Τα αρχαία ερείπια κρύβουν συχνά μυστικά που περιμένουν υπομονετικά για αιώνες κάτω από το χώμα, όμως μερικές φορές ένα και μόνο εύρημα αρκεί για να πυροδοτήσει έντονες συζητήσεις ανάμεσα στους επιστήμονες. Αυτό ακριβώς συνέβη στη βορειοδυτική Ισπανία, όπου η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως ένα αντικείμενο που μοιάζει με ιστορικό γρίφο.
Στην κορυφή ενός λόφου στη Γαλικία, οι ερευνητές ανακάλυψαν μια μοναδική γρανιτένια πέτρα ηλικίας 2.000 ετών. Το στοιχείο που κάνει το εύρημα πραγματικά συναρπαστικό και ασυνήθιστο είναι ότι κουβαλά δύο εντελώς διαφορετικές “προσωπικότητες”:
Ένα προσεκτικά λαξευμένο, περίτεχνο σύμβολο στη μία του όψη και ένα εντελώς πρόχειρο χάραγμα στην άλλη, προκαλώντας τους αρχαιολόγους να αποκρυπτογραφήσουν την ιστορία που κρύβεται πίσω από αυτή την έντονη αντίθεση.
Αρχαιολόγοι που ερευνούν έναν αρχαίο οικισμό στην κορυφή ενός λόφου στη βορειοδυτική Ισπανία ανακάλυψαν μια ασυνήθιστη γρανιτένια πέτρα που φέρει δύο διαφορετικά χαράγματα, ένα σε κάθε πλευρά. Η μία όψη φέρει ένα εξαιρετικά καλοδιατηρημένο τρισκελές, ένα μοτίβο με τρεις σπείρες/βραχίονες, γνωστό από την αρχαία ευρωπαϊκή τέχνη, ενώ η πίσω όψη φέρει ένα πιο πρόχειρα φιλοτεχνημένο πετρογλυφικό.
Η ανακάλυψη αυτή έχει εγείρει ένα συναρπαστικό ερώτημα: λαξεύτηκαν και τα δύο σχέδια κατά την ίδια περίοδο, ή μήπως η πέτρα τροποποιήθηκε και επαναχρησιμοποιήθηκε από διαφορετικές γενιές; Η πέτρα εντοπίστηκε στα ερείπια ενός μεγάλου κυκλικού κτιρίου στο Κάστρο του Πίκο ντα Μπαντέιρα (Castro do Pico da Bandeira), κοντά στην περιοχή Α Γκουάρντα (A Guarda) της Γαλικίας.
Το κτίσμα κατοικούνταν κατά την περίοδο της αυξανόμενης ρωμαϊκής επιρροής στη βορειοδυτική Ιβηρική Χερσόνησο, αν και τα ίδια τα χαράγματα δεν έχουν ακόμη χρονολογηθεί με ασφάλεια. Οι αρχαιολόγοι θεωρούν τον συνδυασμό των μοτίβων ιδιαίτερα ασυνήθιστο, καθώς δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή κανένα παρόμοιο γνωστό παράδειγμα στη Γαλικία.
Η πέτρα με τα «δύο πρόσωπα»: Όταν δύο διαφορετικά σύμβολα συναντιούνται στο ίδιο πέτρωμα
Η ανακάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια ανασκαφών που πραγματοποιήθηκαν από την εταιρεία Árbore Arqueoloxía e Restauración, υπό τη διεύθυνση της αρχαιολόγου Nerea Vilariño. Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Benito Vilas, η πέτρα τράβηξε αρχικά την προσοχή λόγω του χαράγματος που ήταν ορατό στη μία της πλευρά. Όταν η ομάδα την αναποδογύρισε, ανακάλυψε το πιο προσεκτικά φιλοτεχνημένο τρισκελές, του οποίου η λαξευμένη επιφάνεια είχε προφανώς προστατευτεί κάτω από τα μπάζα του κτιρίου που είχε καταρρεύσει.
