Μια εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη φέρνει ξανά στο φως τα μυστικά των Ετρούσκων και τη βαθιά τους σύνδεση με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.
Ένα κατασκευαστικό έργο κοντά στο Σαλέρνο έφερε στο φως μόλις τον τρίτο τάφο αυτού του είδους που έχει βρεθεί σε περισσότερα από 60 χρόνια ανασκαφών σε ένα από τα μεγαλύτερα ετρουσκικά νεκροταφεία της Ιταλίας — έναν πέτρινο ταφικό κιβωτιόσχημο τάφο που περιείχε έναν ελληνικό κρατήρα (ο οποίος χρησιμοποιούνταν κάποτε για την ανάμειξη κρασιού σε αριστοκρατικά συμπόσια) που είχε επαναχρησιμοποιηθεί για να χωρέσει τις στάχτες ενός ευγενούς.
Μια σπάνια ανακάλυψη μέσα στα θεμέλια του χρόνου
Ένα κατασκευαστικό έργο κοντά στο Σαλέρνο έφερε στο φως μόλις τον τρίτο τάφο αυτού του είδους που έχει βρεθεί σε περισσότερα από 60 χρόνια ανασκαφών σε ένα από τα μεγαλύτερα ετρουσκικά νεκροταφεία της Ιταλίας — έναν πέτρινο ταφικό κιβωτιόσχημο τάφο που περιείχε έναν ελληνικό κρατήρα (ο οποίος χρησιμοποιούνταν κάποτε για την ανάμειξη κρασιού σε αριστοκρατικά συμπόσια) που είχε επαναχρησιμοποιηθεί για να χωρέσει τις στάχτες ενός ευγενούς.
Όποιος σχεδιάζει να χτίσει στο Ποντεκανιάνο Φαϊάνο, κοντά στο Σαλέρνο, έχει μάθει να περιμένει ότι θα βρει έναν τάφο από κάτω. Αυτό συνέβη ξανά φέτος, και αυτή τη φορά το εύρημα ήταν τόσο ασυνήθιστο που οι αρχαιολόγοι είχαν δει παρόμοιό του μόλις δύο φορές στο παρελθόν, σε περισσότερα από εξήντα χρόνια ανασκαφών.
Ο κορινθιακός κρατήρας που γλίτωσε από τις μπουλντόζες
Οι προληπτικές ανασκαφές πριν από την κατασκευή ενός ιδιωτικού οικιστικού συγκροτήματος έφεραν στο φως ένα άγνωστο μέχρι πρότινος τμήμα της δυτικής νεκρόπολης της αρχαίας ετρουσκικής πόλης, σύμφωνα με την Εφορεία Αρχαιολογίας, Καλών Τεχνών και Τοπίου του Σαλέρνο και του Αβελίνο, η οποία ανακοίνωσε την ανακάλυψη μέσα από τα επίσημα κανάλια της.
Στο νότιο τμήμα της τοποθεσίας, η ομάδα εντόπισε τέσσερις τάφους που χρονολογούνται στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.Χ., ένα σύμπλεγμα που είχε ήδη υποστεί μερική ζημιά από έναν σύγχρονο αποχετευτικό αγωγό, ο οποίος είχε περάσει μέσα από την περιοχή χωρίς να αντιληφθεί κανείς τι κρυβόταν από κάτω.
Ένας τάφος, που καταγράφηκε ως Τάφος 10188, γλίτωσε από αυτή τη φθορά και αποδείχθηκε ο πιο ασυνήθιστος από τους τέσσερις.
Στο εσωτερικό του βρισκόταν ένας ελληνικός κρατήρας, κατασκευασμένος στην Κόρινθο και διακοσμημένος με μορφές, γεμάτος με τα αποτεφρωμένα οστά του ανθρώπου που είχε ταφεί εκεί.
