Φανταστείτε έναν κόσμο όπου οι μεγαλύτερες αυτοκρατορίες καταρρέουν σαν χάρτινοι πύργοι, οι εμπορικοί δρόμοι σβήνουν από τον χάρτη, οι πόλεις ερημώνουν και η ίδια η γραφή χάνεται στο σκοτάδι του χρόνου. Αυτή ήταν η ζοφερή πραγματικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο γύρω στο 1200 π.Χ., κατά την περίοδο που οι ιστορικοί ονομάζουν «Σκοτεινούς Αιώνες».
Για αιώνες, η απομόνωση κυριαρχούσε και τα ίχνη της ανθρώπινης ζωής από εκείνη την εποχή παρέμεναν εξαιρετικά δυσανάγνωστα. Μέχρι που μια εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη στην Ιορδανία ήρθε να ανατρέψει τα πάντα, φωτίζοντας το σκοτάδι με τον πιο αναπάντεχο τρόπο. Στα βάθη ενός παράξενου, ανέπαφου ομαδικού τάφου στην αρχαία πόλη Πέλλα, οι επιστήμονες βρέθηκαν μπροστά σε ένα αληθινό μυστήριο:
Πολύτιμα αντικείμενα από τη Φοινίκη και τη Φρυγία, αλλά και ίχνη από σπάνιο ινδικό πιπέρι που άντεξαν για 3.000 χρόνια μέσα σε πήλινα κύπελλα. Πώς κατάφεραν αυτά τα εξωτικά αγαθά να ταξιδέψουν χιλιάδες χιλιόμετρα σε μια εποχή απόλυτης απομόνωσης;
Η ιστορία που κρύβεται πίσω από τον «Τάφο 89» μας αποκαλύπτει ότι, ακόμα και στους πιο σκοτεινούς αιώνες, οι άνθρωποι έβρισκαν τρόπους να κρατούν τον κόσμο συνδεδεμένο. Επτά κεραμικά κύπελλα από έναν ομαδικό τάφο στην Πέλλα της Ιορδανίας εξακολουθούν να φέρουν ίχνη ελαίων και καμένων φυτών από πριν από περίπου 3.000 χρόνια, συμπεριλαμβανομένου πιθανού μαύρου πιπεριού από την Ινδία, σε μια περίοδο που οι ιστορικοί αποκαλούν “σκοτεινό αιώνα”.
Γύρω στο 1200 π.Χ., η ανατολική Μεσόγειος κατέρρευσε. Οι μεγάλες αυτοκρατορίες της Εποχής του Χαλκού διαλύθηκαν, πολλές πόλεις καταστράφηκαν ή ερημώθηκαν, η γραφή εξαφανίστηκε από μεγάλο μέρος της περιοχής και το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων συρρικνώθηκε σχεδόν στο μηδέν.
Οι αρχαιολόγοι αποκαλούν την εποχή που ακολούθησε “σκοτεινό αιώνα” και το όνομα αυτό είναι δικαιολογημένο: με ελάχιστα κείμενα και σχεδόν καθόλου εισαγόμενη κεραμική, είναι πολύ δύσκολο να γνωρίζουμε πώς ζούσαν οι άνθρωποι ή τι πίστευαν.
Η Πέλλα, στην κοιλάδα του Ιορδάνη (το σημερινό Ταμπακάτ Φαχλ, και δεν πρέπει να συγχέεται με τη Μακεδονική Πέλλα όπου γεννήθηκε ο Μέγας Αλέξανδρος), υπήρξε σημαντικό εμπορικό κέντρο. Συνέδεε το θαλάσσιο εμπόριο της Αιγύπτου με τα υψίπεδα της Ιορδανίας, την Ανατολία (σημερινή Τουρκία) και τη Μεσοποταμία.