Το γρανιτένιο κομμάτι έχει διάσταση περίπου 30 εκατοστά, αν και οι δημοσιευμένες αναφορές δίνουν ελαφρώς διαφορετικές μετρήσεις. Το τρισκελές του αποτελείται από τρεις καμπύλους βραχίονες που εκτείνονται αριστερόστροφα από ένα κεντρικό σημείο, σχηματίζοντας ένα μοτίβο που συνδέεται με τις καλλιτεχνικές παραδόσεις της αρχαίας Ευρώπης.
Η απέναντι όψη περιλαμβάνει ένα λιγότερο εκλεπτυσμένο χάραγμα, του οποίου το ακριβές σχέδιο και η σημασία παραμένουν υπό διερεύνηση. Τα δύο χαράγματα διαφέρουν αισθητά ως προς την εκτέλεσή τους. Το τρισκελές σχηματίστηκε με μεγάλη προσοχή, ενώ το πετρογλυφικό στην πίσω όψη φαίνεται πολύ πιο πρόχειρο.
Οι αρχαιολόγοι προσπαθούν τώρα να προσδιορίσουν αν και τα δύο σχέδια δημιουργήθηκαν την ίδια στιγμή ή αν η πέτρα χαράχτηκε ξανά σε μεταγενέστερη ημερομηνία. Ο Vilas επεσήμανε μια πιθανή σύγκριση με μια χαραγμένη πέτρα που σχετίζεται με ένα συγκρότημα λουτρών της Εποχής του Σιδήρου στο Μπριτέιρος (Briteiros) της βόρειας Πορτογαλίας.
Αυτό το παράδειγμα φέρει επίσης ένα πετρογλυφικό στην πίσω όψη του, αν και το αρχαιολογικό του πλαίσιο και τα διακοσμητικά του χαρακτηριστικά διαφέρουν από εκείνα του ευρήματος στη Γαλικία. Η σύγκριση αυτή υποδηλώνει μια πιθανή κατεύθυνση για περαιτέρω έρευνα, παρά αποτελεί απόδειξη ότι τα δύο αντικείμενα εξυπηρετούσαν τον ίδιο σκοπό.
Ένα οικιστικό αίνιγμα: Το μεγάλο κυκλικό κτίσμα και το άγνωστο ιστορικό του
Η πέτρα ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια μιας ευρύτερης έρευνας στο Κάστρο του Πίκο ντα Μπαντέιρα (Castro do Pico da Bandeira), το οποίο βρίσκεται στο όρος Τορόσο (Mount Torroso) κοντά στην περιοχή Α Γκουάρντα (A Guarda). Οι αρχαιολογικές εργασίες στον χώρο ξεκίνησαν εκ νέου το 2022, έπειτα από περίπου έναν αιώνα χωρίς ανάλογες ανασκαφές, ενώ το τρέχον ερευνητικό πρόγραμμα άρχισε το 2025.
Η πιο πρόσφατη ανασκαφική εκστρατεία, η οποία υποστηρίζεται από την ένωση κοινοτικών γαιοκτημόνων του Σαλσίδος (Salcidos), εξετάζει ένα μεγάλο κυκλικό κτήριο που διαφέρει αισθητά από δύο μικρότερες δομές οι οποίες είχαν εντοπιστεί κατά τη διάρκεια προηγούμενων ερευνών.
Οι ανασκαφές έφεραν στο φως λίθινες πλάκες που ενδέχεται να αποτελούσαν μέρος της εισόδου του κτηρίου, αρχιτεκτονικά εξαρτήματα, θραύσματα ρωμαϊκών αμφορέων, καθώς και αρκετά αντικείμενα φτιαγμένα από ορθογνεύσιο, τα οποία σε τοπικό επίπεδο ονομάζονται “amarradoiros” (δέστρες).
Ο ακριβής σκοπός αυτών των αντικειμένων παραμένει αβέβαιος, και θα απαιτηθεί περαιτέρω ανάλυση για να προσδιοριστεί πώς σχετίζονται με τις δραστηριότητες που λάμβαναν χώρα στο εσωτερικό του κτίσματος.
