Η ιταλική υπηρεσία πολιτιστικής κληρονομιάς επαναφέρει στο κοινό ένα κρυμμένο ιερό της θεάς Δήμητρας το Σάββατο 24 Οκτωβρίου. Νέες ανασκαφές εντόπισαν ανθρώπινη δραστηριότητα στην τοποθεσία που χρονολογείται από την εποχή πριν από τους Ετρούσκους, ενώ έφεραν στο φως μια αρχαία κρήνη και αναβαθμίδες (πεζούλες) λαξευμένες στην πλαγιά του λόφου.
Το 2006, οι Carabinieri (η ιταλική στρατιωτική αστυνομία) σήμαναν συναγερμό για παράνομες ανασκαφές σε ένα δάσος με βελανιδιές και καστανιές κοντά στη Βετράλλα, στην επαρχία του Βιτέρμπο, βόρεια της Ρώμης.
Η Εφορεία Αρχαιολογίας (Soprintendenza), ο κρατικός φορέας αρμόδιος για την αρχαιολογία στην περιοχή, έστειλε μια ομάδα στο σημείο για μια επείγουσα ανασκαφή τον Μάιο και τον Ιούνιο.
Ετρουρία: Εκεί όπου η ελληνική μυθολογία συνάντησε την αρχαία Ρώμη
Εκεί ανακάλυψαν κάτι που κανείς δεν περίμενε: ένα σχεδόν ανέπαφο ιερό της Δήμητρας, θαμμένο κάτω από ένα στρώμα μπαζών λατομείου, το οποίο απουσίαζε παντελώς από τη σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία. Η τοποθεσία βρίσκεται στην Ετρουρία, την περιοχή της κεντρικής Ιταλίας που αποτελούσε την πατρίδα των Ετρούσκων—του λαού που συνυπήρξε με τη Ρώμη και την ανταγωνίστηκε, προτού τελικά απορροφηθεί από την αυτοκρατορία της.
Η Δήμητρα ήταν η θεά των σιτηρών και της γονιμότητας, καθώς και μητέρα της Περσεφόνης, της νεαρής γυναίκας που απήγαγε ο Άδης και μετέφερε στον Κάτω Κόσμο. Οι Ετρούσκοι την ονόμαζαν Βέι (Vei) και οι Ρωμαίοι Κέρες (Ceres), από την οποία προέρχεται και η αγγλική λέξη για τα δημητριακά («cereal»).
Η λατρεία της στη νότια Ετρουρία τεκμηριώνεται κυρίως από τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. έως την Ελληνιστική περίοδο (τους αιώνες μετά τον Μέγα Αλέξανδρο), ενώ είναι πιθανότατα ακόμη παλαιότερη. Αυτή είναι η άποψη του Λουίτζι Φραντσοζίνι (Luigi Franciosini), καθηγητή αρχιτεκτονικού σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο Roma Tre, σε άρθρο που δημοσιεύθηκε το 2019 στο περιοδικό Firenze Architettura.
Ένα πέτρινο κελί «κρυμμένο» μέσα στα βράχια
Το ιερό δεν είναι ένας ναός χτισμένος σε ανοιχτό έδαφος. Πρόκειται για έναν μικρό θάλαμο, σφηνωμένο μέσα στην επιφάνεια ενός βράχου. Το πέτρωμα είναι πεπερίνο (peperino), ένα σκουρόχρωμο γκρίζο ηφαιστειακό πέτρα με μαύρες κηλίδες που μοιάζει με τριμμένο πιπέρι (εξού και το όνομά του).
Είναι σκληρότερο και πιο πυκνό από τον μαλακό κίτρινο τόφφο -ένα πέτρωμα από συμπιεσμένη ηφαιστειακή τέφρα, που είναι κοινό στην περιοχή. Ο Φραντσοζίνι, ο οποίος επισκέφθηκε την τοποθεσία, περιγράφει τρεις τεράστιους όγκους ύψους άνω των 10 μέτρων, ραγισμένους και γεμάτους κοιλότητες. Νερό από μια πηγή στάζει αργά μέσα από μια κατακόρυφη σχισμή.