Ένα σπάνιο εύρημα: Τα κεραμικά αγγεία που αψηφούν τους κανόνες των «Σκοτεινών Αιώνων
Σύμφωνα με τη μελέτη, η πόλη καταστράφηκε γύρω στο 1150 π.Χ. και κατοικήθηκε ξανά σταδιακά από το 1100 π.Χ. Στη συνέχεια, πέρασε δεκαετίες αγροτικής απομόνωσης. Το 1987, μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ ανέσκαψε εκεί έναν ανέπαφο ομαδικό τάφο, γνωστό ως Τάφος 89, ο οποίος χρονολογείται μεταξύ 1000 και 900 π.Χ. Περιείχε τα λείψανα τουλάχιστον 82 ανθρώπων και περισσότερα από 200 κτερίσματα.
Τα περισσότερα από τα οστά ήταν ανακατεμένα, αλλά τέσσερις σκελετοί ήταν ακόμα αρθρωμένοι, που σημαίνει ότι τα οστά τους βρίσκονταν στην αρχική τους θέση. Τρεις από αυτούς τους τέσσερις βρέθηκαν δίπλα σε συγκεκριμένα αντικείμενα. Αυτό που τράβηξε την προσοχή των ερευνητών ήταν τα κύπελλα.
Ανάμεσα στα 90 κεραμικά κομμάτια του τάφου, τα 21 ήταν δισκοπότηρα (κύλικες), δηλαδή μπολ τοποθετημένα πάνω σε ένα σύντομο στέλεχος (πόδι). Ήταν τα μόνα διακοσμημένα αγγεία, βαμμένα με λωρίδες κόκκινου επίχρισματος (μια λεπτή στρώση λεπτόκοκκου πηλού που απλωνόταν με βούρτσα στην επιφάνεια).
Όλα τους παρουσίαζαν σημάδια καύσης στο χείλος ή στο εσωτερικό τους. Δισκοπότηρα σαν αυτά χρησιμοποιούνταν για την καύση ελαίων αναμεμειγμένων με αρωματικές ουσίες κατά τη διάρκεια τελετουργιών, μοιάζοντας λίγο με αρχαία θυμιατήρια.
Εμφανίζονται συχνά σε σπίτια, ιερά και ναούς σε όλο το νότιο τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου, την περιοχή γύρω από το σημερινό Ισραήλ, την Παλαιστίνη και την Ιορδανία. Στους τάφους, ωστόσο, είναι εξαιρετικά σπάνια. Η μελέτη επισημαίνει ότι τα σύγχρονα νεκροταφεία με πολλούς ενταφιασμούς σπάνια περιέχουν περισσότερα από τρία τέτοια αγγεία.
Εξωτικά κτερίσματα: Οι σκελετοί που θάφτηκαν με θησαυρούς από μακρινές πατρίδες
Η μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Archaeological Science: Reports, συνυπογράφεται από τους Prudence Sheaves, Kang-Yu Peng, Stephen Bourke και Ben Crossett, όλοι από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ.
Επικεντρώνεται στους τρεις καλύτερα διατηρημένους σκελετούς, οι οποίοι φαίνεται να ανήκουν σε κάποιους από τους τελευταίους ανθρώπους που εναποτέθηκαν στον τάφο.
• Άτομο 16: Μια νεαρή γυναίκα που τάφηκε με μια ελεφαντόδοντινη πλακέτα σε σχήμα μοσχαριού, σκαλισμένη στο στυλ των συρο-φοινικικών εργαστηρίων, και μαύρες γυάλινες χάντρες του είδους που οι Φοίνικες έμποροι διέδωσαν σε όλη τη Μεσόγειο.
• Άτομο 8: Ένας νεαρός άνδρας με ένα εγχειρίδιο (στιλέτο) με σιδερένια λεπίδα και χάλκινη λαβή —ένας τύπος που συνδέεται με τον κόσμο του Αιγαίου (τις περιοχές γύρω από την Ελλάδα)— και μια χάλκινη ζώνη που είχε σκόπιμα συστραφεί.
Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι η ζώνη παρουσιάζει ομοιότητες με αντίστοιχες στη Φρυγία, στη σημερινή κεντρική Τουρκία, και ότι πρόκειται για τη μοναδική ζώνη φρυγικού στυλ που έχει βρεθεί στο Λεβάντε από αυτή την περίοδο.
• Άτομο 13: Ένας άλλος νεαρός άνδρας, με μια πόρπη από κράμα μετάλλων, η οποία επίσης συνδέεται με τον πολιτισμό του Αιγαίου. Με άλλα λόγια, ένας τάφος που δεν περιείχε ούτε ένα εισαγόμενο πήλινο αγγείο, φιλοξενούσε ανθρώπους θαμμένους με αντικείμενα που δείχνουν προς τη Φοινίκη, το Αιγαίο και την Ανατολία.
Για να έχουμε μια αίσθηση του χρόνου, αυτή είναι περίπου η εποχή που, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, οι Φοίνικες ίδρυσαν τα Γάδειρα (το σημερινό Κάντιθ, στη νότια Ισπανία) στο αντίθετο άκρο της Μεσογείου.
Ξεκλειδώνοντας το παρελθόν: Ανάλυση αρχαίων καταλοιπόντων με απόλυτη ασφάλεια
Μέχρι τώρα, οι μελέτες καταλοίπων σε τέτοιου είδους κύπελλα βασίζονταν στην αέρια χρωματογραφία, μια τεχνική που αναζητά κυρίως λιπαρά οξέα. Είναι σαν να ψάχνεις ανάμεσα σε ένα πλήθος για μερικούς συγκεκριμένους, γνωστούς υπόπτους. Η Sheaves και οι συνεργάτες της χρησιμοποίησαν μια διαφορετική μέθοδο, την υγρή χρωματογραφία σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας (LC-MS), η οποία λειτουργεί περισσότερο σαν ένα “δίχτυ ασφαλείας” που σαρώνει τα πάντα.
Διαχωρίζει και ζυγίζει τα μόρια σε ένα δείγμα, επιτρέποντας έτσι την ανίχνευση ενός πολύ ευρύτερου φάσματος λιπών και φυτικών ενώσεων, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων που διασπώνται όταν θερμαίνονται. Επτά από τα κύπελλα φυλάσσονται στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ. Μετά την ανασκαφή, πλύθηκαν με νερό βρύσης και αποθηκεύτηκαν σε πλαστικές σακούλες μέχρι το 2023.
Επειδή τα κύπελλα ήταν σχεδόν ολόκληρα, και ορισμένα είχαν ακόμα κόκκινο χρώμα στο εσωτερικό τους, οι ερευνητές τρύπησαν το κοίλο πόδι τους μέχρι τη βάση του μπολ και συνέλεξαν πήλινη σκόνη. Απέρριψαν το πρώτο τμήμα για να αποφύγουν την επιφανειακή επιμόλυνση.
Ο πηλός αυτών των κυπέλλων είναι πορώδης, εξηγούν οι συγγραφείς, επομένως τα καμένα έλαια θα είχαν απορροφηθεί μέσα του. Όλα τα κύπελλα περιείχαν ίχνη φυτικών ελαίων και λιπών. Η ομάδα βρήκε επίσης στερόλες, μόρια που υπάρχουν σε πολλά φυτά, καθώς και ενώσεις που μπορεί να προέρχονται από δημητριακά, γεγονός που υποδηλώνει ότι υπήρχαν σιτηρά ανάμεσα στις προσφορές ή στη λιπαρή βάση που κάηκε.
Δεν υπήρχε ζωικό λίπος ούτε κερί μελισσών, σε αντίθεση με ό,τι έχει βρεθεί σε άλλες τοποθεσίες. Επίσης, δεν εντοπίστηκαν κετόνες μακράς αλυσίδας, ουσίες που σχηματίζονται όταν ένα λίπος θερμαίνεται επανειλημμένα. Η απουσία τους υποδηλώνει ότι κάθε κύπελλο χρησιμοποιήθηκε για καύση μόνο μία φορά, επομένως μπορεί να επρόκειτο για αντικείμενα μίας και μόνο χρήσης.
