονομεύοντας το σημαντικότερο στρατηγικό πλεονέκτημα της Δύσης στον αέρα. Για τις ΗΠΑ, η παραχώρηση του F-35 υπό αυτές τις συνθήκες δεν αποτελεί απλώς ένα ρίσκο για την Τουρκία, αλλά έναν κίνδυνο για ολόκληρο το δίκτυο των συμμάχων που χρησιμοποιούν το συγκεκριμένο αεροσκάφος.
Πέρα από το τεχνικό σκέλος, η Τουρκία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ισχυρή θεσμική αντίσταση στο εσωτερικό των ΗΠΑ. Το αμερικανικό Κογκρέσο έχει καταστήσει σαφές ότι η άρση των κυρώσεων CAATSA απαιτεί την πλήρη απομάκρυνση των S-400, μια προϋπόθεση που η τουρκική ηγεσία δυσκολεύεται να αποδεχθεί, χωρίς να υποστεί σημαντική πολιτική ήττα στο εσωτερικό και χωρίς να διαταράξει τις ισορροπίες της με τη Μόσχα. Η Άγκυρα έχει επενδύσει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο στην έννοια της στρατηγικής αυτονομίας και μια πλήρης υποχώρηση στις αμερικανικές απαιτήσεις θα ερμηνευόταν ως επιστροφή σε μια κατάσταση «δορυφόρου», κάτι που η παρούσα τουρκική κυβέρνηση προσπαθεί ενεργά να αποφύγει.
Ταυτόχρονα, το γεωπολιτικό περιβάλλον έχει μεταβληθεί δραματικά υπέρ των ανταγωνιστών της Τουρκίας. Η ένταξη της Ελλάδας στο πρόγραμμα του F-35 και η σταθερή στρατιωτική συνεργασία των ΗΠΑ με το Ισραήλ έχουν δημιουργήσει ένα νέο status quo στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι Αμερικανοί νομοθέτες εκφράζουν συχνά αμφιβολίες για το αν η Τουρκία θα χρησιμοποιούσε αυτά τα προηγμένα όπλα εναντίον άλλων συμμάχων του ΝΑΤΟ ή περιφερειακών εταίρων των ΗΠΑ. Αυτή η έλλειψη προβλεψιμότητας στην τουρκική εξωτερική πολιτική λειτουργεί ως μόνιμο φρένο σε οποιαδήποτε προσπάθεια επαναπροσέγγισης στο συγκεκριμένο εξοπλιστικό πρόγραμμα.
Στο μεταξύ, η ίδια η Τουρκία φαίνεται να προετοιμάζεται για ένα μέλλον χωρίς το F-35, δίνοντας έμφαση στην ανάπτυξη του δικού της μαχητικού πέμπτης γενιάς, του KAAN, καθώς και στην παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών, όπως το Kizilelma. Παρόλο που η τουρκική αμυντική βιομηχανία απέχει ακόμη από το να παράγει ένα αεροσκάφος με τις πλήρεις δυνατότητες του F-35, η εθνική υπερηφάνεια και η ανάγκη για απεξάρτηση από τις αμερικανικές άδειες εξαγωγής ενισχύουν την τάση για αυτόνομη πορεία. Όσο περνά ο καιρός, η βιομηχανική συμμετοχή της Τουρκίας στο πρόγραμμα του F-35, η οποία ήταν κάποτε κομβική, αντικαθίσταται πλήρως από άλλες χώρες, καθιστώντας την επιστροφή της Άγκυρας όχι μόνο πολιτικά δύσκολη, αλλά και βιομηχανικά περίπλοκη.