Στη βάση της, μια λεκάνη λαξευμένη σε έναν ενιαίο λίθο, που μοιάζει σχεδόν με σαρκοφάγο, μάζευε το νερό. Απέναντι από τη λεκάνη, ένα χαμηλό, σκοτεινό άνοιγμα οδηγεί προς το εσωτερικό. Είναι τόσο στενό που πρέπει να σκύψεις για να φτάσεις σε μια σπηλιά η οποία φωτίζεται από μια σχισμή στην οροφή της.
Το κελί, ο μικρός χώρος που φιλοξενούσε το είδωλο της θεάς, είναι στριμωγμένο ανάμεσα στους βράχους. Έχει διαστάσεις περίπου 3 επί 1 μέτρο—μόλις λίγο μεγαλύτερο από έναν διάδρομο – και έχει κατεύθυνση από την ανατολή προς τη δύση. Η δίριχτη στέγη του είναι κατασκευασμένη από μεγάλες πλάκες πεπερίνο, τοποθετημένες χωρίς κονίαμα.
Στο εσωτερικό, πάνω σε ένα θρανίο λαξευμένο σε έναν ενιαίο όγκο πεπερίνο, στεκόταν το πήλινο άγαλμα της θεάς. Κάθεται σε θρόνο κρατώντας στο δεξί της χέρι μια φιάλη (patera) -ένα πλατύ, ρηχό σκεύος για υγρές προσφορές. Στο αριστερό της χέρι, από το οποίο λείπουν αρκετά δάχτυλα, πιθανότατα κρατούσε μια δέσμη από στάχυα, σύμφωνα με το ιταλικό Υπουργείο Πολιτισμού.
Στον δεξί τοίχο υπήρχε μια μικρή τελετουργική τράπεζα, κάτω από την οποία είχαν τοποθετηθεί ανάποδα τέσσερα κεραμικά αντικείμενα. Τα δύο από αυτά ήταν λυχνάρια από την εποχή του Νέρωνα, ο οποίος κυβέρνησε από το 54 έως το 68 μ.Χ. Δίπλα στην τράπεζα, ένας μικροσκοπικός βωμός έφερε ένα χάλκινο αυτοκρατορικό νόμισμα, το οποίο το Υπουργείο ερμηνεύει ως την τελευταία προσφορά που αφέθηκε εκεί πριν το ιερό εγκαταλειφθεί εσκεμμένα.
Ο χώρος της εισόδου, που αρχικά ήταν στεγασμένος, περιείχε τον εξοπλισμό για τις τελετουργίες: μια πέτρινη λεκάνη για τη συλλογή νερού, έναν βωμό, μια μυλόπετρα και μια εστία. Πάνω από το κελί, μια επίπεδη πλάκα βράχου χρησίμευε ως τελετουργική αναβαθμίδα (πεζούλα), πιθανότατα για την πραγματοποίηση σπονδών (προσφορών σε υγρή μορφή) πάνω από τον υποκείμενο θάλαμο. Περισσότερα αναθήματα – τα αντικείμενα που άφηναν οι πιστοί ως προσφορές – ήρθαν στο φως κάτω από αυτή την αναβαθμίδα και σε επαφή με το κελί.
Λατομείο και ιερό μαζί: Η διπλή ταυτότητα του μυστηριώδους χώρου
Ο χώρος είχε επίσης και μια πιο πρακτική, γήινη χρήση. Ο βράχος λειτουργούσε ως λατομείο. Ο Φραντσοζίνι εντοπίζει στην επιφάνειά του τομές από την εποχή των Ετρούσκων -πλέγματα ευθειών γραμμών που χρησιμοποιούνταν για την απόσπαση όγκων διαστάσεων περίπου 90 επί 45 επί 45 εκατοστών, μέγεθος που προσεγγίζει αυτό ενός μεγάλου μπαούλου ταξιδιού.
Τα παλαιότερα σημάδια χρονολογούνται στον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., ενώ μεταγενέστερες τομές δείχνουν ότι η εξόρυξη πέτρας συνεχιζόταν μέχρι και τους νεότερους χρόνους. Για τον Φραντσοζίνι, μια επίσκεψη εκεί τοποθετεί το ιερό τοπίο δίπλα στο τοπίο της εργασίας, δύο έννοιες που ο αρχαίος κόσμος δεν αντιμετώπιζε ως διαχωρισμένες.
