Όταν σκεφτόμαστε μια αρχαιολογική ανασκαφή, το μυαλό μας πηγαίνει αμέσως σε προσεκτικούς επιστήμονες με πινέλα, σπάτουλες και εξελιγμένα ανιχνευτικά μηχανήματα.
Οι «αόρατοι» αρχαιολόγοι της φύσης: Πώς οι τυφλοπόντικες έφεραν στο φως ένα χαμένο μεσαιωνικό κτήμα
Κι όμως, σε ένα φυσικό καταφύγιο του Βελγίου, μια ομάδα ερευνητών ανακάλυψε τους πιο αναπάντεχους και αποτελεσματικούς βοηθούς στο ζωικό βασίλειο.
Χωρίς να χρειάζονται ειδικές άδειες, περίπλοκο εξοπλισμό ή γνώσεις ιστορίας, μικροσκοπικοί τυφλοπόντικες που έσκαβαν το έδαφος έγιναν το «κλειδί» για να λυθεί ένα ιστορικό μυστήριο αιώνων.
Σπρώχνοντας το χώμα προς την επιφάνεια, αυτά τα μικρά θηλαστικά έφεραν μαζί τους κομμάτια ενός ξεχασμένου παζλ, οδηγώντας τους αρχαιολόγους στα ίχνη ενός χαμένου μεσαιωνικού οικισμού.
Σε ένα βελγικό φυσικό καταφύγιο, μια ενδιαφέρουσα ομάδα ανασκαφέων βοηθά τους αρχαιολόγους να φέρουν στο φως τα ερείπια ενός μεσαιωνικού κτήματος.
Το έργο τους δεν απαιτεί αρχαιολογικό εξοπλισμό, άδειες ανασκαφής, ούτε καν ενδιαφέρον για την ιστορία.
Είναι τυφλοπόντικες, που σκάβουν σήραγγες κάτω από το γρασίδι.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Γάνδης συγκέντρωσαν 2.810 αρχαιολογικά θραύσματα από 814 σωρούς τυφλοπόντικων κοντά στην ιστορική πόλη Ντάμε (Damme), αποκαλύπτοντας στοιχεία για ένα πλίνθινο φυλάκιο πύλης του 13ου έως 14ου αιώνα.
Η ανακάλυψη προσφέρει μια ματιά σε έναν μεσαιωνικό αγροτικό οικισμό που είχε εξαφανιστεί από τα ιστορικά αρχεία πριν από αιώνες.
Η μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Journal of Archaeological Method and Theory, αναδεικνύει πώς η φυσική σκαπτική δραστηριότητα των τυφλοπόντικων μπορεί να βοηθήσει τους αρχαιολόγους να ερευνήσουν τη θαμμένη κληρονομιά χωρίς τη διεξαγωγή συμβατικών ανασκαφών.
Οι ερευνητές συνδύασαν το υλικό που εντοπίστηκε με γεωφυσικές μετρήσεις, ιστορικούς χάρτες, εικόνες από drone και εδαφολογικές έρευνες για να αναπαραστήσουν μέρος του χαμένου κτήματος.
Από τους χωμάτινους λοφίσκους στην επιστημονική χαρτογράφηση
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε κοντά στο Ντάμε (Damme) στη Δυτική Φλάνδρα, εντός της ιστορικής περιοχής του Ζουίν (Zwin).
Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, το Ντάμε λειτουργούσε ως ένα σημαντικό εξωτερικό λιμάνι για την Μπριζ (Bruges), συνδέοντας την ακμάζουσα εμπορική πόλη με τις θαλάσσιες οδούς ολόκληρης της Ευρώπης.
Η περιβάλλουσα ύπαιθρος περιλάμβανε πολυάριθμα οχυρωμένα αγροκτήματα με τάφρους, τα οποία συχνά χτίζονταν πάνω σε τεχνητά υπερυψωμένες πλατφόρμες και περιβάλλονταν από χαρακώματα γεμάτα νερό.
Αυτά τα κτήματα εξυπηρετούσαν οικιστικούς και αγροτικούς σκοπούς, ενώ οι τάφροι τους αντανακλούσαν παράλληλα την κοινωνική θέση των ιδιοκτητών τους.
Πολλά από αυτά εξαφανίστηκαν μέσα από αιώνες αγροτικής ανάπτυξης.
Άλλα επιβίωσαν κάτω από βοσκοτόπια που γλίτωσαν από το σύγχρονο όργωμα, διασώζοντας τα αρχαιολογικά κατάλοιπα, αλλά καθιστώντας δύσκολη την έρευνά τους μέσω των συνηθισμένων επιφανειακών επισκοπήσεων.
