Στον κόσμο των αρχαίων πολιτισμών, ο θάνατος σπάνια σήμαινε απλώς το τέλος της ζωής· συχνά αποτελούσε την απόλυτη σκηνή επίδειξης δύναμης, πλούτου και θρησκευτικής ευλάβειας. Πουθενά αλλού αυτό δεν γίνεται πιο φανερό όσο στους μυστηριώδεις τάφους των Μυκηνών, όπου οι νεκροί ηγεμόνες ταξίδευαν στο επέκεινα λουσμένοι στο χρυσάφι.
Μια νέα, ανατρεπτική μελέτη από αρχαιολόγο του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ έρχεται να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε αυτά τα αρχαία μνημεία. Εστιάζοντας στον εντυπωσιακό θολωτό τάφο του μυκηναϊκού νεκροταφείου των Δενδρών, ο οποίος χτίστηκε πριν από 3.400 χρόνια, ο ερευνητής υποστηρίζει ότι οι πλουσιότερες ταφές δεν ήταν απλώς τελετουργίες αποχαιρετισμού.
Αντίθετα, ήταν σχολαστικά σκηνοθετημένες οπτικές συνθέσεις — μια μορφή αρχαίας «performance art» όπου τα σώματα των νεκρών, καλυμμένα με πολύτιμα μέταλλα και γυαλί, μεταμορφώνονταν σε αιώνια, λαμπερά γλυπτά. Η αρχαιολογική σκαπάνη στα Δενδρά φέρνει στο φως μια συγκλονιστική εικόνα. Από τον τάφο ενός πολεμιστή θαμμένου με τέσσερα σπαθιά, μέχρι τις γυναίκες της ελίτ διακοσμημένες με χρυσές ροζέτες, κάθε λεπτομέρεια ήταν σχεδιασμένη για να καθηλώνει το βλέμμα των ζωντανών.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Ένας αρχαιολόγος από το Κέιμπριτζ υποστηρίζει ότι οι πλουσιότερες ταφές στον μυκηναϊκό τάφο των Δενδρών, ο οποίος κατασκευάστηκε πριν από περίπου 3.400 χρόνια, είχαν στηθεί ως οπτικές συνθέσεις. Σε αυτές, τα σώματα που ήταν καλυμμένα με χρυσό, ασήμι και γυαλί μετατρέπονταν σε έργα τέχνης.
Στα τέλη Ιουλίου του 1926, ο Σουηδός αρχαιολόγος Άξελ Πέρσον και η ομάδα του έσκαβαν επί τρεις εβδομάδες τον θολωτό τάφο στα Δενδρά της νότιας Πελοποννήσου και ήταν κουρασμένοι. Το δάπεδο του θαλάμου αποδείχθηκε συλημένο, έτσι στράφηκαν στους τέσσερις λάκκους που είχαν ανοιχτεί κάτω από αυτό. Στην αρχαιολογική τάφρο, σε βάθος περίπου 1,5 μέτρου, ήρθε στο φως ένα ανθρώπινο μηριαίο οστό.
Στο φως οι «χρυσοί» σκελετοί: Η στιγμή που ο Άξελ Πέρσον άνοιξε τους λάκκους των Δενδρών
Σύντομα ακολούθησαν χρυσές ροζέτες, οι οποίες κείτονταν δίπλα στον λαιμό και το στήθος του σκελετού. Βρίσκονταν κάτω από τους σπονδύλους που ενώνουν το κρανίο με τη σπονδυλική στήλη, γεγονός που σημαίνει ότι είχαν σχηματίσει ένα περιδέραιο το οποίο φορούσε το σώμα όταν τοποθετήθηκε στον λάκκο.