Ανάμεσα στις φυτικές ενώσεις, η πιο εντυπωσιακή είναι η πιπερίνη, το μόριο που δίνει στο μαύρο πιπέρι την καυτερή του γεύση. Εμφανίστηκε σε τρία κύπελλα: σε εκείνα των ατόμων 16 και 13, καθώς και σε ένα τρίτο που δεν σχετιζόταν με κάποιον συγκεκριμένο σκελετό. Το μαύρο πιπέρι προέρχεται από τα Δυτικά Γκάτς (Western Ghats), μια οροσειρά στην ακτή Μάλαμπαρ της Ινδίας.
Η μελέτη υπενθυμίζει ότι το πιπέρι ήταν ήδη γνωστό στην Αίγυπτο, όπου κόκκοι πιπεριού είχαν βρεθεί μέσα στη μύτη της μούμιας του Ραμσή Β’.
Μια παλαιότερη μελέτη οδοντικής τρυγίας (σκληρυμένης πλάκας) από ταφές της Μέσης Εποχής του Χαλκού στο Μεγιδδώ είχε επίσης ανιχνεύσει εξωτικές τροφές από την Ινδία, συμπεριλαμβανομένου του πιπεριού.
Δύο άλλα χημικά σήματα δείχνουν επίσης προς περιοχές πολύ μακριά από την Πέλλα:
• Μια ένωση που σχετίζεται με το φυτό Telekia speciosa: Ένα φυτό με κίτρινα άνθη που ευδοκιμεί από το Αιγαίο μέχρι την Ανατολία και τον Καύκασο. Εντοπίστηκε στο κύπελλο του Ατόμου 8, του άνδρα με τη ζώνη φρυγικού στυλ.
• Ένα λιπαρό οξύ με δύο πιθανές προελεύσεις: Τη βαλεριάνα ή το ιρανικό κάρθαμο (αγριοσαφράνι).
Οι συγγραφείς θεωρούν τη βαλεριάνα πιο πιθανή, δεδομένων των μεσογειακών διασυνδέσεων της γυναίκας που συνόδευε (Άτομο 16). Παράλληλα με αυτά τα σπάνια ευρήματα, υπήρχαν άφθονα τοπικά φυτά, και για τους συγγραφείς αυτό έχει σημασία. Δύο κύπελλα περιείχαν μια ένωση που θα μπορούσε να προέρχεται από το φυτό Ferula tingitana, ένα φυτό κοινό γύρω από την Πέλλα, τη ρητίνη του οποίου οι κοινότητες των Βεδουίνων καίνε ακόμα και σήμερα για να διώξουν το κακό μάτι και να φέρουν ειρήνη στο σπίτι.
Οι ερευνητές προσθέτουν, επικαλούμενοι άλλες μελέτες, ότι το φυτό αυτό θα μπορούσε να είναι υποψήφιο για το “σίλφιον“, ένα πολυτελές μπαχαρικό και φάρμακο του αρχαίου κόσμου το οποίο, σύμφωνα με τις πηγές, εξαφανίστηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ. Υπήρχαν επίσης υπολείμματα που συνδέονται με διάφορα είδη αψιθιάς της Ανατολικής Μεσογείου, του φυτού από το οποίο παράγεται το αψέντι.
Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι η αψιθιά έχει περιγραφεί ως ψυχοτρόπο φυτό και υποστηρίζουν ότι αυτές οι τελετουργίες μπορεί να είχαν μια παραισθησιογόνο διάσταση. Υπάρχει και μια τελευταία λεπτομέρεια, η πιο μακάβρια.
