Η έκφραση επιθυμίας απόκτησης της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ δεν είναι κάτι νέο, ούτε εκπλήσσει την παγκόσμια κοινότητα, ιδίως τον Ευρωατλαντικό χώρο. Είναι παλιά υπόθεση που ξεκινάει από τον 19ο αιώνα με τις Ηνωμένες Πολιτείες να κάνουν πολλές προσπάθειες να αγοράσουν το νησί από την Δανία. Το 1946 o πρόεδρος Χάρι Τρούμαν προσέφερε 100 εκατ. δολάρια αλλά η Δανία αρνήθηκε. Το 2019 ο Ντόναλντ Τράμπ στην πρώτη θητεία του, επανάφερε την απαίτηση, η οποία απορρίφθηκε από τη Γροιλανδία ως ημιαυτόνομη οντότητα και τη Δανία.
Γράφει ο Αντιπτέραρχος (Ι) ε.α. Ιωάννης Βαμβάκος
Απτόητος ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, κατά την έναρξη της δεύτερης θητείας του, επανήλθε εμφατικά και δυναμικά, αποστέλλοντας πριν ένα χρόνο τον Ντόναλντ Τραμπ τζούνιορ στη Γροιλανδία, δηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο, ότι η συγκεκριμένη απαίτηση όχι μόνο παραμένει, αλλά είναι και ισχυρότερη από ότι ήταν στο παρελθόν.
Η έντονη αυτή επιθυμία του Προέδρου των ΗΠΑ, εδράζεται σε σειρά γεωπολιτικών και οικονομικών αιτιών, αλλά και προσωπικής φιλοδοξίας.
Η Γροιλανδία κατέχει σημαντική θέση στον Αρκτικό κύκλο, προσφέροντας στρατηγική πρόσβαση στον Βόρειο Ατλαντικό και στις διαδρομές μεταξύ Ευρώπης, Σιβηρίας και Βορείου Αμερικής. Η κλιματική κρίση παράλληλα, επιφέρει συνεχές λιώσιμο των πάγων, με μετρήσιμο ρυθμό, δημιουργώντας έτσι νέους θαλάσσιους διαύλους καθώς και σημαντικές ευκαιρίες, στην περιοχή του Βορείου Πόλου. Επισημαίνεται, ότι η Ρωσία διαθέτει τον μεγαλύτερο αριθμό παγοθραυστικών παγκοσμίως, γεγονός που της προσδίδει πλεονέκτημα στην αμεσότερη αξιοποίηση των θαλασσίων διαδρομών στους υπό λιώσιμο πάγους.
Η τοποθεσία της είναι ζωτικής σημασίας για το αμερικανικό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης και αναχαίτησης βαλλιστικών πυραύλων (NORAD), καθώς και του σχεδιαζόμενου από τις ΗΠΑ και πρόσφατα αποκαλυφθέντα από τον Τράμπ, «χρυσού θόλου» (golden dome), ως συνέχεια του «πολέμου των άστρων» (star wars, επί Ρήγκαν). Η στρατηγική της θέση, αποτελεί πεδίο δράσης του ρωσικού ναυτικού και των υποβρυχίων του.
Η προβολή της γης σε επίπεδη επιφάνεια, δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η απόσταση ΗΠΑ-Ρωσίας η οποία είναι μεγάλη, μέσω Ειρηνικού ή Ατλαντικού, θα χρησιμοποιηθεί για μελλοντική ανταλλαγή βαλλιστικών προσβολών ως η συντομότερη οδός. Με μια απλή παρατήρηση της γης από ψηλά διαπιστώνουμε όμως, ότι οι αποστάσεις των ρωσικών βάσεων στη Σιβηρία προς τον Καναδά και την ενδοχώρα των ΗΠΑ, μειώνονται σημαντικά μέσω του Αρκτικού κύκλου και δη της Γροιλανδίας. Άρα, οι δυνητικές θέσεις προσβολής της Βόρειας Αμερικής από στεριά (Σιβηρία), ή θάλασσα με χρήση υποβρυχίων ή μονάδων επιφανείας κοντά στη Γροιλανδία, παρέχουν σοβαρό στρατηγικό πλεονέκτημα για τη Ρωσία και συνιστούν αδυναμία για τις ΗΠΑ.
