Η συζήτηση περί «ακυρότητας» του Τουρκο-Λιβυκού Μνημονίου έχει συχνά πολιτικό και όχι νομικό χαρακτήρα. Εάν όμως το ζήτημα εξεταστεί με αυστηρά εργαλεία διεθνούς δικαίου, το συμπέρασμα είναι πιο σύνθετο – και ταυτόχρονα πιο ενδιαφέρον.
Αντικείμενο της ανάλυσης είναι το Turkey–Libya Memorandum of Understanding και η πιθανή του τύχη εάν ετίθετο υπό την κρίση του International Court of Justice (ICJ).
Είναι ανυπόστατο, άκυρο ή απλώς αμφισβητήσιμο;
1. Ανυπόστατο:
Στο διεθνές δίκαιο, ανυπόστατη θεωρείται πράξη που στερείται θεμελιώδους στοιχείου συγκρότησης (π.χ. έλλειψη συναίνεσης κράτους). Στην περίπτωση του Μνημονίου,
- υπογράφηκε από διεθνώς αναγνωρισμένα κράτη.
- Καταχωρίστηκε στον ΟΗΕ.
- Υπήρξε ρητή συναίνεση των μερών.
Άρα δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ανυπόστατο.
2. Απόλυτα άκυρο (void ab initio);
Η ακυρότητα διεθνών συνθηκών ρυθμίζεται από τη Vienna Convention on the Law of Treaties. Απόλυτη ακυρότητα υφίσταται εάν:
- Υπάρξει καταναγκασμός δια της βίας.
- Παραβιαστεί κανόνας jus cogens.
Η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, ακόμη και εάν είναι νομικά εσφαλμένη, δεν συνιστά παραβίαση αναγκαστικού κανόνα διεθνούς δικαίου. Συνεπώς, το Μνημόνιο δεν είναι ευχερώς ακυρωτέο ex tunc.
3. Ακυρώσιμο;
Η σχετική ακυρότητα (π.χ. παραβίαση εσωτερικού δικαίου της Λιβύης) θα μπορούσε να προβληθεί μόνο από το ίδιο το συμβαλλόμενο κράτος. Η Ελλάδα δεν μπορεί να το «ακυρώσει». Μπορεί μόνο να το αμφισβητήσει και να μην το αναγνωρίσει ως δεσμευτικό έναντί της.
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Το Μνημόνιο είναι νομικά υπαρκτό, αλλά δεν παράγει αποτελέσματα εις βάρος τρίτων (pacta tertiis).
Τι θα έκανε το ICJ;
Το ICJ έχει παγιώσει τριφασική μεθοδολογία οριοθέτησης:
- Χάραξη προσωρινής μέσης γραμμής (equidistance)
- Εξέταση σχετικών περιστάσεων
- Έλεγχος αναλογικότητας
Η μεθοδολογία αυτή έχει επαναληφθεί σε πλήθος αποφάσεων (π.χ. Ρουμανία–Ουκρανία 2009, Νικαράγουα–Κολομβία 2012 κ.ά.).
Α. Στάδιο Equidistance
Εάν το Δικαστήριο λάμβανε υπόψη:
- Τη νότια ακτή της Τουρκίας
- Τη βόρεια ακτή της Λιβύης
- Τη νότια ακτή της Κρήτης
- Τα Δωδεκάνησα
- Το Καστελλόριζο
η προσωρινή μέση γραμμή θα βρισκόταν σαφώς νοτιότερα από τη γραμμή του Μνημονίου. Το Μνημόνιο στηρίζεται στη νομική υπόθεση ότι τα ελληνικά νησιά δεν παράγουν επήρεια έναντι ηπειρωτικών ακτών. Αυτή η υπόθεση δεν αντανακλά τη νομολογία.
Β. Επήρεια Νησιών
Η νομολογία του ICJ δεν λειτουργεί με λογική «όλα ή τίποτα». Μεγάλα, κατοικημένα νησιά (όπως η Κρήτη) λαμβάνουν πλήρη επήρεια. Μικρά ή απομονωμένα νησιά μπορεί να λάβουν μειωμένη επήρεια.
