Μια νέα μελέτη αμφισβητεί την ευρέως αποδεκτή ιδέα ότι η σημασία των λέξεων οργανώνεται γύρω από το συναίσθημα. Μετά την ανάλυση δισεκατομμυρίων λέξεων, οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι η γλώσσα μπορεί να διαμορφώνεται από κάτι πιο βασικό: την ανάγκη για ασφάλεια.
Ερευνητές στο Πανεπιστήμιο του Βερμόντ ανακάλυψαν έναν νέο τρόπο κατανόησης της γλώσσας, αμφισβητώντας μια βασική παραδοχή της ψυχολογίας, της γλωσσολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία καθοδηγούσε την έρευνα για περισσότερα από 70 χρόνια.
Η μελέτη τους, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science Advances, παρουσιάζει την «ουσιομετρία» (ousiometrics), μια ποσοτική προσέγγιση για τη μελέτη της ουσιαστικής σημασίας των λέξεων. Η εργασία αυτή υποδηλώνει ότι η γλώσσα δεν οργανώνεται κυρίως γύρω από το συναίσθημα, αλλά γύρω από ένα βαθύτερο μοτίβο που διαμορφώνεται από τη δύναμη, τον κίνδυνο και την τάξη.
Μια κρυφή προκατάληψη στη γλώσσα
Για δεκαετίες, πολλοί ερευνητές περιέγραφαν τη σημασία των λέξεων μέσα από τρεις συναισθηματικές διαστάσεις: Το σθένος (θετικό έναντι αρνητικού), τη διέγερση (ενθουσιασμός έναντι ηρεμίας) και την κυριαρχία (έλεγχος έναντι υποταγής) — ένα μοντέλο γνωστό ως πλαίσιο VAD.
Η προσέγγιση αυτή προέκυψε από το επιδραστικό έργο του Τσαρλς Όσγκουντ και άλλων κατά τη δεκαετία του 1950, και έκτοτε χρησιμοποιείται ευρέως στην ψυχολογία, τη γλωσσολογία και σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που αναλύουν το συναίσθημα.
Ανάλυση βασισμένη σε 20.000 λέξεις από πραγματικά κείμενα αποκαλύπτει αδυναμίες στο καθιερωμένο πλαίσιο VAD, υποδεικνύοντας ότι οι διαστάσεις του δεν είναι ανεξάρτητες και κρύβουν μια πιο θεμελιώδη δομή στη γλώσσα.
Η έρευνα, που υποστηρίχθηκε από το Εθνικό Ίδρυμα Επιστημών των ΗΠΑ (NSF), την Google και άλλους φορείς, χρησιμοποίησε σύγχρονες υπολογιστικές μεθόδους για τον εντοπισμό νέων βασικών διαστάσεων σημασίας.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι το νόημα αποτυπώνεται καλύτερα μέσα από τρεις ανεξάρτητες διαστάσεις: Τη δύναμη (αδύναμο έναντι ισχυρού), τον κίνδυνο (ασφαλές έναντι επικίνδυνου) και τη δομή (οργανωμένο έναντι χαοτικού).
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, καθώς οι γλωσσικές τεχνολογίες —από τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα έως την αυτοματοποιημένη διαχείριση περιεχομένου— διαμορφώνουν όλο και περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν οι άνθρωποι.
Η κατανόηση της δομής του νοήματος έχει γίνει πιο επείγουσα από ποτέ. Το νέο αυτό πλαίσιο ερμηνεύει περισσότερο από το 90% της διακύμανσης του νοήματος, σε σύγκριση με περίπου 72% του παραδοσιακού μοντέλου VAD.
Όταν οι ερευνητές μελέτησαν τη χρήση των λέξεων σε βιβλία, ειδήσεις, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στον προφορικό λόγο, ένα μοτίβο εμφανιζόταν ξανά και ξανά: η γλώσσα ευνοεί έντονα τις λέξεις που συνδέονται με την ασφάλεια έναντι εκείνων που συνδέονται με τον κίνδυνο.