Εδώ ακριβώς αναλαμβάνουν δράση οι τυφλοπόντικες.
Καθώς σκάβουν τις σήραγγές τους, τα ζώα σπρώχνουν μικρές ποσότητες χώματος στην επιφάνεια.
Όταν οι σήραγγές τους περνούν μέσα από αρχαιολογικά στρώματα, θραύσματα από κεραμικά, τούβλα και άλλα υλικά μπορούν να αναδυθούν στο εσωτερικό των λοφίσκων που δημιουργούνται.
Στο Ντάμε, οι αρχαιολόγοι κατέγραψαν συστηματικά τη θέση 814 λοφίσκων τυφλοπόντικων χρησιμοποιώντας εξοπλισμό GPS.
Στη συνέχεια, κοσκίνισαν το χώμα με κόσκινο πλέγματος έξι χιλιοστών, συνέλεξαν τα αντικείμενα που εντοπίστηκαν και τα εξέτασαν στο εργαστήριο.
Από τους 814 λοφίσκους, οι 421 περιείχαν αρχαιολογικό υλικό.
Συνολικά, απέδωσαν 2.810 θραύσματα με βάρος λίγο πάνω από δύο κιλά, συμπεριλαμβανομένων κατασκευαστικών υπολειμμάτων, κεραμικών, μεταλλικών αντικειμένων και κομματιών φυσικής πέτρας.
Θαμμένα μυστικά: Το μεσαιωνικό οχυρό που «ξύπνησε» κάτω από το γρασίδι
Τα ευρήματα δεν ήταν ομοιόμορφα κατανεμημένα σε ολόκληρη την περιοχή της έρευνας.
Μια ιδιαίτερα πλούσια συγκέντρωση αρχαιολογικού υλικού εμφανίστηκε πάνω από ένα ορθογώνιο γεωλογικό χαρακτηριστικό, διαστάσεων περίπου 10 επί 8 μέτρων.
Προηγούμενες γεωφυσικές μετρήσεις είχαν ήδη εντοπίσει αυτή την υπόγεια ανωμαλία, ενώ δείγματα πυρήνων εδάφους επιβεβαίωσαν την παρουσία σημαντικών αποθέσεων από τούβλα.
Ο συνδυασμός των στοιχείων επέτρεψε στους ερευνητές να ταυτοποιήσουν τη δομή ως ένα πλίνθινο φυλάκιο πύλης, το οποίο συνδεόταν με ένα μεγάλο μεσαιωνικό αγρόκτημα.
Η ερμηνεία αυτή ενισχύθηκε από επιπλέον ίχνη στην απέναντι πλευρά της γύρω τάφρου.
Δύο παράλληλες ανωμαλίες αντιπροσωπεύουν πιθανότατα τα ερείπια ενός προγεφυρώματος, ενώ μια γραμμική κοιλότητα που εκτείνεται προς την τοποθεσία ενδέχεται να σηματοδοτεί έναν παλιό δρόμο πρόσβασης.
Τα κεραμικά που εντοπίστηκαν βοήθησαν στον καθορισμό της χρονολόγησης.
Ανάμεσα σε 294 θραύσματα κεραμικής, τα τοπικά γκρίζα σκεύη (greyware) κυριαρχούσαν στο σύνολο, ακολουθούμενα από τα κόκκινα σκεύη (redware), ενώ βρέθηκαν μικρότερες ποσότητες διακοσμημένης κεραμικής και εισαγόμενων λίθινων σκευών (stoneware).
Αν και η κεραμική καλύπτει περίπου τον 12ο έως τον 15ο αιώνα, το μεγαλύτερο μέρος της χρονολογείται στον 13ο και 14ο αιώνα.
Τα κατασκευαστικά υλικά προσέφεραν επιπλέον στοιχεία για το ίδιο το κτίριο.
Κόκκινα και ανοιχτά κόκκινα τούβλα, κονίαμα, πλακίδια στέγης ή δαπέδου, θραύσματα σχιστόλιθου και σιδερένια καρφιά υποδηλώνουν μια στιβαρή κατασκευή που συνδύαζε πλινθοδομή και ξυλεία.
Η ακριβής εμφάνιση του κτιρίου παραμένει αβέβαιη, καθώς δεν έχει πραγματοποιηθεί ανασκαφή.
Ωστόσο, οι ερευνητές εντόπισαν ένα πολύ κοντινό αρχιτεκτονικό παράλληλο στο σωζόμενο μεσαιωνικό φυλάκιο πύλης του Huysmanhoeve, ενός ιστορικού κτήματος στο Έεκλο (Eeklo) του Βελγίου.Η ανακάλυψη προσθέτει επίσης ένα απροσδόκητο κεφάλαιο στην ιστορία της περιοχής.