Γύρω από τον κορμό υπήρχαν σπειροειδή χρυσά μενταγιόν, τα οποία σήμερα αναπαρίστανται ως ζώνη. Ο Πέρσον περιέγραψε τον ένοικο ως μια μικρή πριγκίπισσα. Στη συνέχεια άνοιξε τον δυτικό λάκκο, όπου δύο ακόμη σκελετοί σε έκταση, ένας άνδρας και μια γυναίκα, κείτονταν περιτριγυρισμένοι από εκατοντάδες αντικείμενα κατασκευασμένα από πολύτιμα μέταλλα και λίθους. Τα οστά μελετήθηκαν από τον Καρλ Φιρστ, ο οποίος αναγνώρισε τους δύο σκελετούς στον δυτικό λάκκο ως ενήλικες και εκείνον στον πρώτο λάκκο ως έφηβο.
Από εκεί προέρχονται τα ονόματα που χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα: Ο βασιλιάς, η βασίλισσα και η πριγκίπισσα. Ωστόσο, είναι προτιμότερο να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη, καθώς τα λείψανα δεν έχουν επανεξεταστεί ποτέ με σύγχρονες οστεολογικές τεχνικές.
Ένας τάφος από την εποχή του Τουταγχαμών: Το ελληνικό «παράλληλο» της χρυσής Αιγύπτου
Ο τάφος ανήκει στη φάση που οι αρχαιολόγοι ονομάζουν Υστεροελλαδική ΙΙΙΑ1, γύρω στο 1400 π.Χ., αν και το άρθρο της Ρέιτσελ Έμμα Φίλιπς σημειώνει ότι η χρονολόγηση αυτή εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Αυτό τον καθιστά λιγότερο από έναν αιώνα παλαιότερο από τον Τουταγχαμών, και σύγχρονο με μια Αίγυπτο που διατηρούσε τους νεκρούς της μέσω της μουμιοποίησης. Στο Αιγαίο, αντίθετα, τα σώματα αφήνονταν απλώς να αποσυντεθούν κάτω από τη γη.
Το μνημείο διαθέτει έναν θολωτό θάλαμο διαμέτρου περίπου 7,30 μέτρων, έναν διάδρομο εισόδου μήκους 17,90 μέτρων και μια πύλη ύψους 3,40 μέτρων. Φαίνεται ότι συνδέεται με τον μυκηναϊκό οικισμό της Μιδέας. Η Φίλιπς είναι ερευνήτρια στη Βρετανική Σχολή Αθηνών και στη Σχολή Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ.
Δημοσιεύει την ανάλυσή της στο Cambridge Archaeological Journal, και η αφετηρία της είναι απλή στη διατύπωση αλλά ασυνήθιστη για την αρχαιολογία των ταφικών εθίμων: Ότι η ταφή κάποιου αποτελούσε μια δημιουργική πράξη. Τα Δενδρά δεν αποτελούσαν εξαίρεση.
Στην ηπειρωτική Ελλάδα μεταξύ 2100 και 1700 π.Χ., οι περισσότερες ταφές γίνονταν σε κιβωτιόσχημους τάφους (επενδυμένους με πέτρινες πλάκες) ή σε απλούς λάκκους με ελάχιστα αντικείμενα, περιλαμβάνοντας συνήθως ένα σώμα σε συνεσταλμένη (συνεστραμμένη) στάση και ένα ή δύο αγγεία κοντά στο κεφάλι.
Η πρώιμη μυκηναϊκή περίοδος (1700–1400 π.Χ.) άλλαξε αυτό το πρότυπο. Τα σώματα τοποθετούνταν πλέον σε πλήρη έκταση, οι τάφοι έγιναν συλλογικοί και τα κτερίσματα πολλαπλασιάστηκαν. Αυτή η τάση εκτείνεται από τους διάσημους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών μέχρι τους θαλαμωτούς και τους θολωτούς τάφους που είναι διάσπαρτοι σε ολόκληρη την περιοχή.
Η ταφική πολυτέλεια κατά τη διάρκεια αυτών των αιώνων δεν περιοριζόταν μόνο στο Αιγαίο. Γύρω στον 17ο αιώνα π.Χ., στη νοτιοανατολική Ισπανία, ένας άνδρας και μια γυναίκα της κοινωνίας Ελ Αργκάρ (El Argar) θάφτηκαν κάτω από το δάπεδο ενός μεγάλου κτιρίου στη Λα Αλμολόγια (Μούρθια), και η γυναίκα φορούσε ένα ασημένιο διάδημα. Αυτό το παράλληλο παράδειγμα βρίσκεται εκτός του άρθρου της Φίλιπς, αλλά βοηθά στην τοποθέτηση του φαινομένου σε έναν ευρύτερο χάρτη της Εποχής του Χαλκού.