Αυτή η μεροληψία υπέρ της ασφάλειας προσφέρει μια νέα ερμηνεία για την «αρχή της Πολυάννας» (Pollyanna principle), μια εδώ και καιρό γνωστή ιδέα στη γλωσσολογία, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα τείνει να αποκλίνει προς το θετικό.
Η νέα εργασία υποδηλώνει ότι το μοτίβο αυτό δεν αφορά απλώς το θετικό συναίσθημα. Αντίθετα, αντανακλά μια βαθύτερη τάση προς την ασφάλεια. «Η μεροληψία θετικότητας της αρχής της Πολυάννας», καταλήγει η μελέτη, «είναι, στην πραγματικότητα, μια μονοδιάστατη προβολή μιας υποκείμενης μεροληψίας υπέρ της ασφάλειας».
«Αυτή είναι μια πολύ σημαντική παρατήρηση που προκύπτει από αυτή την εργασία», δήλωσε ο Πίτερ Ντοντς, διευθυντής του Ινστιτούτου Πολύπλοκων Συστημάτων του Πανεπιστημίου του Βερμόντ (UVM) και κύριος συγγραφέας της μελέτης. «Οι εκφράσεις ασφάλειας είναι ζωτικής σημασίας για κάθε γλώσσα».
Πέρα από τη θετικότητα: Η γλώσσα ως σύστημα επιβίωσης
Τα ευρήματα αυτά έχουν ευρείες προεκτάσεις. Εάν η γλώσσα αποκλίνει προς την ασφάλεια, τότε η επικοινωνία ενδέχεται να έχει διαμορφωθεί από εξελικτικές πιέσεις που συνδέονται με την επιβίωση.
Οι λέξεις κάνουν κάτι περισσότερο από το να εκφράζουν απλώς συναισθήματα. Βοηθούν τους ανθρώπους να αξιολογούν τον κίνδυνο, να εντοπίζουν απειλές και να συντονίζουν τη συμπεριφορά τους όταν ο κόσμος γύρω τους είναι αβέβαιος. Αυτή η οπτική βοηθά να εξηγηθεί γιατί οι άνθρωποι επικοινωνούν τόσο συχνά το αν κάτι μοιάζει ασφαλές ή επικίνδυνο.
Σε διαφορετικούς πολιτισμούς και καταστάσεις, οι άνθρωποι σηματοδοτούν τακτικά το επίπεδο κινδύνου για τοποθεσίες, ενέργειες, άτομα και γεγονότα. Η μελέτη υποδηλώνει ότι αυτή η διάσταση της ασφάλειας δεν είναι δευτερεύουσα σε σχέση με το συναίσθημα· ενδέχεται να αποτελεί ένα από τα θεμέλια του νοήματος.
Από αυτή την οπτική, η θετικότητα στη γλώσσα δεν αφορά μόνο την ευτυχία, την επιδοκιμασία ή την αισιοδοξία. Μπορεί επίσης να σηματοδοτεί την προβλεψιμότητα και την ασφάλεια σε ένα κοινό περιβάλλον.
Η Τζούλια Ζίμερμαν, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Computational Story Lab του UVM και συνσυγγραφέας της μελέτης, δηλώνει ότι το συγκεκριμένο πλαίσιο αναδεικνύει ένα βασικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης εμπειρίας. «Η δύναμη, ο κίνδυνος και η δομή», ανέφερε, «είναι έννοιες σημαντικές για κάθε άνθρωπο που έζησε ποτέ».
Οι γλωσσολόγοι έχουν επίσης παρατηρήσει εδώ και καιρό ότι η γλώσσα ευνοεί τις εκφράσεις καλοσύνης και χαμηλής επιθετικότητας. «Τώρα πλέον κατανοούμε», γράφει η ομάδα, ότι αυτές αποτελούν «σκιές μιας υποκείμενης γλωσσικής μεροληψίας υπέρ της ασφάλειας».
Επανεξετάζοντας το νόημα σε διάφορα επιστημονικά πεδία
Τα αποτελέσματα αμφισβητούν τις παραδοχές σε διάφορα πεδία. Για την τεχνητή νοημοσύνη, οι προεκτάσεις είναι άμεσες. Πολλά συστήματα επεξεργασίας φυσικής γλώσσας βασίζονται στην ανάλυση συναισθήματος, η οποία διαμορφώνεται από πλαίσια παρόμοια με το VAD. Εάν αυτά τα μοντέλα δεν αποτυπώνουν τη βαθύτερη δομή του νοήματος, τα συστήματα ΤΝ ενδέχεται να παρερμηνεύουν την ανθρώπινη γλώσσα με συστηματικό τρόπο.
