Η Κοιλάδα των Ναών στη Σικελία είναι παγκοσμίως γνωστή για τα μεγαλοπρεπή μνημεία της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής. Κάτω από το φως του ήλιου, ανάμεσα σε αιωνόβιες ελιές και πορτοκαλιές, το παρελθόν μοιάζει ακίνητο, σαν ένας αιώνιος φόρος τιμής στο μεγαλείο του αρχαίου Ακράγαντα. Ωστόσο, η ίδια γη που σήμερα γαληνεύει τους επισκέπτες κρύβει κάτω από την επιφάνειά της τα δραματικά αποτυπώματα ενός άγριου πολέμου.
Μια διεθνής αρχαιολογική ανασκαφή έφερε στο φως μια ολόκληρη ελληνική γειτονιά που είχε χαθεί από τον χάρτη, παγιδευμένη στον χρόνο από τη στιγμή που τα τείχη της κατέρρευσαν κάτω από την ορμή των Καρχηδονίων, πριν από 2.400 χρόνια. Μαζί με τα ερείπια των σπιτιών, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν και τα ίχνη ενός θαύματος της αρχαίας μηχανικής: μιας γιγάντιας ιχθυοδεξαμενής που κάποτε έτρεφε μια ολόκληρη πόλη.
Μια ανασκαφή δίπλα στους περίφημους ελληνικούς ναούς του Ακράγαντα (Agrigento), στη Σικελία, έφερε στο φως μια άγνωστη μέχρι πρότινος συνοικία της αρχαίας πόλης, με τείχη που κατέρρευσαν όταν η Καρχηδόνα πολιόρκησε την πόλη το 406 π.Χ. Η ίδια ανασκαφή αποκάλυψε επιπλέον ίχνη της γιγάντιας τεχνητής λίμνης όπου η πόλη εξέτρεφε κάποτε ψάρια. Οι εργασίες ολοκληρώνονται στις 24 Οκτωβρίου.
Κρυμμένη ανάμεσα στους ελληνικούς ναούς που έκαναν διάσημο τον Ακράγαντα, στη νότια ακτή της Σικελίας, βρίσκεται μια στενή κοιλάδα με πορτοκαλιές και ελαιόδεντρα. Μια διεθνής ομάδα πραγματοποιεί ανασκαφές εκεί εδώ και τρία χρόνια.
Η τρίτη ανασκαφική περίοδος στην κοιλάδα Κολυμβήθρα (Kolymbethra) και στο οροπέδιο Case Montana ολοκληρώνεται στις 24 Οκτωβρίου.
Σύμφωνα με το Αρχαιολογικό και Τοπιακό Πάρκο της Κοιλάδας των Ναών, το οποίο δημοσίευσε τα αποτελέσματα σε ένα σύντομο σημείωμα, η ανασκαφή απέδωσε τρεις ανακαλύψεις: μια άγνωστη μέχρι σήμερα συνοικία του αρχαίου Ακράγαντα, νέα υδραυλικά έργα στην κοίτη ενός χειμάρρου και πρόοδο στον καθαρισμό μιας υπόγειας στοάς.
(Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi)
Θαμμένη στα συντρίμμια: Η γειτονιά που “πάγωσε” στον χρόνο μετά την πολιορκία
Το εύρημα που ξεχωρίζει περισσότερο βρίσκεται στο οροπέδιο Case Montana. Δύο τάφροι, διαστάσεων 10 επί 10 μέτρων η καθεμία , αποκάλυψαν μεγάλης κλίμακας κατάλοιπα μιας συνοικίας του 5ου αιώνα π.Χ., την οποία κανείς δεν γνώριζε μέχρι σήμερα.
Στιβαροί τοίχοι έχουν έρθει στο φως, μαζί με ίχνη κτιρίων που γκρεμίστηκαν κατά τη διάρκεια της καρχηδονιακής πολιορκίας το 406 π.Χ. Τα υλικά της κατάρρευσης τα έχουν διατηρήσει σε εξαιρετικά καλή κατάσταση.
