Το πλήρες κείμενο του σχεδίου συμφωνίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν δόθηκε στη δημοσιότητα το απόγευμα της Τετάρτης 17 Ιουνίου 2026 και πλέον είναι δυνατή μια πιο ολοκληρωμένη αξιολόγηση των όρων και των πιθανών επιπτώσεών του.
Φυσικά, μέχρι ο Λευκός Οίκος να δώσει επισήμως στη δημοσιότητα το κείμενο, ωστόσο τα διαθέσιμα στοιχεία επιτρέπουν ήδη μια πρώτη αποτίμηση της συμφωνίας. Σύμφωνα με το CNN, από το κείμενο που έχει γίνει γνωστό μέχρι στιγμής προκύπτει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προσφέρουν σημαντικές παραχωρήσεις, λαμβάνοντας συγκριτικά περιορισμένα ανταλλάγματα.
Το προσχέδιο ξεχωρίζει επειδή φαίνεται να παρέχει στην Τεχεράνη αρκετά από τα αιτήματα που διατύπωνε επί σειρά ετών και τα οποία σπάνια κατάφερνε να εξασφαλίσει στο παρελθόν.
Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να κατέληξε στο συμπέρασμα ότι μια συμφωνία, οποιαδήποτε συμφωνία, ήταν προτιμότερη από τη διατήρηση του σημερινού αδιεξόδου. Από την πλευρά του, το Ιράν ουσιαστικά κράτησε «όμηρο» τα Στενά του Ορμούζ και απαίτησε από τις ΗΠΑ να πληρώσουν το τίμημα που ζητούσε. Η τακτική αυτή φαίνεται πως απέδωσε.
Στην πράξη, η ουσία του μνημονίου κατανόησης (MOU) είναι ότι το Ιράν λαμβάνει πολλά άμεσα, συμπεριλαμβανομένων δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων, με αντάλλαγμα να μην επιτίθεται σε πλοία στα Στενά του Ορμούζ.
Κατανόηση του κειμένου
Σύμφωνα με προσχέδιο, και τα 14 σημεία της συμφωνίας μπορούν να διαβαστούν στο σύνολό τους. Για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί, πρέπει να διαχωρίσουμε όσα τίθενται άμεσα σε ισχύ από εκείνα που προβλέπονται για το μέλλον.
Σκεφτείτε τη συμφωνία ως μια διαδικασία δύο φάσεων. Η πρώτη φάση ξεκινά αμέσως, ενώ η δεύτερη μεταθέτει όλα τα υπόλοιπα ζητήματα σε μια «τελική συμφωνία» που θα διαπραγματευτεί εντός των επόμενων 60 ημερών. Η περίοδος αυτή των 60 ημερών μπορεί να παραταθεί με αμοιβαία συναίνεση.
Άμεσες αμερικανικές παραχωρήσεις
Όπως πολλές συμφωνίες με το Ιράν, το κείμενο αυτό μοιάζει με παζλ, καθώς ορισμένα άρθρα παραπέμπουν σε άλλα και κάποιες διατάξεις αφορούν το μέλλον ενώ άλλες εφαρμόζονται αμέσως.
Για να καταλάβουμε τι πρέπει να συμβεί τώρα, πρέπει να εξετάσουμε το Άρθρο 13. Σε αυτό αναφέρεται ότι αμέσως μετά την υπογραφή πρέπει να ξεκινήσει η εφαρμογή των Άρθρων 4, 5, 10 και 11 του μνημονίου. Αυτά είναι λοιπόν τα άρθρα που εφαρμόζονται άμεσα και πρέπει να τεθούν σε ισχύ προτού καν αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις της δεύτερης φάσης.
Άρθρα 4 και 5: Τα Στενά του Ορμούζ
Βάσει αυτών των δύο άρθρων, οι Ηνωμένες Πολιτείες αίρουν τον ναυτικό αποκλεισμό και το Ιράν απομακρύνει εμπόδια, όπως νάρκες, ώστε η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ να επιστρέψει στα προπολεμικά επίπεδα εντός 30 ημερών.