Από σύμβολο ισχύος σε έργο τέχνης: Η θεατρική σκηνοθεσία του θανάτου
Μέχρι τώρα, εξηγεί ο Φίλιπς, η έρευνα για τα Δενδρά έχει επικεντρωθεί στην κοινωνικοοικονομική πλευρά. Ο Πέρσον έβλεπε τους νεκρούς ως μέλη της βασιλικής οικογένειας της Μιδέας. Πιο πρόσφατοι μελετητές ερμηνεύουν την εναπόθεση αντικειμένων, πολλά από τα οποία είχαν εισαχθεί από την Κρήτη ή την ανατολική Μεσόγειο, ως μια μορφή επιδεικτικής κατανάλωσης: έναν τρόπο να αποσυρθούν από την κυκλοφορία «εξωτικά» κομμάτια και να υπογραμμιστεί το κοινωνικό στάτους του θανόντος.
Η Φίλιπς προτείνει μια άλλη προσέγγιση, η οποία βασίζεται σε δύο έννοιες. Η πρώτη είναι η επιμέλεια (curation), την οποία ορίζει ως το σύνολο της επιλογής και της τοποθέτησης αντικειμένων. Η δεύτερη είναι η αισθητική, η οποία νοείται ως η επίδραση που έχουν οι φυσικές ιδιότητες των πραγμάτων στις αισθήσεις.
Γιατί μέταλλο και γιατί λάμψη; Στη δική της ερμηνεία, ο τάφος αποτελεί ένα υβριδικό έργο που συνδυάζει τη σορό με άλλα υλικά. Η ίδια παραδέχεται ότι οι περισσότεροι προϊστορικοί αρχαιολόγοι δεν θα αποδέχονταν αυτόν τον χαρακτηρισμό. Η πρώτη της ένδειξη είναι μια απουσία.
Στους λάκκους Ι και ΙΙΙ δεν υπάρχει ούτε ένα κεραμικό αγγείο, παρόλο που η κεραμική ήταν συνηθισμένη στους πρώιμους μυκηναϊκούς τάφους της Πελοποννήσου και εμφανίζεται σε έναν άλλο λάκκο καθώς και στο δάπεδο του θαλάμου. Στη θέση τους, υπάρχουν μεταλλικά αγγεία.
Βρέθηκαν επίσης καρνεόλη, αχάτης και γυαλί. Τα περισσότερα από αυτά τα υλικά ήταν εισαγόμενα, όπως ο χρυσός και το ασήμι, αν και η προέλευση του υλικού από τα Δενδρά δεν έχει προσδιοριστεί ποτέ μέσω εργαστηριακής ανάλυσης. Αν ο στόχος ήταν απλώς η επίδειξη εξωτικών αγαθών, επιχειρηματολογεί η Φίλιπς, η εισαγόμενη κεραμική θα ήταν εξίσου αποτελεσματική, καθώς ήταν διαθέσιμη και αναγνωρίσιμη ως ξένη.
Η επιλογή του μετάλλου υποδηλώνει ότι οι οπτικές ιδιότητες είχαν σημασία. Μία από αυτές τις ιδιότητες είναι η λάμψη. Σύμφωνα με τις μελέτες της Γκίλις για τα νεκροταφεία στο Μπερμπάτι, την Ασίνη και τα Δενδρά, η φωτεινότητα βάραινε περισσότερο από το χρώμα όταν επρόκειτο για την επιλογή των αντικειμένων που θα εναποτεθούν.
