Ερευνητές ανακαλύπτουν τη σημασία προηγουμένως μη αποκρυπτογραφημένων συμβόλων της Γραμμικής Β, αποκαλύπτοντας βασικά συστατικά της βιομηχανίας αρωμάτων στη Μυκηναϊκή Ελλάδα. Μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ πέτυχε μια σημαντική τομή στην αποκρυπτογράφηση δύο μυστηριωδών συμβόλων της Γραμμικής Β, του διοικητικού συστήματος που χρησιμοποιούσε ο Μυκηναϊκός πολιτισμός πριν από περισσότερα από 3.300 χρόνια.
Μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ πέτυχε μια σημαντική ανακάλυψη στην αποκρυπτογράφηση δύο μυστηριωδών συμβόλων της Γραμμικής Β, του διοικητικού συστήματος που χρησιμοποιούσε ο μυκηναϊκός πολιτισμός πριν από περισσότερα από 3.300 χρόνια. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Kadmos , προτείνουν νέες ερμηνείες για σύμβολα που παρέμεναν ανεξήγητα για δεκαετίες, τα οποία σχετίζονται άμεσα με τη βιομηχανία αρωμάτων των μυκηναϊκών ανακτόρων .
Η Ester Salgarella, η Laura Bellinato και η Silvia Ferrara ανέλυσαν λεπτομερώς πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στο Ανάκτορο της Πύλου, στη νοτιοδυτική Ελλάδα, όπου καταγράφονταν οι πρώτες ύλες για την παραγωγή αρωματικών ελαίων.
Αυτές οι πινακίδες, που χρονολογούνται περίπου στο 1200 π.Χ., είναι εξαιρετικά σύντομες, γεγονός που καθιστούσε τη φουλ κατανόησή τους δύσκολη για χρόνια. Οι Μυκηναίοι, που ήκμασαν μεταξύ 1450 και 1200 π.Χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη, ήταν φημισμένοι για την παραγωγή αρωματικού ελαιολάδου.
Τα αρχεία που βρέθηκαν στα ανάκτορα της Πύλου στη Μεσσηνία και της Κνωσού στην Κρήτη, μαρτυρούν μια σύνθετη βιομηχανία με εξειδικευμένους εργάτες, οι οποίοι εργάζονταν σε εργαστήρια αφιερωμένα στην παραγωγή και τον καθαρισμό μπαχαρικών και ελαίων.
Το εμπόριο αρωμάτων δεν ήταν μια δευτερεύουσα δραστηριότητα. Σύμφωνα με αναπαραστάσεις που βασίζονται σε εμπορικά μοντέλα, το μεγαλύτερο μέρος του αρωματικού ελαίου διοχετευόταν σε εμπορικά δίκτυα που συνέδεαν την ηπειρωτική Ελλάδα με την Κύπρο και διάφορα προπύργια στις ακτές της ανατολικής Μεσογείου.
Για τις μυκηναϊκές ελίτ, η βιομηχανία αυτή αποτελούσε ένα μοναδικό εξαγώγιμο προϊόν και μια πηγή πλούτου και κύρους. Ωστόσο, οι πινακίδες της Γραμμικής Β που περιγράφουν αυτή τη διαδικασία είναι εξαιρετικά συνοπτικές.
«Οι πινακίδες της Γραμμικής Β, διαβόητα λακωνικές από τη φύση τους, δεν περιγράφουν λεπτομερώς τη διαδικασία με την οποία παραγόταν το αρωματικό έλαιο, ούτε εξηγούν τις συνταγές που ακολουθούσαν οι αρωματοποιοί», σημειώνουν οι συγγραφείς στο άρθρο. Πολλά στοιχεία πρέπει να συναχθούν συμπερασματικά, ενώ αρκετά λογογράμματα —σύμβολα που αναπαριστούν ολόκληρες λέξεις, όπως τα emoji ή τα ιερογλυφικά— τα οποία θα μπορούσαν να ρίξουν φως στα συστατικά που χρησιμοποιούνταν, παρέμεναν μη αποκρυπτογραφημένα.
*Πρώτη Περίπτωση Αποκρυπτογράφησης: Το Σύμβολο 157 ως «Ρίζα Φυτού»
Η πρώτη σημαντική εξέλιξη ήρθε με το σύμβολο *157 της Γραμμικής Β. Αυτό το λογόγραμμα εμφανίζεται σε μόνο τρεις πινακίδες από την Πύλο, οι οποίες σχετίζονται όλες με τη διανομή πρώτων υλών σε αρωματοποιούς.