Μια συνοικία θαμμένη κάτω από τα ίδια της τα συντρίμμια
Το εύρημα που ξεχωρίζει περισσότερο βρίσκεται στο οροπέδιο Case Montana. Δύο τάφροι, διαστάσεων 10 επί 10 μέτρων η καθεμία, αποκάλυψαν μεγάλης κλίμακας κατάλοιπα μιας συνοικίας του 5ου αιώνα π.Χ., την οποία κανείς δεν γνώριζε μέχρι σήμερα.
Στιβαροί τοίχοι έχουν έρθει στο φως, μαζί με ίχνη κτιρίων που γκρεμίστηκαν κατά τη διάρκεια της καρχηδονιακής πολιορκίας το 406 π.Χ. Τα υλικά της κατάρρευσης τα έχουν διατηρήσει σε εξαιρετικά καλή κατάσταση. Λίγα ιστορικά στοιχεία βοηθούν να καταλάβουμε γιατί αυτή η ανακάλυψη είναι τόσο σημαντική.
Ο Ακράγαντας ιδρύθηκε γύρω στο 580 π.Χ. από αποίκους από τη Γέλα, μια άλλη ελληνική πόλη στη νότια ακτή της Σικελίας, και ενάμισι αιώνα αργότερα ήταν μία από τις πλουσιότερες πόλεις του ελληνικού κόσμου.
Ο ποιητής Πίνδαρος τον είχε αποκαλέσει την πιο όμορφη πόλη των θνητών. Το 406 π.Χ., ένας στρατός από την Καρχηδόνα —τη δύναμη της Βόρειας Αφρικής που αργότερα θα πολεμούσε τη Ρώμη— στρατοπέδευσε έξω από τα τείχη του υπό την ηγεσία ενός στρατηγού ονόματι Αννίβα (όχι του διάσημου που διέσχισε τις Άλπεις σχεδόν δύο αιώνες αργότερα).
Σύμφωνα με τον Έλληνα ιστορικό Διόδωρο τον Σικελιώτη, η πολιορκία κράτησε για μήνες και έληξε με την εκκένωση και τη λεηλασία της πόλης.
Όταν ένα κτίριο καταρρέει απότομα και τα συντρίμμια σφραγίζουν το δάπεδο, ό,τι βρισκόταν στο εσωτερικό του συνήθως διασώζεται καλύτερα σε σύγκριση με ένα σπίτι που οι άνθρωποι εγκατέλειψαν σταδιακά. Αυτό ακριβώς φαίνεται πως προσφέρουν αυτοί οι τοίχοι.
Προς το παρόν, το σημείωμα του Πάρκου δεν διευκρινίζει ποια ήταν η χρήση των κτιρίων ή πόσο μεγάλη ήταν η συνοικία. Αυτό είναι κάτι που θα φανεί σε μελλοντικές ανασκαφές. Υπάρχει, άλλωστε, ένα κοντινό προηγούμενο.
Σύμφωνα με το FAI, προηγούμενες τάφροι δίπλα στο Case Montana είχαν ήδη αποκαλύψει ίχνη μιας ιεράς περιοχής που εγκαταλείφθηκε πρόωρα, πιθανότατα μετά την πολιορκία του 406 π.Χ. Το αν οι δύο αυτές περιοχές συνδέονται με το ίδιο ιστορικό γεγονός είναι κάτι που οι αρχαιολόγοι πρέπει ακόμη να επαληθεύσουν.
Στα ίχνη του μύθου: Η γιγάντια ιχθυοδεξαμενή που περιέγραφαν οι αρχαίες πηγές
Η δεύτερη ανακάλυψη βρίσκεται στον πυθμένα της κοιλάδας. Ο καθαρισμός της βλάστησης από την κοίτη του χειμάρρου επέτρεψε στην ομάδα να καταγράψει νέες υδραυλικές εγκαταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων καναλιών αποστράγγισης και αγωγών λαξευμένων στον βράχο.