Τα θραύσματα των αμφορέων ενδέχεται επίσης να βοηθήσουν τους ερευνητές να εξετάσουν τις συνδέσεις του οικισμού με ευρύτερα δίκτυα ανταλλαγών, αν και η προέλευσή τους δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί. Το κτήριο φαίνεται να κατοικούνταν μεταξύ του 1ου αιώνα π.Χ. και του 1ου αιώνα μ.Χ., μια εποχή κατά την οποία οι αυτόχθονες κοινότητες στη βορειοδυτική Ιβηρική Χερσόνησο βίωναν την αυξανόμενη ρωμαϊκή επιρροή.
Οι διαστάσεις του και η ποικιλία των υλικών που εντοπίστηκαν ώθησαν την ανασκαφική ομάδα να εξετάσει το ενδεχόμενο το κτίσμα αυτό να ανήκε σε ένα νοικοκυριό υψηλότερης κοινωνικής ή οικονομικής θέσης (στάτους) εντός του οικισμού. Ωστόσο, περισσότερο από το μισό της δομής παραμένει ακόμη ανεξερεύνητο, καθιστώντας οποιαδήποτε οριστική ερμηνεία πρόωρη.
Οι ανασκαφές παρείχαν επίσης νέες λεπτομέρειες σχετικά με τη διαρρύθμιση του κτηρίου και τις δραστηριότητες που ενδέχεται να λάμβαναν χώρα στο εσωτερικό του. Λίθινες πλάκες κοντά στην είσοδο, θραύσματα κεραμικής και άλλα αντικείμενα υποδηλώνουν ότι το κτίσμα πέρασε από διαφορετικές φάσεις χρήσης. Με ένα μεγάλο μέρος του κτηρίου να παραμένει ακόμη ανεξερεύνητο, οι αρχαιολόγοι ελπίζουν να μάθουν περισσότερα για την ιστορία του και για το πώς βρέθηκε εκεί η χαραγμένη πέτρα.
Η γλώσσα των συμβόλων: Τι σήμαινε το τρισκελές για τους αρχαίους λαούς της Ισπανίας
Το τρισκελές, γνωστό και ως τρισκέλιον, είναι ένα γεωμετρικό μοτίβο που αποτελείται από τρεις καμπύλους βραχίονες (σπείρες) που εκτείνονται από ένα κεντρικό σημείο. Εμφανίζεται σε διάφορες καλλιτεχνικές παραδόσεις σε ολόκληρη την αρχαία Ευρώπη και ήταν ιδιαίτερα εμφανές στην κελτικής επιρροής διακοσμητική τέχνη.
Στη βορειοδυτική Ιβηρική Χερσόνησο, τα τρισκελή αποτελούσαν μέρος του καλλιτεχνικού ρεπερτορίου του πολιτισμού των Κάστρων (Castro culture), ο οποίος αναπτύχθηκε κατά την Εποχή του Σιδήρου και συνεχίστηκε μέχρι τη ρωμαϊκή περίοδο.
Παραδείγματα παρόμοιας γεωμετρικής διακόσμησης έχουν τεκμηριωθεί σε οικισμούς όπως η Σάντα Τρέγκα (Santa Trega) και το Μπριτέιρος (Briteiros), όπου οι τεχνίτες λάξευαν την πέτρα με τρισκελή, μοτίβα τεσσάρων βραχιόνων (τετρασκέDiff), σπείρες και πλεγμένα σχέδια.
Τέτοια σχέδια εμφανίζονταν σε αρχιτεκτονικά στοιχεία, όπως ανώφλια (πρέκια) και διακοσμημένες λίθινες πλάκες. Στο Μπριτέιρος, περίτεχνα χαράγματα κοσμούσαν επίσης τις μνημειώδεις πέτρες της εισόδου, γνωστές ως “pedras formosas” (όμορφες πέτρες), οι οποίες σχετίζονταν με κτίσματα λουτρών της Εποχής του Σιδήρου.