Οι πινακίδες αναφέρουν συστατικά όπως ο πάπυρος (κύπειρος), ο κόλιανδρος, το μαλλί, το κρασί, το μέλι και, δίπλα σε αυτά, το μυστηριώδες *157.
Το σύμβολο *157 είναι ένα σχέδιο που αποτελείται από δύο μέρη:
Ένα επάνω μέρος που μοιάζει με συλλαβικό σύμβολο με τη φωνητική αξία «wi» και ένα κάτω μέρος σε σχήμα «S» που δεν εμφανίζεται ποτέ μόνο του στο σώμα κειμένων της Γραμμικής Β.
Οι ερευνητές προτείνουν ότι αυτό το κάτω μέρος είναι στην πραγματικότητα το σχέδιο μιας ρίζας φυτού, συγκεκριμένα μιας κονδυλώδους ρίζας παρόμοιας με τον κάλαμο.
Το σκεπτικό είναι βάσιμο. Στα μυκηναϊκά ελληνικά, η λέξη wi-ri-za σημαίνει «ρίζα». Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι το επάνω μέρος του λογογράμματος *157 (ο ήχος «wi») λειτουργεί ως ακροφωνική συντομογραφία — δηλαδή, η πρώτη συλλαβή της πλήρους λέξης.
Έτσι, το «wi» θα ήταν η συντομογραφία του wi-ri-za (ρίζα).
Με αυτόν τον τρόπο, το πλήρες λογόγραμμα θα διαβαζόταν ως «ρίζα», χρησιμοποιώντας ένα σύστημα οπτικών και φωνητικών ενδείξεων για την ταυτοποίησή του.
Υπάρχει, όμως, ένα πρόβλημα.
Η ίδια λέξη wi-ri-za εμφανίζεται ολογράφως και σε άλλες πινακίδες, αλλά σε πολύ διαφορετικά περιβάλλοντα: πάντα συσχετισμένη με το μαλλί.
Οι Μυκηναίοι γραφείς χρησιμοποιούσαν τη λέξη wi-ri-za για να αναφερθούν στο μαλλί — ίσως επειδή η ρίζα της λέξης σχετίζεται με κάτι «κατσαρό» ή «χνουδωτό».
Εάν ο ίδιος όρος μπορούσε να σημαίνει τόσο το «μαλλί» όσο και τη «ρίζα φυτού», υπήρχε προφανής κίνδυνος σύγχυσης.
Η λύση των γραφέων ήταν ευφυής.
Για να αναφερθούν στο μαλλί, έγραφαν ολόκληρη τη λέξη wi-ri-za.
Για να αναφερθούν στη ρίζα του φυτού που χρησιμοποιούνταν ως αρωματικό μπαχαρικό, δημιούργησαν ένα συγκεκριμένο λογόγραμμα, το *157, συνδυάζοντας το σχέδιο μιας ρίζας με τον ήχο «wi» ως ένδειξη.
Με αυτόν τον τρόπο, οι δύο λέξεις διακρίνονταν σαφώς στα διοικητικά αρχεία.
Οι καταγεγραμμένες ποσότητες ενισχύουν αυτή την ερμηνεία.
Στις πινακίδες, το σύμβολο *157 εμφανίζεται σε σημαντικές ποσότητες: 10 μονάδες, 16 μονάδες, έως και 28 μονάδες. Κάθε μονάδα θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει μια μεμονωμένη ρίζα ή —αν πρόκειται για τυπικό μέτρο μέτρησης ξηρών προϊόντων— έως και 120 λίτρα ριζών.
Σε αυτή την περίπτωση, μια και μόνο πινακίδα θα κατέγραφε 1.920 λίτρα ριζών και μια άλλη έως και 3.360 λίτρα.
Το Μινωικό Προηγούμενο: Το Σύμβολο A646 της Γραμμικής Α
Η ανακάλυψη αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν οι ερευνητές ανατρέχουν στη Γραμμική Α, η οποία χρησιμοποιούνταν από τον Μινωικό πολιτισμό της Κρήτης μεταξύ 1800 και 1450 π.Χ. και υπήρξε ο πρόδρομος της Γραμμικής Β.
Στη Γραμμική Α υπάρχει ένα σύνθετο σύμβολο γνωστό ως A646, το οποίο εμφανίζεται μόνο μία φορά σε μια πινακίδα από την τοποθεσία της Αγίας Τριάδας, στην κεντρική Κρήτη.
Αυτό το σύμβολο A646 έχει δομή πανομοιότυπη με εκείνη του *157 της Γραμμικής Β:
Ένα επάνω μέρος που είναι το συλλαβικό σύμβολο «pi» (αντί για «wi») και ένα κάτω μέρος σε σχήμα «S», πανομοιότυπο με εκείνο της Γραμμικής Β.