Πέρα από τα εμφανή στρατιωτικά οφέλη, η Γροιλανδία αποτελεί ευκαιρία, από οικονομικής άποψης. Είναι πλούσια σε φυσικούς πόρους. Έχει κρίσιμα ορυκτά και σπάνιες γαίες, όπως γραφίτης, λίθιο, σίδηρος, χαλκός, νικέλιο, τιτάνιο, πλατίνα, χρυσός, βολφράμιο ουράνιο, καθώς και δισεκατομμύρια ανεκμετάλλευτα βαρέλια πετρελαίου και ένα τεράστιο απόθεμα φυσικού αερίου.
Οφείλουμε όμως να σημειώσουμε, ότι η εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου απαγορεύεται επί του παρόντος για περιβαλλοντικούς λόγους, η δυναμική της όμως προσελκύει διεθνές ενδιαφέρον.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν σήμερα μόνιμη στρατιωτική βάση, την αεροπορική βάση Pituffik (πρώην Θούλη) στο βορειοδυτικό τμήμα του νησιού, σχετικά υποστελεχωμένη εν σχέση με την εποχή του ψυχρού πολέμου.
Η βάση αυτή λειτουργεί βάσει συμφωνίας του 1951 (επικαιροποιήθηκε αργότερα, το 2004), που επιτρέπει στις ΗΠΑ να διατηρούν στρατιωτικές εγκαταστάσεις και να μετακινούν δυνάμεις στο νησί. Εγκαταστάθηκε το 1957 και συνδέθηκε με ένα ατύχημα που εξόργισε τους κατοίκους της και την Κοπεγχάγη, η οποία είχε συμφωνήσει με την Ουάσιγκτον να μην αποθηκεύει πυρηνικά όπλα σε έδαφός της. Στις 21/1/1968 ένα βομβαρδιστικό B-52 συνετρίβη έντεκα χιλιόμετρα από την εν λόγω βάση. Όλοι οι επιβαίνοντες πλην ενός διασώθηκαν, όμως από τις τέσσερις πυρηνικές βόμβες που μετέφερε βρέθηκαν μόνο θραύσματα. Οι Αμερικανοί ισχυρίστηκαν ότι η ραδιενέργεια που εκλύθηκε ήταν ακίνδυνη.
Η Γροιλανδία παραμένει ημιαυτόνομη περιοχή υπό τη Δανία, έχοντας τη δυνατότητα να κηρύξει την ανεξαρτησία της μέσω δημοψηφίσματος. Οικονομικά εξαρτάται από Δανία, με ετήσια επιχορήγηση ύψους σχεδόν 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων. Η πλήρης ανεξαρτησία της φαντάζει δύσκολη, παρότι η πλειοψηφία των Γροιλανδών την επιθυμεί. Υφίστανται έντονοι προβληματισμοί για τη διατήρηση του βιοτικού επιπέδου, σε περίπτωση αυτονόμησης. Οι εξορύξεις δεν είναι καθόλου εύκολες, η εκμετάλλευση του τεράστιου φυσικού πλούτου είναι αδύνατη με ίδια μέσα, το κλίμα εμφανώς ακραίο κατά το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, δρόμοι στην αχανή και παγωμένη χώρα ουσιαστικά δεν υπάρχουν. Η επικοινωνία μεταξύ των οικισμών γίνεται κυρίως με μικρά αεροπλάνα.
Η Δανία έχει επανειλημμένα απορρίψει ως παράλογες και εξωπραγματικές, τις προτάσεις αγοράς/εξαγοράς της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ. Όμως, η μακροχρόνια στρατηγική και στρατιωτική συνεργασία Κοπεγχάγης και Ουάσιγκτον είναι γεγονός, όπως και η εξοπλιστική εξάρτησή της Δανίας από τις ΗΠΑ. Η Δανία πρόσφατα απέσυρε τα μαχητικά αεροσκάφη της F-16, μετά από 46 χρόνια υπηρεσίας, αντικαθιστώντας τα με F-35, ως το μοναδικό μαχητικό της. Συνεπώς η Δανία εξαρτάται όχι μόνο εξοπλιστικά από τις ΗΠΑ, αλλά για την ασφάλεια της περιοχής της, συμπεριλαμβανομένης της Γροιλανδίας, μέσω του ΝΑΤΟ.