Ρεαλιστική εκτίμηση:
- Κρήτη: 80–100% επήρεια
- Ρόδος/Κάρπαθος: 60–80%
- Καστελλόριζο: 20–50%
Μηδενισμός μεγάλου νησιού είναι εξαιρετικά σπάνιος.
Γ. Proportionality Test
Εάν η αναλογία σχετικών ακτών είναι περίπου 1:1, τότε αναλογία θαλάσσιας επιφάνειας 1:3 θα κρινόταν δυσανάλογη. Η γραμμή του Μνημονίου δημιουργεί έντονη γεωμετρική ανισορροπία. Σε δικανικό περιβάλλον, αυτό δύσκολα θα επιβίωνε.
Η UNCLOS και η Τουρκία
Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη United Nations Convention on the Law of the Sea. Ωστόσο: Το ICJ έχει κρίνει επανειλημμένα ότι βασικές διατάξεις της UNCLOS αντανακλούν εθιμικό διεθνές δίκαιο.
Άρα: Η μη υπογραφή δεν απαλλάσσει από την εφαρμογή των θεμελιωδών αρχών οριοθέτησης.
Δ. Πιθανότητα Έκβασης υπέρ Ελλάδας.
Εάν υπάρξει συνυποσχετικό και το ζήτημα τεθεί καθαρά ως οριοθέτηση:
- Πιθανότητα σημαντικής απόκλισης από τη γραμμή του Μνημονίου: 75–85%
- Πιθανότητα πλήρους επιβεβαίωσης της ελληνικής μέσης γραμμής: 40–50%
- Πιθανότερο σενάριο: συμβιβαστική γραμμή με μειωμένη επήρεια Καστελλορίζου αλλά ουσιώδη επήρεια Κρήτης.
Ε. Τι θα γίνει εάν αλλάξει η κυβέρνηση στη Λιβύη;
Η αλλαγή κυβέρνησης δεν καταργεί διεθνή συμφωνία. Ισχύει η αρχή της συνέχειας του κράτους.
Το Μνημόνιο θα μπορούσε να:
- Καταγγελθεί εφόσον υπάρχει σχετική ρήτρα,
- Λυθεί κατόπιν συμφωνίας,
- Καταστεί πολιτικά ανενεργό.
- Δεν εξαφανίζεται αυτομάτως.
Στ. Ρεαλιστικό Σενάριο Δεκαετίας
Το πιθανότερο δεν είναι η άμεση δικαστική επίλυση, αλλά η διατήρηση ελεγχόμενης αμφισβήτησης.
Το Μνημόνιο λειτουργεί ως:
- Εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης
- Διαπραγματευτικός μοχλός
- Μηχανισμός αποτροπής ενεργειακών σχεδιασμών.
Εάν όμως παγιωθούν άλλες οριοθετήσεις – όπως η Greece–Egypt Maritime Delimitation Agreement – τότε μπορεί να καταστεί νομικά υπαρκτό αλλά πρακτικά αδρανές.
Συμπέρασμα: Το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο: Δεν είναι ανυπόστατο. Δεν είναι προδήλως άκυρο. Είναι όμως νομολογιακά εύθραυστο ως προς τη γραμμή οριοθέτησης.
Ενώπιον της Χάγης, η πιθανότερη εξέλιξη δεν θα ήταν η τυπική «ακύρωσή» του, αλλά η αντικατάστασή του στην πράξη από μια νέα δικαστική γραμμή. Η τελική ισορροπία, ωστόσο, δεν θα κριθεί αποκλειστικά στη δικανική αίθουσα. Θα κριθεί στη σύζευξη δικαίου και ισχύος.
Και αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα της Ανατολικής Μεσογείου. Δηλ. το ποιος εχει την ισχύ να επιβάλει τα θέλω του , έστω και εάν το Διεθνές δίκαιο δεν τον ευνοεί.
*Ο Δημήτρης Σταθακόπουλος είναι Οθωμανολόγος – Τουρκολόγος, διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου και συνεργάτης του Εργαστηρίου Τουρκικών και Ευρασιατικών Μελετών στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.