Δύο κύπελλα περιείχαν ένα παράγωγο χολικού οξέος. Οι συγγραφείς πιστεύουν ότι είναι ανθρώπινης προέλευσης, επειδή τα κύπελλα ήταν τοποθετημένα ακριβώς κάτω από το κρανίο και το σαγόνι των νεκρών, γεγονός που ταιριάζει με τα ίχνη που αφήνει το ίδιο το σώμα κατά τη διαδικασία της αποσύνθεσης.
Για να συγκρίνει τα κύπελλα μεταξύ τους, η ομάδα χρησιμοποίησε μια στατιστική μέθοδο (ανάλυση κύριων συνιστωσών) η οποία ταξινομεί τα δείγματα ανάλογα με το πόσο μοιάζουν. Τρία κύπελλα διαχωρίστηκαν από τα υπόλοιπα. Ήταν εκείνα των ατόμων 8, 13 και 16, των τριών δηλαδή ανθρώπων που είχαν ταφεί με αντικείμενα από μακρινές περιοχές.
Τα όρια των επιστημονικών συμπερασμάτων: Τι αποκαλύπτουν και τι κρύβουν τα ευρήματα
Οι ίδιοι οι συγγραφείς επιμένουν ότι πρόκειται για μια προκαταρκτική μελέτη. Με δείγμα μόλις επτά κυπέλλων, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη γενίκευση συμπερασμάτων σχετικά με τις τελετουργίες στην Πέλλα ή στην ευρύτερη περιοχή.
Η ταυτοποίηση των ενώσεων είναι δοκιμαστική, καθώς αντιστοιχίστηκαν με βάσεις δεδομένων και όχι με δείγματα αναφοράς, και οι συγγραφείς παραδέχονται ότι τα φυτά που προτείνουν ως πηγές παραμένουν σε θεωρητικό επίπεδο. Υπάρχει επίσης ένα πρακτικό πρόβλημα.
Δεν ελήφθησαν δείγματα εδάφους από τον τάφο το 1987, ενώ τα δείγματα ελέγχου από άλλα κεραμικά αγγεία είναι αδύνατο να βρεθούν, επειδή τα κτερίσματα διασκορπίστηκαν μετά την ανασκαφή. Σήμερα, οι βοσκοί χρησιμοποιούν τον τάφο ως καταφύγιο.
Οι συγγραφείς προσθέτουν ότι ο διαχωρισμός των ζωικών λιπών από τα φυτικά λίπη με βεβαιότητα θα απαιτούσε μια άλλη τεχνική, τη φασματομετρία μάζας λόγου ισοτόπων. Με αυτές τις επιφυλάξεις, η μελέτη υποστηρίζει ότι οι τέσσερις τελευταίοι άνθρωποι που τάφηκαν στον Τάφο 89 είχαν δισκοπότηρα που κατασκευάστηκαν τοπικά, αλλά περιείχαν ενώσεις που δεν θα μπορούσαν να προέρχονται από τα φυτά της περιοχής.
Εάν αυτό επιβεβαιωθεί, θα υποδηλώνει ότι οι εμπορικοί δρόμοι μεγάλων αποστάσεων, που για καιρό θεωρούνταν ανενεργοί, εξακολουθούσαν να λειτουργούν, έστω και σε μικρή κλίμακα, και ότι αυτή η κοινότητα παρουσίαζε κοινωνικές διαφοροποιήσεις.
Η ομάδα προετοιμάζει τώρα μια πολύ μεγαλύτερη ανάλυση δισκοπότηρων από άλλα σημεία της Πέλλας (τον ναό, ένα ιερό πηγάδι δίπλα στο παλάτι και οικιακά ιερά), μαζί με υλικό σύγκρισης από άλλες τοποθεσίες της Ιορδανίας και του Ισραήλ. Παραμένει ανοιχτό το αν κάποιο από αυτά τα ευρήματα θα επιβεβαιώσει την παρουσία του πιπεριού, ή αν οι ενώσεις που τώρα αποδίδονται σε μακρινά φυτά θα αποδειχθεί ότι έχουν άλλη προέλευση.