Ο Τραμπ σηματοδότησε τον πρώτο χρόνο της δεύτερης θητείας του με μια περιεκτική ομιλία διάρκειας μίας ώρας και 45 λεπτών σχετικά με τα επιτεύγματά του και τα παράπονά του. «Νομίζω ότι ο Θεός είναι πολύ περήφανος για τη δουλειά που έχω κάνει», είπε. Έχοντας προβάλλει μέσω ΑΙ δυο εικόνες που προκάλεσαν σειρά σχολίων ανά την υφήλιο (την εικόνα όπου σηκώνει τη σημαία των ΗΠΑ ως το παράδειγμα της Ιβοτζίμα από την ταινία «οι σημαίες των προγόνων μας» και η εικόνα, όπου σε διδακτικό ύφος παρουσιάζει στους σημαντικότερους Ευρωπαίους ηγέτες την «Μεγάλη Αμερική», όπου η Βενεζουέλα, ο Καναδάς αλλά και η Γροιλανδία φέρουν το χρώμα της αστερόεσσας, ως μέρη των ΗΠΑ), θέλει να μείνει στην ιστορία, ως ο Πρόεδρος των ΗΠΑ που μεγάλωσε την επικράτεια της Χώρας.
Η Γροιλανδία, έχοντας έκταση 2.166.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων και πληθυσμό μόλις 56.816 κατοίκων αποτελεί πρώτης τάξης ευκαιρία για τα σχέδιά του. Ως μεσίτης, του αρέσουν οι χάρτες. Για τη Γροιλανδία, το 2021 είχε δηλώσει: «Κοιτάξτε το μέγεθος αυτού του ακινήτου, είναι τεράστιο και θα έπρεπε να είναι μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Δεν διαφέρει από μια συναλλαγή ακινήτων. Είναι απλώς λίγο μεγαλύτερο, για να το θέσω ήπια». Δεν παραλείπει όμως να τονίζει την σχεδόν μέχρι μανίας επιθυμία του να λάβει το βραβείο Νόμπελ για την Ειρήνη, όσο και αν τη διανθίζει με μεταστροφές, όπως η πρόσφατη αποστροφή του σε διδακτικό ύφος προς τον Πρωθυπουργό της Νορβηγίας, λέγοντας πως αν δεν λάβει το βραβείο, δεν έχει καμία υποχρέωση να λειτουργεί ως ειρηνοποιός.
Ως τελευταία εξέλιξη στο θέμα, είχαμε την προ ολίγων ημερών μεταστροφή του στο Davos της Ελβετίας, όπου δήλωσε ξεκάθαρα ότι αποσύρει τις ανακοινωθείσες κυρώσεις στους 8 Ευρωπαίους Συμμάχους, οι οποίοι αψηφώντας την επιθυμία του για προσάρτηση της Γροιλανδίας και σε μια επίδειξη συμπαράστασης στη Δανία, απέστειλαν συμβολικά μικρό αριθμό δυνάμεων, στο παγωμένο νησί. Επί της ουσίας, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ αναθεώρησε αναπάντεχα και απότομα την επιθετική του στάση για την απόκτηση της Γροιλανδίας, αποκλιμακώνοντας την ένταση που είχε προκαλέσει ο ίδιος.
Όμως, επανέλαβε την απαίτησή του, τονίζοντας ότι «εμείς θέλουμε τη Γροιλανδία, δεν θα χρησιμοποιήσουμε βία, αλλά αν κάποιοι είναι εναντίον μας, θα το θυμόμαστε!!» Παράλληλα, επανέλαβε τη ρήση ότι οι ΗΠΑ είναι η μόνη ικανή χώρα να υπερασπιστεί τη Γροιλανδία από τη Ρωσία και τη Κίνα.