Η προσθήκη της δύναμης, του κινδύνου και της δομής σε αυτά τα συστήματα θα μπορούσε να τα καταστήσει πιο ακριβή και πιο εύκολα στην ερμηνεία, ιδιαίτερα σε εργασίες που περιλαμβάνουν ρίσκο, εμπιστοσύνη και λήψη αποφάσεων.
Για τη γλωσσολογία, η μελέτη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι ερευνητές αντιλαμβάνονται τη βασική οργάνωση του νοήματος. Αντί να αντιμετωπίζεται ο συναισθηματικός τόνος ως η κύρια δομή πίσω από τις λέξεις, η εργασία αυτή αναδεικνύει διακρίσεις που σχετίζονται με την επιβίωση, όπως το τι είναι ισχυρό, τι είναι επικίνδυνο και τι είναι εύτακτο.
Για την ψυχολογία, τα ευρήματα εγείρουν ερωτήματα σχετικά με έρευνες δεκαετιών που βασίστηκαν στο μοντέλο VAD. Εάν οι βασικές διαστάσεις του νοήματος είναι διαφορετικές από αυτές που υπέθεταν πολλοί ερευνητές, τότε ορισμένες ερμηνείες για το συναίσθημα, την αντίληψη και τη συμπεριφορά ίσως χρειαστεί να επανεξεταστούν.
Για τη νευροβιολογία, τα αποτελέσματα συνδέονται με όσα είναι ήδη γνωστά για την έντονη ευαισθησία του εγκεφάλου απέναντι στην απειλή και την ασφάλεια. Μια μεροληψία υπέρ της ασφάλειας στη γλώσσα ενδέχεται να αντανακλά βιολογικές προτεραιότητες στη συμβολική επικοινωνία, βοηθώντας στη σύνδεση των νευρικών διεργασιών με τον τρόπο που οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τις λέξεις.
Ένα νέο επιστημονικό πλαίσιο: Ουσιομετρία
Για τον εντοπισμό αυτών των μοτίβων, οι ερευνητές δημιούργησαν νέα εργαλεία για τη μέτρηση του νοήματος σε μεγάλη κλίμακα. Ένα βασικό εργαλείο είναι το «ουσιομέτρο» (ousiometer), ένα όργανο σχεδιασμένο να μετρά γρήγορα την ουσιαστική σημασία μεγάλων όγκων κειμένου και να παράγει μια μέση βαθμολογία νοήματος. (Η λέξη «ουσία» προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά και αποτελεί τη ρίζα της αγγλικής λέξης “essence”).
Βασισμένο στο παλαιότερο «ηδονόμετρο» (hedonometer) της ομάδας (ένα όργανο μέτρησης της ευτυχίας), το νέο εργαλείο μπορεί να ανιχνεύσει ευρύτερα μοτίβα νοήματος σε κείμενα που εκτείνονται από τα μυθιστορήματα της Τζέιν Όστεν και τις ιστορίες του Σέρλοκ Χολμς από τον Άρθουρ Κόναν Ντόιλ, μέχρι τους New York Times, τη Wikipedia, απομαγνητοφωνήσεις ραδιοφωνικών εκπομπών λόγου και το Twitter.
Ένα παράδειγμα στη μελέτη ακολουθεί την «ουσιομετρική τροχιά» μιας αγγλικής μετάφρασης των Αθλίων του Βίκτορος Ουγκό. Σαν μια πολύχρωμη πρωτεΐνη, το περίπλοκο μονοπάτι του βιβλίου ελίσσεται πάνω σε ένα πλέγμα που ορίζεται από τέσσερα αντίθετα ζεύγη: επικίνδυνο και ασφαλές, αδύναμο και ισχυρό, πράο και επιθετικό, κακό και καλό.