Το Υπουργείο Πολιτισμού χρονολογεί τις επισκέψεις στο ιερό από τα τέλη του 30ού αιώνα π.Χ. έως τις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ. Αυτό το διάστημα εκτείνεται από τα χρόνια του Β’ Καρχηδονιακού Πολέμου (218 έως 201 π.Χ.) -της σύγκρουσης μεταξύ Ρώμης και Καρχηδόνας, γνωστής κυρίως για τον Αννίβα- μέχρι περίπου την εποχή του αυτοκράτορα Τραϊανού (98 έως 117 μ.Χ.).
Ωστόσο, ο Φραντσοζίνι αναφέρει ενδείξεις λατρείας που ξεκινούν ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ., οι οποίες πιθανότατα προηγούνται των Ετρούσκων. Το κλείσιμο του ιερού φαίνεται πως ήταν εσκεμμένο.
Το πρόγραμμα των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς του 2023 για την τοποθεσία, το οποίο περιλάμβανε ξενάγηση από την καθηγήτρια Μαρίνα Μικότσι (Marina Micozzi) του Πανεπιστημίου της Τούσκια (University of the Tuscia), αναφέρει μια τελετουργία σφράγισης που προστάτευσε το ιερό μέχρι το 2006. Μια άλλη υπόθεση είναι ότι ο ναός σφραγίστηκε προκειμένου να καταστεί άσυλος και παραβίαστος.
Το «απόρθητο» δάσος που λύγισε τις ρωμαϊκές λεγεώνες
Το περιβάλλον προσθέτει ακόμη ένα επίπεδο ενδιαφέροντος. Ο Φραντσοζίνι τοποθετεί τον βράχο στις παρυφές όσων έχουν απομείνει από το Κιμίνιο Δάσος (Selva Cimina στα ιταλικά), το οποίο κάποτε κάλυπτε τα Κιμίνια όρη και προκαλούσε τρόμο στους Ρωμαίους.
Σύμφωνα με τον Τίτο Λίβιο, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., το δάσος αυτό σταμάτησε τις λεγεώνες του υπάτου Κόιντου Φάβιου Ρουλλιανού, ο οποίος προσπαθούσε να κατακτήσει τα εδάφη των Ετρούσκων. (Ο ύπατος ήταν ένας από τους δύο εκλεγμένους ηγέτες της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, ο οποίος διοικούσε και τα στρατεύματά της).
Ο Λίβιος περιγράφει το δάσος ως εξής: «Το Κιμίνιο δάσος ήταν, εκείνες τις ημέρες, πιο τρομακτικό και απροσπέλαστο από όσο διαπιστώθηκε πρόσφατα ότι είναι τα γερμανικά δάση· ούτε ένας έμπορος δεν είχε τολμήσει, μέχρι τότε, να το διασχίσει».
— Τίτος Λίβιος, Ab urbe condita (Από κτίσεως Ρώμης), 9.36
Ο Λίβιος προσθέτει ότι στο πολεμικό συμβούλιο σχεδόν κανείς, εκτός από τον ίδιο τον στρατηγό, δεν τολμούσε να εισέλθει σε αυτό. Η αναγνώριση του εδάφους έγινε από τον αδελφό του υπάτου (άλλες εκδοχές δίνουν διαφορετικά ονόματα), έναν άνδρα που είχε μεγαλώσει στο Καίρε (Caere), μια πόλη των Ετρούσκων, και γνώριζε καλά την ετρουσκική γλώσσα.
Μεταμφιεσμένοι σε βοσκούς, ο ίδιος και ένας μοναδικός υπηρέτης γλίστρησαν μέσα στο δάσος. Δεν υπάρχει καμία καταγραφή ότι το ιερό της Βετράλλα υπήρχε με τη σημερινή του μορφή εκείνη την εποχή, αλλά το απόσπασμα δίνει μια αίσθηση του πόσο απομονωμένο ήταν το περιβάλλον.