Η πρωθυπουργός Μέτε Φρέντρικσεν έχει υπογραμμίσει ότι το μέλλον της Γροιλανδίας ανήκει αποκλειστικά στον λαό της. Σε πρόσφατες συγκεντρώσεις στο Νούουκ, αρκετοί κάτοικοι εκδήλωσαν ανοικτά την αντίθεση τους στην προσάρτηση της Χώρας τους ή ακόμα χειρότερα στην αγορά/εξαγορά της από τις ΗΠΑ.
Σε περίπτωση ανεξαρτησίας, πιθανό σενάριο θα συνιστούσε μια μορφή ελεύθερης σύνδεσης με τις ΗΠΑ, όπως η ισχύουσα για τα νησιά Μάρσαλ και Παλάου, παρέχοντας στρατιωτικά δικαιώματα στις ΗΠΑ έναντι οικονομικής υποστήριξης.
Η θέση του ΝΑΤΟ
Το ΝΑΤΟ δημιουργήθηκε στις 4 Απριλίου 1949, όταν 12 χώρες από την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική συνήλθαν στην Ουάσιγκτον για να υπογράψουν τη Βορειοατλαντική Συνθήκη. Η ιδρυτική συνθήκη του ΝΑΤΟ αποτελείται μόνο από 14 άρθρα και ο βασικός σκοπός της είναι σαφής, εύκολα κατανοητός και απλός: μια κοινή δέσμευση από κάθε χώρα να βοηθήσει τις άλλες σε περίπτωση επίθεσης.
Αυτό ήταν ιδιαίτερα επείγον στις πρώτες ημέρες του Ψυχρού Πολέμου. Η Σοβιετική Ένωση είχε απλώσει το Σιδηρούν Παραπέτασμα στην Ευρώπη, κυριαρχώντας στους γείτονές της στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και απειλώντας να επεκτείνει τον έλεγχό της δυτικότερα, εκτός αν συναντούσε συντονισμένη και ισχυρή αντίσταση.
Ιδιαίτερη σημασία, έχει το Άρθρο 5, το οποίο ορίζει ότι εάν ένα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ υποστεί ένοπλη επίθεση, κάθε άλλο μέλος της Συμμαχίας θα την θεωρήσει ως ένοπλη επίθεση εναντίον όλων των μελών και θα λάβει τα μέτρα που κρίνει απαραίτητα για να βοηθήσει το Σύμμαχο που δέχεται την επίθεση.
Στην μακρόχρονη ιστορία του ΝΑΤΟ, το συγκεκριμένο Άρθρο έχει επικληθεί μόνο μια φορά, από τις ΗΠΑ, μετά την τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου 2001.
Η Δανία, χωρίς να αναγκαστεί να καταφύγει στο Άρθρο 5, ανά πάσα ώρα μπορεί να αιτηθεί τη σύγκληση του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου (North Atlantic Council/NAC), του ανώτατου Συμβουλίου του ΝΑΤΟ δηλαδή, επικαλούμενη το Άρθρο 4, με το οποίο οποιοδήποτε κράτος-μέλος μπορεί να ζητήσει επείγουσες διαβουλεύσεις με τους συμμάχους αν θεωρεί ότι απειλείται η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλειά του, ενεργοποιώντας μια διαδικασία συζήτησης για την αντιμετώπιση της απειλής. Δεν αποτελεί αυτόματα στρατιωτική επέμβαση, όπως το Άρθρο 5 και έχει ενεργοποιηθεί συνολικά οκτώ φορές από την ίδρυση της συμμαχίας, τις μισές από την Τουρκία. Φυσικά, η επίκληση του Άρθρου 4 λόγω αντίληψης ενός κράτους-μέλους ότι απειλείται από άλλο κράτος-μέλος και οι επακόλουθες διαβουλεύσεις στο NAC, θα ήταν πρωτοφανείς για τη Συμμαχία και θα επέφεραν περαιτέρω τριγμούς, αμφισβήτηση και διχόνοια.