Ορισμένοι ερευνητές έχουν ερμηνεύσει τα κυκλικά και περιστρεφόμενα μοτίβα ως πιθανές αναφορές στον ήλιο, την ουράνια κίνηση ή σε θρησκευτικές πεποιθήσεις. Ωστόσο, η αρχική τους σημασία παραμένει αβέβαιη, καθώς οι κοινότητες που τα δημιούργησαν δεν άφησαν γραπτές εξηγήσεις για τον συμβολισμό τους.
Ως εκ τούτου, οι αρχαιολόγοι βασίζονται στην τοποθεσία των χαραγμάτων, στο αρχιτεκτονικό τους πλαίσιο και σε συγκρίσεις με άλλα ευρήματα για να διερευνήσουν τις πιθανές λειτουργίες τους. Η ανακάλυψη στο Πίκο ντα Μπαντέιρα προσθέτει ένα ασυνήθιστο παράδειγμα σε αυτή την τοπική παράδοση.
Αν και τα τρισκελή είναι ήδη γνωστά στη βορειοδυτική Ιβηρική, η παρουσία ενός διαφορετικού πετρογλυφικού στην πίσω όψη καθιστά τη συγκεκριμένη πέτρα μοναδική στο είδος της. Ο προσδιορισμός του πότε χαράχτηκαν τα δύο σχέδια θα είναι καθοριστικός για να κατανοήσουμε αν ανήκαν στην ίδια διακοσμητική παράδοση ή αν αντανακλούν ξεχωριστές φάσεις χρήσης της πέτρας.
Ανοίγοντας τον δρόμο για νέες απαντήσεις: Τα επόμενα βήματα των αρχαιολόγων
Οι αρχαιολογικές εργασίες στο Πίκο ντα Μπαντέιρα συνεχίζονται στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος που υποστηρίζεται από την ένωση κοινοτικών γαιοκτημόνων του Σαλσίδος. Η τρέχουσα εκστρατεία περιλαμβάνει μια ομάδα τριών έως τεσσάρων ειδικών και περίπου 25 ημέρες εργασίας αφιερωμένες στην ανασκαφή, την τεκμηρίωση και την εξέταση των υλικών που έχουν βρεθεί.
Το έργο τους περιλαμβάνει την καταγραφή των αρχιτεκτονικών καταλοιπόντων και τη μελέτη των αντικειμένων που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του μεγάλου κυκλικού κτηρίου. Η γρανιτένια πέτρα θα υποβληθεί σε περαιτέρω εξέταση προκειμένου να προσδιοριστούν τα χαρακτηριστικά και η πιθανή χρονολόγηση των δύο χαραγμάτων της.
Οι ερευνητές θα μελετήσουν επίσης τα θραύσματα των ρωμαϊκών αμφορέων και άλλα αντικείμενα που βρέθηκαν, για να διερευνήσουν τη χρήση του κτηρίου και τις συνδέσεις του οικισμού με τις γύρω κοινότητες. Τα θραύσματα των αμφορέων ενδέχεται να προσφέρουν αποδείξεις για εμπορικές επαφές, εάν καταστεί δυνατός ο προσδιορισμός της προέλευσής τους.
Το έργο περιλαμβάνει επίσης εργασίες συντήρησης στις κατασκευές που έχουν αποκαλυφθεί, οι οποίες χρειάζονται προστασία μετά την ανασκαφή. Μόλις ολοκληρωθεί η αρχαιολογική τεκμηρίωση, η ομάδα σχεδιάζει να στερεώσει τα ευάλωτα κατάλοιπα για να μειώσει τη φθορά που προκαλείται από τις καιρικές και περιβαλλοντικές συνθήκες.
Τα μέτρα αυτά αποτελούν μέρος της ευρύτερης προσπάθειας για τη διατήρηση του Πίκο ντα Μπαντέιρα, ενώ παράλληλα συνεχίζεται η έρευνα για την κατοίκησή του κατά την Εποχή του Σιδήρου και την πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο.