Ο βράχος αποτελείται από ασβεστολιθικό ψαμμίτη (calcarenite), ένα μαλακό πέτρωμα από συμπιεσμένα κοχύλια και άμμο, το οποίο σκαλίζεται εύκολα. Το Πάρκο συνδέει αυτά τα έργα με το φράγμα της τεχνητής λίμνης της Κολυμβήθρας.
Κολυμβήθρα σημαίνει «πισίνα/δεξαμενή» στα ελληνικά, και οι αρχαίοι συγγραφείς την περιγράφουν με αρκετές λεπτομέρειες. Ο Διόδωρος την αναφέρει όταν ανασκοπεί το μεγαλείο του Ακράγαντα λίγο πριν από την πολιορκία: «Υπήρχε επίσης εκείνη την εποχή μια τεχνητή δεξαμενή έξω από την πόλη, με περιφέρεια επτά σταδίων και βάθος είκοσι πήχεων· σε αυτήν έφεραν νερό και κατάφεραν με έξυπνο τρόπο να εκτρέφουν πλήθος ψαριών κάθε είδους για τα δημόσια γεύματά τους. Μαζί με τα ψάρια ζούσαν εκεί κύκνοι και ένα τεράστιο πλήθος από κάθε άλλο είδος πουλιών, έτσι ώστε η δεξαμενή να αποτελεί αντικείμενο μεγάλης απόλαυσης για όποιον την κοίταζε».
— Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, ΧΙΙΙ, 82.5
Το στάδιο ήταν μια αρχαιοελληνική μονάδα μέτρησης μήκους και ο πήχυς αντιστοιχούσε περίπου στην απόσταση από τον αγκώνα έως την άκρη των δακτύλων.
Σε σύγχρονους όρους, η περίμετρος της δεξαμενής ήταν λίγο λιγότερο από 1,5 χιλιόμετρο (1,2 με 1,3 χιλιόμετρα), δηλαδή περίπου ένα τέταρτο της ώρας περπάτημα, και το βάθος της έφτανε τα 9 μέτρα, όσο δηλαδή το ύψος ενός τριώροφου κτιρίου.
Η παράδοση αποδίδει το έργο στον Θήρωνα, τον τύραννο της πόλης (με την αρχαιοελληνική σημασία του όρου, έναν ηγέτη που κατέλαβε την εξουσία με τη βία και όχι μέσω κληρονομικότητας), μετά τη νίκη του επί της Καρχηδόνας στην Ιμέρα το 480 π.Χ. Μεγάλο μέρος της εργασίας αποδίδεται στους Καρχηδόνιους αιχμαλώτους που συνελήφθησαν σε εκείνη τη μάχη.
Μέχρι πρόσφατα, κανείς δεν είχε βρει υλικές αποδείξεις ότι αυτή η δεξαμενή βρισκόταν στη συγκεκριμένη κοιλάδα. Αυτό άλλαξε το 2024, όταν η πρώτη ανασκαφική περίοδος έφερε στο φως, σύμφωνα με το FAI, έναν τοίχο από πέτρινους όγκους πλάτους 6,5 μέτρων.
Δεδομένου του μεγέθους και της στιβαρότητάς του, οι ερευνητές υπέθεσαν ότι θα μπορούσε να είναι το φράγμα της μεγάλης δεξαμενής. Οι φετινές εργασίες δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση, αν και το Πάρκο κάνει λόγο για “ενδείξεις” και όχι για οριστική επιβεβαίωση.