Το ίδιο το αγγείο δεν είχε αφεθεί εκτεθειμένο: Ήταν τοποθετημένο μέσα σε ένα ορθογώνιο κιβώτιο από τραβερτίνη (πορώδη ασβεστόλιθο), σφραγισμένο με μια καλυπτήρια πλάκα.
Οι αρχαιολόγοι ονομάζουν αυτού του είδους τη δομή «κυβικό» τάφο, ένα σχέδιο αρκετά κοινό πιο βόρεια στην Καμπανία, αλλά σχεδόν άγνωστο στο Ποντεκανιάνο.
Πριν από αυτό το εύρημα, η νεκρόπολη είχε αποδώσει μόνο δύο παρόμοια παραδείγματα, τους τάφους 1840 και 9954, οι οποίοι εκτίθενται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης, «Οι Ετρούσκοι στα Σύνορα».
Ο Τάφος 10188 αποτελεί μόλις το τρίτο τεκμηριωμένο παράδειγμα σε περισσότερα από εξήντα χρόνια ανασκαφών στην τοποθεσία.
Το «διαβατήριο» της αριστοκρατίας για την αιωνιότητα
Η σημασία εδώ δεν έγκειται στο μέγεθος του ευρήματος, αλλά στον συνδυασμό των λεπτομερειών.
Οι αρχαιολόγοι της Εφορείας επισημαίνουν διάφορα χαρακτηριστικά τα οποία, αναλυόμενα μαζί, υποδηλώνουν ότι το πρόσωπο που τάφηκε εκεί ήταν ένα άτομο με υψηλή κοινωνική θέση στην τοπική ετρουσκική κοινότητα:
Η ασυνήθιστη αρχιτεκτονική του τάφου, η επιλογή του κρατήρα ως τεφροδόχου, το ίδιο το τελετουργικό της αποτέφρωσης, καθώς και η διακόσμηση με μορφές σε ένα αγγείο που εισήχθη απευθείας από την Ελλάδα.
Κανένα από αυτά τα στοιχεία δεν είναι καθοριστικό από μόνο του —πολλές ταφές παρουσιάζουν ένα ή δύο τέτοια χαρακτηριστικά— αλλά η συνύπαρξη όλων τους είναι σπάνια, και αυτή ακριβώς η συσσώρευση είναι που στηρίζει την εκδοχή της ανώτερης κοινωνικής τάξης.
Αξίζει να σταθούμε στον κρατήρα, καθώς είναι αυτός που μετατρέπει το εύρημα από ένα απλό, ενδιαφέρον πέτρινο κιβώτιο σε κάτι πολύ σημαντικότερο.
Στην αρχαϊκή Ελλάδα, ο κρατήρας ήταν το κεντρικό στοιχείο του συμποσίου, της αριστοκρατικής γιορτής όπου το κρασί αναμειγνυόταν με νερό πριν σερβιριστεί — οι Έλληνες θεωρούσαν το να πίνει κανείς ανέρωτο κρασί δείγμα βαρβαρότητας.Επομένως, δεν επρόκειτο για μια τυχαία εισαγωγή.
Ανήκε σε ένα ολόκληρο κοινωνικό τελετουργικό χτισμένο γύρω από τα συμπόσια, το κύρος και τη φιλοξενία μεταξύ ίσων, περίπου ανάλογα με το πώς ένα σετ από εκλεκτές κρυστάλλινες καράφες θα μπορούσε να υποδηλώνει γούστο και κοινωνική θέση σε ένα επίσημο δείπνο σήμερα.
Το γεγονός ότι η ετρουσκική αριστοκρατία στο Ποντεκανιάνο υιοθέτησε αυτό το συγκεκριμένο αντικείμενο, και στη συνέχεια το μετέτρεψε σε δοχείο για τις στάχτες ενός μέλους της οικογένειας, μαρτυρά το πόσο βαθιά είχαν εισχωρήσει οι ελληνικοί πολιτισμικοί κώδικες στις τοπικές ταφικές παραδόσεις.