Η πρόσφατη διαρροή για υποθετική συμφωνία Τράμπ – Ρούτε, κατά τη διάρκεια επαφής τους στο Davos, στερείται λογικής. Ο κ. Ρούτε, ως Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ, δεν έχει τη δυνατότητα σύναψης συμφωνιών εις το όνομα της Συμμαχίας! Είναι ο chairman του NAC, στο οποίο οι αποφάσεις λαμβάνονται συλλογικά, από τα 32 κράτη-μέλη, στο υψηλότατο διπλωματικό επίπεδο, με τη διαδικασία παροχής συναίνεσης (consensus). Φαντάζει παράξενο, έως εξωπραγματικό, η Δανία ως κράτος, να εξουσιοδότησε τον ΓΓ του ΝΑΤΟ να συνάψει μια τέτοια συμφωνία, που αφορά έδαφός της!
Η Χώρα μας, έχει μακρά εμπειρία από απειλές εντός της Συμμαχίας, καθώς είναι μέχρι τώρα το μόνο κράτος-μέλος που ανοικτά απειλείται από άλλο κράτος-μέλος, γειτονικό, με δήλωση «casus belli» σε περίπτωση που εφαρμόσουμε το αναφαίρετο δικαίωμα μας για επέκταση των χωρικών μας υδάτων στα 12 μίλια.
Η μέχρι σήμερα ρητορική του Τράμπ αναφορικά με το ΝΑΤΟ, δείχνει ανοικτή αμφισβήτηση του ρόλου και του λόγου ύπαρξής του. Μειώνει λεκτικά τη συνεισφορά των υπολοίπων κρατών μελών, τονίζοντας τις αυξημένες δαπάνες που έχουν διαχρονικά επιδείξει οι ΗΠΑ, προς όφελος της Συμμαχίας, ενώ τονίζει ότι οι Ευρωπαίοι Σύμμαχοι στηρίζονται κατά βάση στις στρατιωτικές δυνατότητες των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένου του πυρηνικού οπλοστασίου, οι οποίες ομολογουμένως αποτελούν την κύρια δύναμη του ΝΑΤΟ. Η πρόσφατη όμως εκδήλωση έντονης πίεσης για προσάρτηση της Γροιλανδίας, ακόμα και με στρατιωτικά μέσα, κλονίζει τα θεμέλια του ΝΑΤΟ, εναντιώνεται στις βασικές του αξίες (όπως και τις αξίες ολόκληρου του λεγόμενου «Δυτικού Πολιτισμού»), υπονομεύει όχι μόνο τη λειτουργία του, αλλά και την ίδια του την ύπαρξη και είναι πλήρως αντίθετη με το από δεκαετίες ρητό/μότο του, το οποίο είναι το «Animus in consulendo liber», ερμηνευόμενο σε ελεύθερη απόδοση, ως «διαβουλευόμαστε όλοι ισότιμα με ελεύθερο πνεύμα».
Η εμφατική επισήμανση του Τράμπ, ότι αν δεν πάρουμε εμείς τη Γροιλανδία, θα την πάρει η Ρωσία ή η Κίνα, αποτελεί ανυπόστατη θεώρηση, ακροβατική σοφιστεία και ανοικτή αμφισβήτηση του ΝΑΤΟ. Η Γροιλανδία, ως μέρος της Δανικής επικράτειας, καλύπτεται πλήρως από τα Άρθρα της συνθήκης της Ουάσιγκτον. Σε περίπτωση επίθεσης εναντίον της, ενεργοποιείται το Άρθρο 5.
Επίσης, η δήλωση του Τράμπ, ότι αν την πάρει η Ρωσία, θα την έχουμε γείτονα, κάτι που σαφώς δεν θέλουμε, στερείται γεωγραφικής λογικής! Μια ματιά στο χάρτη, θα πείσει τον Πρόεδρο, ότι η Ρωσία είναι ήδη άμεσος γείτονας των ΗΠΑ, καθώς η Αλάσκα γειτνιάζει άμεσα με την Ανατολική Σιβηρία. Τις χωρίζει ένα στενό σχετικά πέρασμα, ο Βερίγγειος Πορθμός!