Μια λεπτομέρεια που αξίζει να έχουμε κατά νου: Ο Διόδωρος γράφει “εκείνη την εποχή”, σε χρόνο παρελθοντικό, γεγονός που υποδηλώνει ότι όταν συνέθετε το έργο του τον 1ο αιώνα π.Χ., η δεξαμενή ίσως να μην υπήρχε πλέον όπως την περιέγραφε. Οι ανασκαφές θα μπορούσαν να βοηθήσουν να προσδιοριστεί το πότε εξαφανίστηκε και γιατί.
Νερό κάτω από τον βράχο: Το μυστικό των αρχαίων αγωγών
Το τρίτο μέτωπο εργασιών είναι υπόγειο. Σε μικρή απόσταση, συνεχίζεται ο καθαρισμός του “Νέου Υπογείου” (Ipogeo Nuovo). Πρόκειται για μια στοά που ανακαλύφθηκε τον Δεκέμβριο του 2023. Ένα υπόγειο (hypogeum) είναι απλώς ένας χώρος σκαμμένος κάτω από το έδαφος, και ο συγκεκριμένος έχει ζήσει πολλές “ζωές”.
Ξεκίνησε ως αρχαίος αγωγός για τα υπόγεια ύδατα, αργότερα χρησίμευσε ως καταφύγιο για ζώα και, τον δέκατο ένατο αιώνα, χρησιμοποιήθηκε για αγροτικές εργασίες. Δεν πρόκειται για μεμονωμένη περίπτωση. Το υπέδαφος κάτω από τον Ακράγαντα είναι γεμάτο από στοές που κάποτε μετέφεραν νερό στην πόλη, γνωστές ως “Φαίακες αγωγοί”, από το όνομα του αρχιτέκτονα που, σύμφωνα με τον Διόδωρο, τους σχεδίασε.
Το πιο γνωστό τμήμα που μπορούν να επισκεφθούν οι ταξιδιώτες, το υπόγειο της Πύλης V (Ipogeo di Porta V), εκτείνεται σε μήκος περίπου 185 μέτρων και έχει τρεις εισόδους, οι δύο εκ των οποίων βρίσκονται μέσα στην ίδια την Κολυμβήθρα. Για να κατανοήσει πώς ακριβώς ήταν η κοιλάδα κατά την αρχαιότητα, η ομάδα επιστράτευσε ειδικούς στη μελέτη του τοπίου.
Ο καθηγητής Andrea Zerboni από το Πανεπιστήμιο του Μιλάνου και η Δρ. Eleonora Regattieri από το Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας της Ιταλίας (CNR) στην Πίζα μελετούν τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε και μεταβλήθηκε το έδαφος στο πέρασμα του χρόνου.
Για το 2027 έχουν προγραμματιστεί δειγματοληπτικές γεωτρήσεις (πυρηνοληψίες), γεγονός που σημαίνει ότι θα εξαχθούν μακριοί κύλινδροι χώματος προκειμένου να “διαβαστούν” τα στρώματα των ιζημάτων.
Η ομάδα έχει επίσης συλλέξει δείγματα σπηλαιοθεμάτων από τα υπόγεια. Πρόκειται για τους σταλακτίτες και σταλαγμίτες που αναπτύσσονται σταγόνα-σταγόνα, και η ανάλυσή τους στο εργαστήριο έχει ως στόχο να δείξει πότε σχηματίστηκαν, προσφέροντας ένα πολύτιμο στοιχείο για την ηλικία των στοών.
Δεν είναι ακόμη γνωστό εάν ο τοίχος των 6,5 μέτρων και οι πρόσφατα καταγεγραμμένες δομές ανήκουν σε ένα ενιαίο φράγμα ή σε διάφορες κατασκευαστικές φάσεις. Και ένα ερώτημα παραμένει ανοιχτό —αυτό που έρχεται σε πιο άβολη αντίθεση με τους επαίνους του Πινδάρου: τι ακριβώς βρισκόταν σε εκείνη τη συνοικία το πρωί που έφτασαν οι Καρχηδόνιοι;