Τα αντικείμενα των Δενδρών συνδυάζουν επίσης συνεχώς υλικά: ένα ξύλινο κουτί καλυμμένο με μπρούντζο, σπαθιά με μηλαράκια από ελεφαντόδοντο ή αχάτη, ή με φύλλα χρυσού και ένθετα από γυαλί, δύο κύπελλα που είναι ασημένια εξωτερικά και χρυσά εσωτερικά, και τρία δαχτυλίδια κατασκευασμένα από στρώματα σιδήρου, χαλκού, μολύβδου και ασημιού, από τα οποία μόνο το ασήμι φαινόταν.
Για τη συγγραφέα, αυτά τα μείγματα αποκαλύπτουν ένα ενδιαφέρον για τη μετατροπή του συνηθισμένου σε λαμπερό, και επιτρέπουν τη σκιαγράφηση μιας ιεραρχίας, με τον μπρούντζο πάνω από το ξύλο και τον χρυσό πάνω από τον μπρούντζο.
Ο βασιλιάς κάτω από τα σπαθιά
Ο υποτιθέμενος βασιλιάς αποτελεί την πιο ακραία περίπτωση. Ήταν ξαπλωμένος με τα χέρια στη λεκάνη του. Στο στήθος του είχε ένα χρυσό κύπελλο διακοσμημένο με χταπόδια, το οποίο περιείχε έξι σφραγίδες και τέσσερα δαχτυλίδια, με τρία ασημένια αγγεία δίπλα του και ένα μπρούντζινο κουτί πάνω από τη λεκάνη του. Το πιο εντυπωσιακό από όλα ήταν ότι τέσσερα σπαθιά ήταν τοποθετημένα με τα μηλαράκια τους στους ώμους του. Στα πόδια του βρίσκονταν τέσσερις αιχμές δοράτων, δύο μπρούντζινα μαχαίρια, ένα ζευγάρι μολύβδινα κέρατα και ένα πιο κοντό σπαθί.
Ο Πέρσον σημείωσε ότι μετά βίας μπορούσε να διακρίνει τα οστά κάτω από τόσα πολλά αντικείμενα. Οι δύο γυναίκες, με πολύ λιγότερα κτερίσματα, παρέμεναν πολύ πιο ορατές. Η μία είχε στο στήθος της ένα χρυσοασημένιο κύπελλο με βουκράνια (μοτίβα με κρανία ταύρων), μια σφραγίδα από καρνεόλη που φοριόταν ως βραχιόλι και ένα μικροσκοπικό χρυσό κουτί ως μενταγιόν. Η έφηβη είχε το μενταγιόν της με ροζέτες και τη ζώνη της.
Πάνω από το κεφάλι του άνδρα βρίσκονταν γυάλινα κοσμήματα σε σχήμα μπούκλας και πλακιδίων, τα οποία ο Πέρσον αναπαρέστησε ως μια οδοντόφρακτη περικεφαλαία (από χαυλιόδοντες αγριογούρουνου), ένα πασίγνωστο έμβλημα της μυκηναϊκής πολεμικής ελίτ. (Η Ιλιάδα του Ομήρου περιγράφει μια τέτοια περικεφαλαία στη Ραψωδία Κ).
Εδώ δεν υπάρχουν πραγματικοί χαυλιόδοντες, παρά μόνο κατασκευασμένα κομμάτια σε έντονα χρώματα αντί για το λευκό του ζωικού ελεφαντόδοντου. Ήδη από το 1932, ο αρχαιολόγος Άλαν Γουέις (Alan Wace) είχε προειδοποιήσει ότι αυτά δεν αρκούσαν για να καλύψουν μια ολόκληρη περικεφαλαία.
Η Φίλιπς, επομένως, υποστηρίζει ότι μπορεί να ήταν ραμμένα πάνω σε δέρμα ή ύφασμα μόνο στο τμήμα που ήταν ορατό από πάνω — το μέρος δηλαδή που θα έβλεπε κάποιος κοιτάζοντας κάτω, μέσα στον λάκκο. Μια άλλη ειδικός, η Ελένη Κωνσταντινίδη-Σιβρίδη, αναπαριστά τα κομμάτια αυτά ως κάλυμμα κεφαλής (διάδημα) παρά ως περικεφαλαία, ενώ η Φίλιπς ακολουθεί τον Πέρσον λόγω της ομοιότητάς τους με χαυλιόδοντες.