Αυτό δεν ήταν αποκλειστικότητα του Ποντεκανιάνο —παρόμοιες ταφές σε κρατήρες εμφανίζονται και σε άλλα ετρουσκικά και κεντροιταλικά νεκροταφεία της περιόδου— αλλά κάθε νέο παράδειγμα βοηθά να προσδιορίσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια το πότε και το πώς συνέβη αυτή η πολιτισμική δανειοδότηση.
Βοηθά να αναγάγουμε την ταφή σε ένα χρονολόγιο.
Ο 6ος αιώνας π.Χ. είναι, στη Ρώμη, η εποχή των λεγόμενων Ετρούσκων βασιλιάδων: η παράδοση αναφέρει ότι ο Λεύκιος Ταρκύνιος ο Πρεσβύτερος, ο Σέρβιος Τύλλιος και ο Λεύκιος Ταρκύνιος ο Υπερήφανος κυβερνούσαν την πόλη στον Τίβερη μεταξύ 616 και 509 π.Χ. περίπου — ακριβώς το χρονικό παράθυρο στο οποίο εμπίπτει αυτός ο τάφος.
Έτσι, την ίδια ώρα που η Ρώμη ήταν ακόμη μια μοναρχία υπό ετρουσκική επιρροή, μια ετρουσκική κοινότητα περίπου 250 χιλιόμετρα νοτιότερα, στη σημερινή Καμπανία, έκανε σταθερές δουλειές με τον ελληνικό κόσμο που είχε ήδη αποικίσει τη νότια Ιταλία.
Η ελληνική αποικία της Ποσειδωνίας —το σημερινό Πέστουμ, ένας από τους καλύτερα διατηρημένους ελληνικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ιταλία— βρίσκεται μόλις 32 χιλιόμετρα μακριά, γεγονός που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό το πώς η κορινθιακή κεραμική κατέληγε συνεχώς σε ετρουσκικούς τάφους σε αυτή την περιοχή.
Ένα αρχαίο «εμπόριο» 10.000 τάφων
Το ίδιο το Ποντεκανιάνο δεν είναι μια μικρή ή απομονωμένη τοποθεσία. Τα αρχαιολογικά ευρήματα εντοπίζουν τις ρίζες του οικισμού πίσω στην Εποχή του Χαλκού, αλλά η πραγματική του ανάπτυξη ήρθε στα τέλη του 10ου και στις αρχές του 9ου αιώνα π.Χ., όταν ομάδες από την Ετρουρία έφτασαν εκεί μεταφέροντας μαζί τους τον πολιτισμό της Βιλανόβα.
Από εκείνο το σημείο, το Ποντεκανιάνο εξελίχθηκε σε ένα από τα κύρια βιλανόβια και μετέπειτα ετρουσκικά κέντρα στην Καμπανία —μαζί με την Κάπουα και τη Σάλα Κονσιλίνα— λειτουργώντας για αιώνες ως εμπόριο, ένα εμπορικό σταυροδρόμι που συνέδεε την Ετρουρία, τον ελληνικό κόσμο και την ανατολική Μεσόγειο.
Από το 1962, όταν ξεκίνησαν οι συστηματικές ανασκαφές, έχουν καταγραφεί περισσότερες από 10.000 ταφές στη νεκρόπολή του, μια κλίμακα που κατατάσσει το Ποντεκανιάνο ανάμεσα στα μεγαλύτερα και καλύτερα τεκμηριωμένα ετρουσκικά νεκροταφεια στην Ιταλία —συγκρίσιμο με τα σπουδαία νεκροταφεία του Τσερβέτερι και της Ταρκυνίας στην κυρίως Ετρουρία.
Το μεγαλύτερο μέρος των όσων έχουν βρεθεί στεγάζεται σήμερα στο MAP, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο που άνοιξε τις πόρτες του το 2007, και ένα μεγάλο τμήμα της συλλογής του υπάρχει για έναν αρκετά πρακτικό λόγο: το σύγχρονο Ποντεκανιάνο Φαϊάνο είναι χτισμένο σχεδόν απευθείας πάνω από το ίδιο το αρχαίο νεκροταφείο του.