Η Τουρκία επιδιώκει να παίζει σε δύο ταμπλό
Συνεπώς, η πιθανότητα να μη δούμε ποτέ το F-35 με τουρκικά διακριτικά ενισχύεται από το γεγονός ότι η επίλυση του προβλήματος απαιτεί μια ριζική αλλαγή στη στρατηγική κατεύθυνση της Τουρκίας, την οποία η ηγεσία της δεν φαίνεται διατεθειμένη να κάνει. Η Τουρκία επιδιώκει να παίζει σε δύο ταμπλό, μεταξύ Δύσης και Ρωσίας, όμως το F-35 είναι ένα πρόγραμμα που απαιτεί απόλυτη και αποκλειστική δέσμευση στο δυτικό στρατόπεδο. Όσο η Άγκυρα επιμένει στην πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική της, το κενό ανάμεσα σε εκείνη και το πιο προηγμένο μαχητικό του κόσμου θα παραμένει αγεφύρωτο.
Δεν τα γνωρίζει όλα αυτά ο Πρέσβης των ΗΠΑ, Τομ Μπάρακ; Η απάντηση είναι, φυσικά, ναι. Ωστόσο, όσο συντηρεί με τέτοιου είδους δηλώσεις το ενδεχόμενο άρσης των εμποδίων για την πώληση των F-35, τόσο η Τουρκία προχωρά στην υλοποίηση του προγράμματος για την προμήθεια αεροσκαφών από την Boeing για την Turkish Airlines.
Η Turkish Airlines, ο εθνικός αερομεταφορέας της Τουρκίας, προχώρησε πρόσφατα σε μια κολοσσιαία συμφωνία με την Boeing, η οποία αποτελεί μέρος του ευρύτερου στρατηγικού πλάνου για το 2033, με στόχο ο στόλος της να ξεπεράσει τα 800 αεροσκάφη. Η συγκεκριμένη παραγγελία, που οριστικοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, αφορά συνολικά έως και 225 αεροσκάφη, μοιρασμένα σε αεροσκάφη ευρείας και στενής ατράκτου. Συγκεκριμένα, η συμφωνία περιλαμβάνει την αγορά έως και 75 αεροσκαφών τύπου Boeing 787 Dreamliner, εκ των οποίων τα 50 αποτελούν σταθερές παραγγελίες και τα 25 είναι δικαιώματα προαίρεσης (options). Από αυτά, τα 35 αφορούν το μοντέλο 787-9 και τα 15 το μεγαλύτερο 787-10, το οποίο θα προσφέρει αυξημένη χωρητικότητα σε επιβάτες και εμπορεύματα για τα δρομολόγια μεγάλης εμβέλειας.
Παράλληλα, η τουρκική εταιρεία ανακοίνωσε τη δέσμευσή της για την απόκτηση έως και 150 αεροσκαφών της οικογένειας Boeing 737 MAX, μια κίνηση που αποτελεί τη μεγαλύτερη παραγγελία αεροσκαφών μονού διαδρόμου που έχει κάνει ποτέ η Turkish Airlines στην Boeing. Η παραγγελία αυτή χωρίζεται σε 100 σταθερές παραδόσεις και 50 δικαιώματα προαίρεσης για τα μοντέλα 737-8 και 737-10.
Η συνολική αξία της παραγγελίας για τα 225 αεροσκάφη της Boeing δεν έχει ανακοινωθεί επίσημα από την Turkish Airlines ή την κατασκευάστρια εταιρεία, καθώς οι τελικές τιμές στις μεγάλες παραγγελίες διαμορφώνονται μετά από σημαντικές εκπτώσεις επί των τιμών καταλόγου. Ωστόσο, με βάση τις τρέχουσες τιμές αγοράς, η συνολική αξία του πακέτου εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 35 έως 40 δισεκατομμύρια δολάρια, καθιστώντας την μία από τις μεγαλύτερες εμπορικές συμφωνίες στην ιστορία της πολιτικής αεροπορίας.
Δεδομένου ότι οι πωλήσεις της εταιρείας είχαν πέσει, με την ευρωπαϊκή ανταγωνίστρια Airbus να κερδίζει το μερίδιο του λέοντος στις παραγγελίες παγκοσμίως, η παραγγελία της Τουρκίας δίνει, κυριολεκτικά, το φιλί της ζωής. Κάτι που η αμερικανική διπλωματία θα διαφυλάξει ως κόρη οφθαλμού μέχρι την υλοποίησή της.