Τα πλακίδια απεικονίζουν επίσης ανθρώπινες μορφές, ανάμεσα στις οποίες μία πάνω σε έναν ταύρο και έναν λέοντα που είναι στραμμένος προς έναν άνθρωπο, στοιχεία που ο Πέρσον εξέλαβε ως την Ευρώπη και τον Βελλερεφόντη. Η συγγραφέας θεωρεί αυτές τις ταυτίσεις απίθανες.
Μια παράσταση για ελάχιστους θρηνούντες
Το περιβάλλον έχει επίσης σημασία. Οι λάκκοι είναι βαθιοί και στενοί (της «πριγκίπισσας» έχει μήκος 2,3 μέτρα, πλάτος 0,8 και βάθος 1,7, δηλαδή περίπου 7,5 επί 2,6 επί 5,6 πόδια) και ο θάλαμος ήταν σκοτεινός. Η Φίλιπς φαντάζεται τους θρηνούντες να κοιτάζουν προς τα κάτω, υπό το φως των πυρσών, σώματα που έλαμπαν από χρυσό και ασήμι.
Είναι σχεδόν βέβαιο ότι άγγιξαν τα αντικείμενα καθώς τα τοποθετούσαν, αλλά από τη στιγμή που όλα μπήκαν στη θέση τους, το μόνο που μπορούσε να κάνει κανείς ήταν να τα κοιτάζει, μέχρι που οι λίθινες πλάκες σφράγισαν τους λάκκους. Ο ιδανικός θεατής, επομένως, ήταν κάποιος που βρισκόταν μέσα στον τάφο: μια μικρή ομάδα, ίσως στενοί συγγενείς, των οποίων ο πλούτος υποδηλώνει ότι ανήκαν στη μυκηναϊκή ελίτ.
Τα τέσσερα σπαθιά, με τα μηλαράκια στους ώμους και τις λάμες πάνω από τα χέρια, αναπαράγουν το περίγραμμα του σώματος σε μέταλλο και παίρνουν τη θέση αυτού που θα σαπίσει. Στους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών ή στους θολωτούς τάφους στο Ρούτσι της Μεσσηνίας, οι ταφές ξανανοίγονταν και η σάρκα εξαφανιζόταν σε κοινή θέα των ζωντανών, ενώ τα αντικείμενα συνέχιζαν να λάμπουν.
Οι λάκκοι Ι και ΙΙΙ δεν φαίνεται να ξανανοίχτηκαν. Η Φίλιπς υποθέτει ότι εκείνοι που τους προετοίμασαν εξακολουθούσαν να υπολογίζουν στην αποσύνθεση. Αυτό που έμενε στη μνήμη, επιχειρηματολογεί, ήταν η σορός ανακατασκευασμένη σε χρυσό, και αυτή η εικόνα στεκόταν ανάμεσα στη φρίκη του σώματος και τον πόνο της απώλειας. Σε μια περίοδο χωρίς γλυπτική παράδοση, προτείνει να αντιληφθούμε αυτές τις ταφές ως υβριδικά γλυπτά.
Η ίδια η συγγραφέας επισημαίνει τους περιορισμούς. Ο Πέρσον δεν καταγράφει τη θέση αρκετών αντικειμένων, ούτε καν το αν τα κύπελλα ήταν όρθια ή αναποδογυρισμένα. Τα υφάσματα, αν υπήρχαν, δεν έχουν διασωθεί, και ο Πέρσον δεν περιγράφει κανένα. Δύο από τους τέσσερις λάκκους μένουν εκτός ανάλυσης, επειδή το αναμεμειγμένο περιεχόμενό τους καθιστά αδύνατη τη σύνδεση σωμάτων και αντικειμένων.
Αυτή είναι μια περίοδος με άφθονες ταφές και καθόλου γραπτά κείμενα. Το ποιος κατέβαινε για να κοιτάξει μέσα σε αυτούς τους λάκκους, αναγνωρίζει η συγγραφέας, είναι δύσκολο να το γνωρίζουμε.