Οι ερευνητές προτείνουν ότι το κοινό κάτω μέρος και των δύο συμβόλων είναι, και στη Γραμμική Α, το σχέδιο μιας ρίζας.
Το επάνω μέρος, ο ήχος «pi», θα ήταν η ακροφωνική συντομογραφία της μινωικής λέξης για τη «ρίζα» — μια λέξη που δεν έχει διασωθεί σε κανένα άλλο κείμενο, αλλά η οποία, σύμφωνα με αυτό το σκεπτικό, πρέπει να ξεκινούσε με τον ήχο «pi» ή κάποιον παρόμοιο.
Η πινακίδα HT 33, όπου εμφανίζεται το σύμβολο A646, καταγράφει μια λίστα αγροτικών προϊόντων σε μικρές ποσότητες: κλάσματα της μονάδας. Ακριβώς αυτό που θα περίμενε κανείς για μπαχαρικά ή αρωματικές ύλες, που χρησιμοποιούνταν σε μικρές δόσεις.
Το σύμβολο A646, μαζί με δύο άλλα, εμφανίζεται συνδεδεμένο με μεγάλες ποσότητες (100 μονάδες), ενισχύοντας τον παραλληλισμό με το *157 της Γραμμικής Β, το οποίο επίσης καταγράφεται σε ακέραιους αριθμούς και μεγάλες ποσότητες.
Δεύτερη Περίπτωση: Το KA+PO δεν είναι καρπός, αλλά μπαχαρικό
Η δεύτερη περίπτωση αποκρυπτογράφησης αναλύει δύο διαφορετικούς τρόπους γραφής του ίδιου συνδυασμού συμβόλων: το «ka-po» (γραμμένο γραμμικά, γράμμα προς γράμμα) και το «KA+PO» (γραμμένο ως μονόγραμμα, δηλαδή με τα δύο σύμβολα συγχωνευμένα σε ένα).
Παραδοσιακά, οι μελετητές ερμήνευαν και τις δύο μορφές ως αναπαραστάσεις της ίδιας λέξης: της ελληνικής λέξης καρπός. Ως εκ τούτου, το «ka-po» και το «KA+PO» θεωρούνταν εναλλάξιμα.
Ωστόσο, οι ερευνητές αποδεικνύουν ότι δεν είναι. Δεν εμφανίζονται ποτέ μαζί στην ίδια πινακίδα ή στην ίδια καταχώριση.
Επιπλέον, εμφανίζονται σε εντελώς διαφορετικά περιβάλλοντα (συμφραζόμενα).
Το «ka-po» εμφανίζεται μόνο σε μια πινακίδα από την Κνωσό, σε ένα πλαίσιο όπου αναφέρεται ξεκάθαρα σε καρπούς.
Η πινακίδα αναφέρει τα «su-za» (σύκα) με το αντίστοιχο λογόγραμμα, και στη συνέχεια το «ka-po» ακολουθούμενο από το «e-ra-wa» (ελιά) και το λογόγραμμα της ελιάς. Δηλαδή, το «ka-po» είναι ένας γενικός όρος για τους «καρπούς» (τους καρπούς της ελιάς, τους καρπούς της συκιάς), ο οποίος πρέπει να προσδιοριστεί.
Αντίθετα, το μονόγραμμα «KA+PO» εμφανίζεται μόνο στην Πύλο, ποτέ στην Κνωσό, και πάντα σε λίστες συστατικών για αρώματα.
Οι πινακίδες της Πύλου όπου εμφανίζεται το «KA+PO» αναφέρουν μπαχαρικά, μαλλί, κρασί, μέλι, καθώς και το σύμβολο *157 που είδαμε προηγουμένως. Δεν αναφέρουν ποτέ φρούτα. Το πλαίσιο αφορά αναμφίβολα την παραγωγή αρωματικών ελαίων.
Οι ερευνητές, ακολουθώντας μια παλαιότερη πρόταση της μελετήτριας Anna Sacconi από το 1972, υποστηρίζουν ότι το «KA+PO» δεν αντιπροσωπεύει τη λέξη καρπός (φρούτο), αλλά μια άλλη λέξη, κάρφος (με την ίδια ορθογραφία αλλά διαφορετική σημασία): «ξερός μίσχος» ή «ξερό κλαδί».
Στην αρχαιότητα, η λέξη αυτή θα μπορούσε να αναφέρεται στην κανέλα (τον αποξηραμένο φλοιό του φυτού) ή στην τριγωνέλλα (μοσχοσίταρο).
Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για ένα αρωματικό συστατικό και όχι για φρούτο.
Στρατηγικές Γραφής για την Αποφυγή Σύγχυσης
Η σημαντικότερη ανακάλυψη του άρθρου δεν είναι μόνο η ταυτοποίηση αυτών των δύο συμβόλων, αλλά όσα αποκαλύπτουν για τον τρόπο λειτουργίας της Γραμμικής Β.
Η Γραμμική Β είναι ένα συλλαβικό σύστημα —κάθε σύμβολο αντιπροσωπεύει μια συλλαβή, όπως «ka», «po», «wi»— αλλά θεωρείται ελάχιστα κατάλληλη για τη γραφή της ελληνικής γλώσσας λόγω του υψηλού επιπέδου ασάφειας.
Για παράδειγμα, η ακολουθία «pa-te» θα μπορούσε να διαβαστεί ως πατήρ ή ως πάντες.
Οι Μυκηναίοι γραφείς ανέπτυξαν διάφορες ορθογραφικές συμβάσεις για να μεγιστοποιήσουν τη φωνητική ακρίβεια και να ελαχιστοποιήσουν τις παρεξηγήσεις.
Αυτή η μελέτη δείχνει ότι ανέπτυξαν επίσης συγκεκριμένες γραφιστικές στρατηγικές για να διακρίνουν τα εμπορεύματα.
Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς:
«Αν και η Γραμμική Β θεωρείται ένα ασαφές σύστημα γραφής, με σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ γραφής και φωνολογικής ερμηνείας, οι γραφείς της Γραμμικής Β ανέπτυξαν αποτελεσματικές γραφιστικές στρατηγικές για να άρουν την ασάφεια μεταξύ των λογογραμμάτων, δηλαδή των εμπορευμάτων».
Ο γενικός κανόνας φαίνεται να είναι ο εξής:
- Εύκολα αναγνωρίσιμα προϊόντα (πρόβατα, χοίροι, αίγες, ελιές, κρασί, υφάσματα) σχεδιάζονταν ως απλά εικονιστικά λογογράμματα.
- Οποιοσδήποτε μπορούσε να δει το σχέδιο ενός προβάτου και να καταλάβει «πρόβατο».
- Μη εικονιστικά προϊόντα (μπαχαρικά, μέλι, τυρί, μαλλί, ρίζες) καταγράφονταν με δύο εναλλακτικούς τρόπους:
Είτε γράφοντας ολόκληρη τη λέξη (όπως «me-ri» για το μέλι), είτε δημιουργώντας ένα μονόγραμμα ή σύμπλεγμα (όπως «ME+RI» για το μέλι, συγχωνεύοντας τα δύο σύμβολα).
Στην περίπτωση του «ka-po» έναντι του «KA+PO», η στρατηγική ήταν η ίδια:
Ολόκληρη η λέξη για τον γενικό όρο «καρπός» (που απαιτούσε περαιτέρω διευκρίνιση) και το συγχωνευμένο μονόγραμμα για τον ειδικό όρο «κάρφος» (ένα μπαχαρικό που δεν χρειαζόταν επιπλέον προσδιορισμό).
Η Κληρονομιά της Γραμμικής Α
Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι αυτές οι γραφιστικές στρατηγικές δεν επινοήθηκαν από τους Μυκηναίους, αλλά κληρονομήθηκαν από τη μινωική Γραμμική Α.
Στη Γραμμική Α, η δημιουργία σύνθετων συμβόλων ήταν η βασική στρατηγική για την καταγραφή εμπορευμάτων με ιδεογραφική λειτουργία (αναπαράσταση ιδεών ή εννοιών).
Τα απλά σύμβολα μπορούσαν να λειτουργήσουν τόσο ως συλλαβογράμματα (αναπαριστώντας ήχους) όσο και ως λογογράμματα (αναπαριστώντας λέξεις). Όμως, τα σύνθετα σύμβολα λειτουργούσαν αποκλειστικά ως ιδεογράμματα ή σηματόγραμμα (σύμβολα που αναπαριστούν έννοιες).
Είναι εξαιρετικά σπάνιο, αν όχι αδύνατο, στη Γραμμική Α τα εμπορεύματα να καταγράφονται με ολόκληρη τη λέξη.
Η ολοκληρωμένη γραφή προοριζόταν για ονόματα ανθρώπων, τοπωνύμια και όρους συναλλαγών. Για τα εμπορεύματα, η Γραμμική Α προτιμούσε τη σύνθεση συμβόλων.