Αν η συμφωνία σταματούσε εδώ, θα ήταν ευνοϊκή για τις ΗΠΑ και την παγκόσμια οικονομία, καθώς επιλύει το βασικό πρόβλημα της θαλάσσιας διέλευσης.
Όμως η συμφωνία δεν σταματά εκεί.
Στην πραγματικότητα, σε αυτό το σημείο τελειώνουν οι υποχρεώσεις του Ιράν και αρχίζουν οι υποχρεώσεις των Ηνωμένων Πολιτειών.
Άρθρο 10: Άρση κυρώσεων
Σύμφωνα με το άρθρο αυτό, οι Ηνωμένες Πολιτείες «αμέσως μετά την υπογραφή» θα εκδώσουν εξαιρέσεις για τις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου, πετροχημικών προϊόντων και παραγώγων τους, καθώς και για όλες τις σχετικές υπηρεσίες, όπως τραπεζικές συναλλαγές, ασφάλειες και μεταφορές.
Πρόκειται για σημαντική παραχώρηση.
Στην πράξη, επαναφέρει το Ιράν στο καθεστώς που απολάμβανε επί της πυρηνικής συμφωνίας της εποχής Ομπάμα (JCPOA), με απεριόριστες πωλήσεις πετρελαίου και πετροχημικών προϊόντων στις διεθνείς αγορές.
Ορισμένοι ειδικοί στον ενεργειακό τομέα εκτιμούν ότι μόνο αυτό το άρθρο θα αποφέρει στο Ιράν 60 έως 70 δισ. δολάρια ετησίως.
Δηλαδή, 60 έως 70 δισ. δολάρια με αντάλλαγμα το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, τα οποία ήταν ανοιχτά πριν από τον πόλεμο.
Άρθρο 11: Αποδεσμευμένα κεφάλαια
Το άρθρο αυτό είναι ιδιαίτερα περίπλοκο. Αναφέρει ότι «οι Ηνωμένες Πολιτείες αναλαμβάνουν την υποχρέωση τα δεσμευμένα ή περιορισμένα κεφάλαια και περιουσιακά στοιχεία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν να αποδεσμευθούν και να καταστούν πλήρως διαθέσιμα».
Στο ενδιάμεσο της διατύπωσης αναφέρεται ότι αυτό γίνεται «υπό το φως της προόδου των διαπραγματεύσεων για τελική συμφωνία».
Αυτό θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως όρος που συνδέει την αποδέσμευση κεφαλαίων με τη συμπεριφορά του Ιράν κατά τη διάρκεια των συνομιλιών.
Ωστόσο, το Άρθρο 13 προβλέπει ότι οι διαπραγματεύσεις των 60 ημερών δεν μπορούν να ξεκινήσουν χωρίς εφαρμογή του συγκεκριμένου άρθρου.
Άρα τα δεσμευμένα κεφάλαια πρέπει να διευθετηθούν άμεσα, ίσως ακόμη και προτού το Ιράν εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του στα Στενά του Ορμούζ.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης ότι η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν θα μπορεί να αποφασίζει ποιος θα είναι ο τελικός αποδέκτης των χρημάτων.
Αυτό διαφέρει σημαντικά από προηγούμενες συμφωνίες, όπως εκείνη του 2023 για τους ομήρους, όπου τα χρήματα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν μόνο για μη κυρωμένες δραστηριότητες, όπως ανθρωπιστικά αγαθά.
Οι μακροπρόθεσμες προβλέψεις
Έχει αναλάβει το Ιράν νέες δεσμεύσεις έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών σε αντάλλαγμα για αυτές τις παραχωρήσεις;
Από το κείμενο που έχει γίνει γνωστό, δεν φαίνεται να συμβαίνει κάτι τέτοιο.
Σύμφωνα με το CNN, η Τεχεράνη φαίνεται να εξασφαλίζει σημαντικά οφέλη από την αρχή, χωρίς να αναλαμβάνει συγκεκριμένες νέες δεσμεύσεις σε κρίσιμα ζητήματα.