Ένας χάρτης που σχεδιάστηκε από τον Φλαμανδό χαρτογράφο Pieter Pourbus το 1574 απεικονίζει δύο τοποθεσίες με τάφρους κοντά στο Ντάμε, αλλά δεν δείχνει κανένα κτίριο όρθιο σε αυτές.
Τα νέα στοιχεία δείχνουν ότι τουλάχιστον μία από αυτές τις τοποθεσίες διέθετε κάποτε μια στιβαρή μεσαιωνική δομή εισόδου, η οποία προφανώς εγκαταλείφθηκε πριν σχεδιαστεί ο χάρτης.
Είναι αξιοσημείωτο ότι οι γύρω τάφροι και τα χωματουργικά έργα εξακολουθούν να αντιστοιχούν σε μεγάλο βαθμό στο τοπίο που κατέγραψε ο Pourbus πριν από περισσότερα από 450 χρόνια.
Μικροί σκαπανείς, μεγάλες ανακαλύψεις: Το νέο «όπλο» της μη επεμβατικής αρχαιολογίας
Η τεχνική αυτή, η οποία μερικές φορές αποκαλείται «αρχαιολογία των σωρών τυφλοπόντικα» (molehill archaeology) ή «τυφλοποντικολογία» (moleology), δεν είναι εντελώς καινούργια.
Προηγούμενες έρευνες έχουν χρησιμοποιήσει τους λοφίσκους των τυφλοπόντικων για την περισυλλογή αρχαιολογικού υλικού από τοποθεσίες στο Βέλγιο, τη Βρετανία και αλλού.
Η μελέτη στο Ντάμε εξελίσσει τη μέθοδο, συνδυάζοντας τη συστηματική έρευνα των λοφίσκων με αρκετές συμπληρωματικές τεχνικές αποτύπωσης.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η κατανομή των αντικειμένων που εντοπίστηκαν θα μπορούσε να βοηθήσει στον εντοπισμό θαμμένων δομών, ακόμη και χωρίς προηγούμενες γεωφυσικές πληροφορίες.
Είναι ενδιαφέρον ότι οι τυφλοπόντικες έτειναν να αποφεύγουν περιοχές που περιείχαν πυκνά υπολείμματα κτιρίων, ωστόσο οι λιγότεροι λοφίσκοι πάνω από αυτές τις περιοχές περιείχαν συχνά μεγαλύτερες συγκεντρώσεις αρχαιολογικού υλικού.
Αυτό καθιστά τη μέθοδο ιδιαίτερα χρήσιμη για προστατευόμενα βοσκοτόπια, όπου η συμβατική ανασκαφή ενδέχεται να είναι περιορισμένη ή ανεπιθύμητη.
Προσφέρει επίσης έναν σχετικά φθηνό τρόπο για τη διερεύνηση μεσαιωνικών αγροτικών τοποθεσιών που απειλούνται από την εντατική γεωργία και την ανάπτυξη.
Για τον αρχαιολόγο Jaan Verliefden του Πανεπιστημίου της Γάνδης, η φήμη των ζώων ως παράσιτων του κήπου κρύβει την πραγματική επιστημονική τους αξία.
«Οι τυφλοπόντικες μπορεί να ανασκάπτουν τους κήπους μας, αλλά οι λοφίσκοι τους προσφέρουν στους αρχαιολόγους ένα “βουνό” πληροφοριών για το μεσαιωνικό παρελθόν που κρύβεται κάτω από το γρασίδι», δήλωσε ο ίδιος στην ανακοίνωση του πανεπιστημίου.
Ωστόσο, οι ερευνητές τονίζουν μια σημαντική διάκριση:
Οι αρχαιολόγοι θα πρέπει να επωφελούνται από τη φυσική δραστηριότητα των τυφλοπόντικων και όχι να εισάγουν εσκεμμένα τα ζώα σε αρχαιολογικούς χώρους.
Οι σήραγγες που ανοίγουν μπορούν να προκαλέσουν ζημιές στα θαμμένα κατάλοιπα, ακόμη και όταν αυτές παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες.
Στο Ντάμε, ωστόσο, οι τυφλοπόντικες είχαν ήδη προχωρήσει το σκάψιμο.
Η συμβολή των αρχαιολόγων ήταν να μετατρέψουν τα διάσπαρτα θραύσματα σε αποδείξεις για ένα μεσαιωνικό κτίριο που είχε εξαφανιστεί από το ιστορικό τοπίο.