Η Γραμμική Β, ως κληρονόμος αυτής της παράδοσης, διατήρησε την ίδια λογική.
Όταν ένα εμπόρευμα δεν μπορούσε να σχεδιαστεί εύκολα, χρησιμοποιούνταν η σύνθεση συμβόλων.
Εξού και η διαφορά μεταξύ του «ka-po» (πλήρης γραφή, για έναν γενικό όρο) και του «KA+PO» (μονόγραμμα, για έναν συγκεκριμένο και μη εικονιστικό όρο).
Το άρθρο καταλήγει με μια ισχυρή διαπίστωση για τη λειτουργικότητα της Γραμμικής Β.
Κάθε άλλο παρά ένα ατελές και ασαφές σύστημα, οι Μυκηναίοι γραφείς κατάφεραν να κωδικοποιήσουν με σαφήνεια στρατηγικές για την αποφυγή σύγχυσης κατά την καταγραφή των εμπορευμάτων.
Όπως γράφουν οι συγγραφείς: «Στο κάτω κάτω, ο σκοπός των διοικητικών εγγράφων της Γραμμικής Β (και της Γραμμικής Α) ήταν να καταγράφουν την εισροή και την εκροή αγαθών εντός των ανακτορικών κέντρων με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια και σαφήνεια».
Αυτή η εργασία δεν επιλύει μόνο δύο συγκεκριμένες περιπτώσεις μη αποκρυπτογραφημένων συμβόλων, αλλά καθιερώνει επίσης μια μεθοδολογία για την αντιμετώπιση των υπόλοιπων λογογραμμάτων που παραμένουν ανεξήγητα.
Η Γραμμική Β διαθέτει δεκάδες μη ταυτοποιημένα σύμβολα, ειδικά ανάμεσα στα λογογράμματα, λόγω του μικρού αριθμού των φορών που εμφανίζονται ή της έλλειψης πλαισίου (συμφραζομένων).
Η προσέγγιση που χρησιμοποίησαν οι Salgarella, Bellinato και Ferrara —συνδυάζοντας την ανάλυση του πλαισίου με τη γραφιστική σύγκριση μεταξύ της Γραμμικής Β και της προκατόχου της, Γραμμικής Α, και δίνοντας προσοχή στις στρατηγικές άρσης της ασάφειας που εφάρμοζαν οι ίδιοι οι γραφείς— μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλές άλλες περιπτώσεις.
Οι ερευνητές διερωτώνται στο τέλος του άρθρου:
«Επιπλέον, μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε, από καθαρά μεθοδολογική και θεωρητική άποψη, εάν οι γραφιστικές στρατηγικές που εντοπίστηκαν σε αυτό το άρθρο (χρησιμοποιούμενες κυρίως για σκοπούς αποσαφήνισης) ισχύουν και για άλλα μη ταυτοποιημένα (μη εικονιστικά) λογογράμματα της Γραμμικής Α και Β που εκφράζονται μέσω της σύνθεσης συμβόλων, κάτι που, κατά τη γνώμη μας, αποτελεί μια υπόθεση εργασίας που αξίζει να διερευνηθεί περαιτέρω».
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Kadmos, ανοίγει έτσι έναν νέο δρόμο για να κατανοήσουμε όχι μόνο ποια προϊόντα αποτελούσαν αντικείμενο εμπορίου στα μυκηναϊκά ανάκτορα, αλλά και πώς οι διοικητικοί υπάλληλοι της Εποχής του Χαλκού έλυναν τα πρακτικά προβλήματα της γραπτής επικοινωνίας σε ένα σύστημα που, εκ πρώτης όψεως, φαινόταν ανεπαρκές για τις ανάγκες της ελληνικής γλώσσας.
Την επόμενη φορά που θα φορέσετε ένα αιθέριο έλαιο ή μια κολόνια, θυμηθείτε ότι πριν από περισσότερα από 3.000 χρόνια, στα ανάκτορα της Πύλου και της Κνωσού, οι γραφείς κατέγραφαν σε πήλινες πινακίδες τις ακριβείς ποσότητες από ρίζες, ξερά κλαδιά και μπαχαρικά που αναμειγνύονταν με ελαιόλαδο για να δημιουργήσουν τα πρώτα αρώματα της δυτικής ιστορίας.
Το έκαναν με ένα σύστημα γραφής που, κάθε άλλο παρά πρωτόγονο, ενσωμάτωνε εξελιγμένες στρατηγικές ώστε ένα και μόνο σύμβολο να μην οδηγεί σε σύγχυση ανάμεσα σε μια ρίζα και ένα τολύπιο μαλλιού.