Γι’ αυτόν τον λόγο, κάθε ιδιωτικό κατασκευαστικό έργο, συμπεριλαμβανομένου και αυτού, ενεργοποιεί μια αρχαιολογική έρευνα προτού τοποθετηθεί έστω και ένα τούβλο.
Η διαχρονική γέφυρα με τον ελληνικό πολιτισμό
Ο ρόλος της πόλης ως πολιτισμικής γέφυρας με την Ελλάδα δεν ξεκίνησε με αυτόν τον τάφο.
Μεταξύ του τέλους του 8ου και του 7ου αιώνα π.Χ. —δύο αιώνες προτού σφραγιστεί ο Τάφος 10188— το Ποντεκανιάνο πέρασε από αυτό που οι αρχαιολόγοι ονομάζουν «Ανατολίζουσα φάση» του, αποδίδοντας πριγκιπικές ταφές γεμάτες με χαλκό, ελεφαντόδοντο και χρυσό, οι οποίες εκτίθενται επίσης στο MAP σήμερα.
Αυτοί οι τάφοι δείχνουν ήδη μια τοπική ελίτ που ήταν ενταγμένη στα δίκτυα ανταλλαγών της ανατολικής Μεσογείου.
Συνεπώς, ο Τάφος 10188 δεν αποτελεί μια μεμονωμένη επαφή με τον ελληνικό πολιτισμό.
Είναι η συνέχεια μιας παράδοσης που εκτείνεται σε βάθος γενεών, κατά την οποία οι τοπικές ελίτ χρησιμοποιούσαν εισαγόμενα αντικείμενα και ολοένα και πιο περίτεχνες ταφικές τελετουργίες για να υποδηλώσουν την κοινωνική τους θέση.
Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι, ακόμη και μετά από όλα αυτά τα προγενέστερα στοιχεία, ένας ταφικός τύπος τόσο συγκεκριμένος όσο ο «κυβικός» τάφος παραμένει τόσο σπάνιος στο αρχαιολογικό αρχείο της πόλης.
Τα ευρήματα από τον Τάφο 10188 βρίσκονται πλέον στο MAP, όπου θα ξεκινήσουν οι εργασίες μελέτης και συντήρησης προτού εκτεθούν στο κοινό.
Αυτή η διαδικασία αναμένεται να βοηθήσει στην απάντηση ορισμένων ανοιχτών ερωτημάτων: ποιο κορινθιακό εργαστήριο κατασκεύασε στην πραγματικότητα τον κρατήρα, ποια σκηνή απεικονίζουν οι μορφές του και —κυρίως— ποιος ακριβώς ήταν ο άνθρωπος που τάφηκε με τόση φροντίδα μέσα σε ένα σφραγισμένο πέτρινο κιβώτιο.
Ο αποχετευτικός αγωγός που προκάλεσε ζημιές στους άλλους τρεις τάφους του συμπλέγματος απέκλεισε επίσης κάθε ενδεχόμενο να ανασυντεθεί ποτέ πλήρως το αρχαιολογικό τους πλαίσιο, μια απώλεια που οι ίδιοι οι αρχαιολόγοι αναγνωρίζουν ότι δεν μπορούν να ανατρέψουν.
Εκείνο που είναι ξεκάθαρο είναι ότι, έπειτα από δεκαετίες ανασκαφών κάτω από τους ίδιους τους δρόμους του, το Ποντεκανιάνο εξακολουθεί να φέρνει στο φως ευρήματα που περιπλέκουν όσα θεωρούνταν δεδομένα για τις ελίτ του — καθώς και για το πόσο στενά συνδεδεμένες ήταν με τον γειτονικό ελληνικό κόσμο.