Παράλληλα, οι ΗΠΑ με βάση την ήδη υπάρχουσα Συμφωνία με τη Δανία, μπορούν να αυξήσουν τη στρατιωτική τους παρουσία στη Γροιλανδία και με κατάλληλες κινήσεις συναίνεσης να προβούν σε αξιοποίηση των ορυκτών πόρων του νησιού.
Η αντίδραση των Ευρωπαίων, είναι σαφής, σχεδόν συνολική και αρκετά δυναμική σε λεκτικό επίπεδο, αν και όχι τόσο όσο θα έπρεπε. Η Ρωσία φαίνεται να διασκεδάζει με τους τριγμούς στο εσωτερικό της Συμμαχίας, ρίχνοντας λάδι τη φωτιά με κατάλληλες δηλώσεις, καθώς έχει ως όραμα και βασική προτεραιότητα τη διχόνοια και την αδρανοποίηση σε μεγάλο βαθμό του ΝΑΤΟ και γιατί όχι, τη διάλυσή του, παίρνοντας τη ρεβάνς για τη διάλυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας και της ΕΣΣΔ το 1991.
Η έλευση του Τράμπ, ως Πρόεδρος των ΗΠΑ, δημιούργησε προβληματισμούς, αμφιβολίες, ερωτηματικά, αλλά και υψηλές προσδοκίες. Μεσσίας που θα σταματήσει τους πολέμους και θα βρει επιχειρηματική λύση για κάθε πρόβλημα στον πλανήτη. Βλέπουμε όμως να έχει αναθεωρητικές τάσεις για τα σύνορα, διαφορετική θεώρηση για το Διεθνές Δίκαιο και να εκτελεί παρεμβατικές δράσεις όπου του φανεί απαραίτητο αλλά και ωφέλιμο. Από την πρόταση εισχώρησης του Καναδά στις ΗΠΑ, τη Διώρυγα Παναμά, τη μετονομασία του κόλπου Μεξικού, αλλά και το χτύπημα στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και την απαγωγή του Μαδούρο.
Τελευταία εξέλιξη, αποτελεί η οξεία ρητορική επίθεση του εναντίον του θεοκρατικού καθεστώτος του Ιράν, κατά τη διάρκεια των πρόσφατων πολυήμερων και ιδιαίτερα αιματηρών διαδηλώσεων σε ολόκληρη την Ιρανική επικράτεια, με έμφαση στην Τεχεράνη και άλλες μεγάλες πόλεις, όπου οι δυνάμεις του καθεστώτος δολοφόνησαν χιλιάδες διαδηλωτές και συνέλαβαν ανεξακρίβωτο αριθμό, απειλώντας με καταδίκες σε θάνατο δι΄απαγχονισμού, χωρίς καν διενέργεια δικών. Η συγκέντρωση μεγάλου μεγέθους και πανίσχυρης αρμάδας μονάδων επιφανείας των ΗΠΑ στα ανοικτά του Κόλπου του Ορμούζ, σε συνδυασμό με τις ήδη υπάρχουσες, αυξημένων δυνατοτήτων κρούσης, δυνάμεις σε αμερικανικές βάσεις στο Κατάρ και στη θαλάσσια περιοχή του Μπαχρέιν, δεν προϊδεάζει για ευχάριστες εξελίξεις, στις επόμενες ημέρες.
Η Ευρώπη θα πρέπει να αντιδράσει πιο δυναμικά, με καλό συντονισμό μεταξύ των 27 αλλά και πυγμή, προτάσσοντας την οικονομική της δύναμη, αλλά και το πληθυσμιακό της μέγεθος, δείχνοντας στην Πλανητάρχη, ότι είμαστε και πρέπει να παραμείνουμε Σύμμαχοι, υπέρμαχοι των ίδιων δημοκρατικών αρχών και αξιών. Η ώρα των σημαντικών αποφάσεων αναφορικά με τη δύναμη, συνοχή και δυναμική της ΕΕ, αλλά και της απαραίτητης συνέχειας ύπαρξης του ΝΑΤΟ, υπό το φως των γεωπολιτικών εξελίξεων, στην Ουκρανία, τη Μέση Ανατολή, τον Ειρηνικό αλλά και σε άλλα μέρη του πλανήτη, έχει φθάσει.