Τα νέα δεδομένα που φέρνει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη
Η συντήρηση, η έρευνα και η δημόσια παρουσίαση του αρχαιολογικού χώρου πραγματοποιήθηκαν από την Εφορεία Αρχαιολογίας για την επαρχία του Βιτέρμπο και τη νότια Ετρουρία, με κονδύλια από το PNRR (το εθνικό σχέδιο ανάκαμψης της Ιταλίας, το οποίο χρηματοδοτείται από ευρωπαϊκούς πόρους).
Σύμφωνα με την Εφορεία, όπως αναφέρει το Viterbo Today, τα υλικά που εντοπίστηκαν επέκτειναν τη χρονική περίοδο της ανθρώπινης δραστηριότητας στην τοποθεσία μέχρι την πρωτοϊστορία. Παράλληλα, επέτρεψαν μια ακριβέστερη αναπαράσταση του τρόπου με τον οποίο εξελίχθηκε η αρχιτεκτονική του ιερού κατά την ύστερη ετρουσκική και τη ρωμαϊκή του φάση.
Η πρωτοϊστορία αποτελεί το στάδιο πριν από την εμφάνιση των καθαυτό Ετρούσκων, όταν δεν υπήρχε ακόμη γραφή στην περιοχή.Στην Ιταλία, η περίοδος αυτή καλύπτει συνήθως την Εποχή του Χαλκού και την Εποχή του Σιδήρου. Η επίσημη ανακοίνωση δεν δίνει συγκεκριμένες ημερομηνίες ούτε αναφέρει ποια ακριβώς αντικείμενα βρέθηκαν.
Διευκρινίζει, ωστόσο, ότι οι ανασκαφές έφτασαν μέχρι το φυσικό υπόβαθρο (τον βράχο) και αποκάλυψαν ίχνη εξόρυξης σε τομείς όπου δεν είχε τεκμηριωθεί παρόμοια δραστηριότητα στο παρελθόν. Η ομάδα αποκατέστησε επίσης την παλιά κρήνη (fontanile – μια πηγή ή ποτίστρα νερού) μαζί με τις υποστηρικτικές της δομές, καθώς και το σύστημα αναβαθμίδων που εκτείνεται κλιμακωτά στην πλαγιά του λόφου.
Για την Εφορεία Αρχαιολογίας, όλα αυτά τεκμηριώνουν τη μακροχρόνια αξιοποίηση των πόρων της τοποθεσίας -κυρίως του νερού της- και μια ανθρώπινη παρουσία που διήρκεσε μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Η ερμηνεία της για το σύνολο του χώρου κάνει λόγο για συνεχή επισκεψιμότητα και λατρεία, από τα πρώτα πρωτοϊστορικά ίχνη μέχρι τους ρωμαϊκούς χρόνους.
Τα ευρήματα του 2006 δεν βρίσκονται πλέον στο δάσος. Εκτίθενται στο Εθνικό Ετρουσκικό Μουσείο (Rocca Albornoz) στο Βιτέρμπο, όπου από τον Απρίλιο του 2014 μια αίθουσα αναπαριστά το κελί σε φυσικό μέγεθος. Το φρούριο χτίστηκε το 1354 από τον Ισπανό καρδινάλιο Ζιλ ντε Αλμπορνόθ (Gil de Albornoz), πρώην αρχιεπίσκοπο του Τολέδο.
Οι πηγές διαφωνούν ως προς το τι ακριβώς βρέθηκε μέσα στο κελί. Η καταχώριση του Υπουργείου αναφέρει ένα άγαλμα, η τουριστική πύλη της Ιταλίας κάνει λόγο για ένα αγαλματίδιο και την κεφαλή ενός λατρευτικού ειδώλου της Προσερπίνας (το ρωμαϊκό όνομα της Περσεφόνης), ενώ η παρουσίαση της μουσειακής αίθουσας το 2014 μιλά για δύο πήλινα είδωλα –της Δήμητρας και της κόρης της, Περσεφόνης– τα οποία βρέθηκαν ακριβώς στο σημείο όπου είχαν αφεθεί.
Υπήρχε άραγε λατρεία σε αυτή τη γωνιά του δάσους πριν από την εμφάνιση των Ετρούσκων, ή μήπως η θρησκευτική ευλάβεια έφτασε αργότερα σε μια τοποθεσία που την επισκέπτονταν ήδη για άλλους λόγους;