Άρθρο 8: Πυρηνικά όπλα
Το Ιράν «επαναλαμβάνει ότι δεν θα κατασκευάσει ποτέ πυρηνικά όπλα». Ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσιάζει τη διάταξη αυτή ως εγγύηση ότι το Ιράν δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικό όπλο.
Ωστόσο, η συμφωνία JCPOA της εποχής Ομπάμα χρησιμοποιούσε ισχυρότερη διατύπωση: «Το Ιράν επαναβεβαιώνει ότι υπό καμία συνθήκη δεν θα επιδιώξει, αναπτύξει ή αποκτήσει πυρηνικά όπλα».
Αυτό δεν αποτελεί πολιτική τοποθέτηση αλλά γεγονός. Η νέα διατύπωση δεν είναι καινούργια και είναι ασθενέστερη από εκείνη της συμφωνίας που ο Τραμπ εγκατέλειψε κατά την πρώτη του θητεία.
Βεβαίως, η κυβέρνηση Τραμπ έχει καταστρέψει μεγάλο μέρος του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος και το μνημόνιο διατηρεί το σημερινό καθεστώς κατά τη διάρκεια των συνομιλιών.
Το Ιράν δεν βρίσκεται σε θέση να αποκτήσει άμεσα πυρηνικό όπλο και η θέση του είναι πολύ πιο αδύναμη σε σύγκριση με την περίοδο Ομπάμα.
Ωστόσο, το μνημόνιο, όπως είναι διατυπωμένο σήμερα, δεν χαράσσει τον δρόμο προς μια μόνιμη και ευρύτερη συμφωνία. Αντίθετα, καθιστά αυτή τη διαδρομή πιο δύσκολη λόγω της άμεσης οικονομικής ανακούφισης που παρέχει στο Ιράν.
Όσο για το πυρηνικό υλικό και το ίδιο το πρόγραμμα, αυτά «θα αντιμετωπιστούν επαρκώς σε μια τελική συμφωνία». Με άλλα λόγια, το Ιράν δεν αναλαμβάνει καμία συγκεκριμένη δέσμευση σε αυτά τα ζητήματα.
Άρθρο 9: Ταμείο ανασυγκρότησης 300 δισ. δολαρίων
Το πολυσυζητημένο ταμείο ανασυγκρότησης ύψους 300 δισ. δολαρίων δεν δημιουργείται άμεσα.
Ωστόσο, το μνημόνιο απαιτεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες, σε συνεργασία με περιφερειακούς εταίρους, να εκπονήσουν ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για την αποκατάσταση και οικονομική ανάπτυξη του Ιράν, διασφαλίζοντας χρηματοδότηση τουλάχιστον 300 δισ. δολαρίων.
Το σχέδιο αυτό πρέπει να διαμορφωθεί εντός 60 ημερών και να αποτελέσει μέρος της τελικής συμφωνίας.
Με απλά λόγια, δεν μπορεί να υπάρξει τελική συμφωνία χωρίς αυτό το ταμείο.
Το Ιράν δεν αναμένεται να αποδεχθεί πυρηνικές δεσμεύσεις χωρίς να εξασφαλίσει πρώτα τη χρηματοδότηση.
Άρθρο 7: Άρση όλων των κυρώσεων
Πρόκειται ίσως για το σημαντικότερο άρθρο και εκείνο που ενδέχεται να δυσκολέψει περισσότερο τις μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Το άρθρο αναφέρει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να τερματίσουν, βάσει χρονοδιαγράμματος που θα συμφωνηθεί στην τελική συμφωνία, «όλους τους τύπους κυρώσεων» που ισχύουν σήμερα κατά του Ιράν.
Στη συνέχεια απαριθμούνται κυρώσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, αποφάσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (IAEA), καθώς και όλες οι μονομερείς αμερικανικές κυρώσεις, πρωτογενείς και δευτερογενείς.
Η Τεχεράνη θα το ερμηνεύσει ακριβώς όπως είναι γραμμένο: ότι οι ΗΠΑ δεσμεύονται να άρουν όλες τις κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με την τρομοκρατία, τους πυραύλους, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα drones και τη διάδοση όπλων.