Αυτή η προσέγγιση συμπυκνώνει την ουσιαστική σημασία των διαφορετικών ενοτήτων του μυθιστορήματος καθώς ξετυλίγεται η ιστορία. Η μελέτη κάνει επίσης μια σημαντική διάκριση ανάμεσα στις λέξεις ως κατηγορίες, γνωστές ως «τύποι» (types), και στις λέξεις όπως χρησιμοποιούνται στην πραγματικότητα, γνωστές ως «δείγματα» (tokens). (Για παράδειγμα, ως κατηγορία, η λέξη «μήλο» είναι ένας τύπος, και κάθε φορά που η λέξη «μήλο» εμφανίζεται σε μια πρόταση αποτελεί ένα δείγμα).
Παλαιότερες εργασίες αντιμετώπιζαν συχνά τις λέξεις σαν να είχαν την ίδια ακριβώς βαρύτητα, ανεξάρτητα από το πόσο συχνά εμφανίζονταν. Λαμβάνοντας υπόψη τη συχνότητα χρήσης, η 10μελής ομάδα επιστημόνων —με επικεφαλής τον Πίτερ Ντοντς και τον Κρις Ντάνφορθ, καθηγητές στη Σχολή Μηχανικών και Μαθηματικών Επιστημών του UVM— μαζί με συναδέλφους από το Ινστιτούτο της Σάντα Φε, το Κέντρο Επιστήμης της Πολυπλοκότητας (Complexity Science Hub) στην Αυστρία, το Ιατρικό Κέντρο Χάουαρντ Χιουζ, το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ, το Πανεπιστήμιο της Αδελαΐδας και το τμήμα Data Science της MassMutual, κατάφερε να αποκαλύψει μοτίβα που εμφανίζονται μόνο στην πραγματική χρήση της γλώσσας, συμπεριλαμβανομένης της μεροληψίας υπέρ της ασφάλειας.
Η σημασία της διαπίστωσης σήμερα
Εάν η γλώσσα αποκλίνει σταθερά προς την ασφάλεια, το εύρημα αυτό ενδέχεται να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι ερευνητές κατανοούν τη διάδοση των πληροφοριών, τη δόμηση των αφηγημάτων και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ερμηνεύουν τον κόσμο.
Θα μπορούσε επίσης να έχει βαρύτητα για τον πολιτικό λόγο, την επικοινωνία στον τομέα της ψυχικής υγείας και τον σχεδιασμό συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης που ανταποκρίνονται στην ανθρώπινη γλώσσα.
Γενικότερα, η μελέτη προτείνει μια μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να κατανοείται το νόημα. Το νόημα δεν είναι μόνο ζήτημα συναισθήματος ή διάθεσης· είναι επίσης ριζωμένο στην ανάγκη πλοήγησης ανάμεσα σε κινδύνους, σχέσεις και κοινωνική τάξη. Αποκαλύπτοντας μια βαθύτερη γεωμετρία του νοήματος, η ομάδα προσφέρει έναν νέο τρόπο να βλέπουμε τη γλώσσα:
Όχι μόνο ως ένα σύστημα συμβόλων, αλλά ως μια καταγραφή των όσων χρειάζονται οι άνθρωποι για να επιβιώσουν σε έναν κοινωνικό και επικίνδυνο κόσμο.
Η χρηματοδότηση παρασχέθηκε από το Προηγμένο Υπολογιστικό Κέντρο του Βερμόντ (Vermont Advanced Computing Center), το οποίο υποστηρίχθηκε εν μέρει από τα βραβεία NSF 1827314 και 2117345 (P.S.D. και C.M.D.)· θεμελιώδης υποστήριξη από τη MassMutual (P.S.D., J.L. και C.M.D.)· βραβείο του Εθνικού Ιδρύματος Επιστημών (NSF) με αριθμό 242829 (Science of Online Corpora, Knowledge, and Stories) (P.S.D., J.L. και C.M.D.)· Google Open Source στο πλαίσιο του έργου Open-Source Complex Ecosystems And Networks (OCEAN) (J.L.)· το Ίδρυμα Alfred P. Sloan (G-2024-22498) (J.L.)· και μια ανώνυμη φιλανθρωπική δωρεά (P.S.D.).