Αυτό υπερβαίνει κάθε προηγούμενη αμερικανική πρόταση. Όπως επισημαίνει το CNN, για να δικαιολογηθεί μια τόσο εκτεταμένη άρση κυρώσεων, το Ιράν θα έπρεπε θεωρητικά να εγκαταλείψει τη στήριξη τρομοκρατικών οργανώσεων και να αλλάξει ριζικά τον χαρακτήρα του καθεστώτος του.
Ωστόσο, το κείμενο δεν περιλαμβάνει καμία τέτοια δέσμευση.
Δεν υπάρχει καμία αναφορά στη στήριξη ένοπλων οργανώσεων, στις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στις υποτιθέμενες συνωμοσίες κατά Αμερικανών ή στα πυραυλικά και μη επανδρωμένα συστήματα του Ιράν.
Όσον αφορά τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας, το Ιράν φαίνεται να επιδιώκει μια πλήρη απαλλαγή από προηγούμενες κατηγορίες, παρά το γεγονός ότι είναι γνωστό πως είχε παλαιότερα πρόγραμμα οπλοποίησης.
Το Ιράν δεν το έχει παραδεχθεί και δεν θα έπρεπε να λάβει «λευκή επιταγή» χωρίς προηγούμενη αναγνώριση αυτού του γεγονότος.
Το τέλος του πολέμου
Το μνημόνιο προβλέπει επίσης «άμεσο και μόνιμο τέλος του πολέμου σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου», ενώ δεσμεύει Ηνωμένες Πολιτείες και Ιράν να μην χρησιμοποιούν ή να μην απειλούν με χρήση βίας η μία εναντίον της άλλης.
Ο Τραμπ ενδέχεται να έχει ήδη παραβιάσει αυτή τη διάταξη όταν, στη σύνοδο της G7 στη Γαλλία, δήλωσε για το Ιράν:
«Αν δεν μου αρέσει αυτό που θα κάνουν, θα ξαναρχίσουμε να τους πυροβολούμε και να ρίχνουμε βόμβες ακριβώς στα κεφάλια τους».
Σε κάθε περίπτωση, η διακήρυξη περί τέλους του πολέμου στη Μέση Ανατολή χωρίς δεσμεύσεις του Ιράν για τη στήριξη οργανώσεων όπως η Χεζμπολάχ έχει περιορισμένη πρακτική αξία.
Όσο η Χεζμπολάχ δρα στον Λίβανο και επιτίθεται στο Ισραήλ, το Ισραήλ θα συνεχίσει να απαντά στρατιωτικά.
Η οδός για την ειρήνη στον Λίβανο περνά από το Ισραήλ και τον Λίβανο και όχι από την Τεχεράνη.
Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται για μη παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις του Ιράν, κάτι που η Τεχεράνη πιθανότατα θα ερμηνεύσει ως περιορισμό νέων κυρώσεων για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Το Ιράν αναμένεται να δει θετικά αυτή τη διάταξη, η οποία περιλαμβάνεται στο Άρθρο 2 χωρίς κάποιο άμεσο αντάλλαγμα.
Δύσκολα θα αντέξει στον χρόνο
Με βάση το κείμενο της συμφωνίας, αλλά και τη διαχρονική διαπραγματευτική στρατηγική και συμπεριφορά του Ιράν στη Μέση Ανατολή τα τελευταία 47 χρόνια, είναι μάλλον απίθανο οι Ηνωμένες Πολιτείες να καταφέρουν να μετατρέψουν αυτό το μονομερές μνημόνιο σε μια ολοκληρωμένη και μόνιμη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα ή άλλα ζητήματα.
Οι ΗΠΑ φαίνεται να έχουν παραχωρήσει μεγάλο μέρος της διαπραγματευτικής τους ισχύος με αντάλλαγμα το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ.
Και καθώς οι συνομιλίες παρατείνονται ή οδηγούνται σε αδιέξοδο, η ειρήνη που επιχειρεί να εγκαθιδρύσει το μνημόνιο ενδέχεται να αποδειχθεί προσωρινή.
