Από την εποχή του Αϊνστάιν γνωρίζουμε ότι ο χρόνος δεν είναι απόλυτος — μπορεί να επιβραδυνθεί από την ταχύτητα ή τη βαρύτητα. Όμως, το αν μπορεί να «γυρίσει πίσω» παραμένει ένα από τα πιο συναρπαστικά ερωτήματα της σύγχρονης φυσικής, τροφοδοτώντας τόσο την επιστημονική φαντασία όσο και τις θεωρητικές εξισώσεις.
Τώρα, μια νέα μελέτη έρχεται να βάλει αυστηρά μαθηματικά όρια σε αυτό το ενδεχόμενο, δείχνοντας μέχρι πού ακριβώς επιτρέπουν οι νόμοι της φύσης την αντιστροφή του χρόνου. Η εμπειρία μας από τον χρόνο φαίνεται ομοιόμορφη και μονόδρομη, όμως η θεωρία της σχετικότητας τού επιτρέπει να είναι λίγο πιο «ελαστικός» απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς.
Για παράδειγμα, σε ένα ισχυρό βαρυτικό πεδίο, ο χρόνος κυλά πιο αργά σε σύγκριση με τον χρόνο σε μεγαλύτερη απόσταση – σαν να τον επιβραδύνει η ίδια η βαρύτητα. Παρομοίως, αν ταξιδέψετε αρκετά γρήγορα, ο χρόνος θα περάσει πιο αργά για εσάς σε σχέση με κάποιον που μένει πίσω. Σε αυτά τα παραδείγματα, ο χρόνος εξακολουθεί να ρέει μόνο προς μία κατεύθυνση Κοιτάζοντας όμως πέρα από τη σχετικότητα, στον κόσμο της κβαντικής μηχανικής, αναδύεται μια άλλη πιθανότητα – μια πιθανότητα όπου ο χρόνος μπορεί όχι απλώς να επιβραδυνθεί, αλλά ουσιαστικά να κυλήσει προς τα πίσω.
Το κβαντικό παράδοξο του «αντίστροφου» χρόνου
Τι συμβαίνει, όμως, όταν όντως το κάνει; Μια νέα μαθηματική διερεύνηση αυτού του ερωτήματος έδωσε μια απροσδόκητη απάντηση: Το ίδιο το κβαντικό περιβάλλον επιβάλλει ένα όριο στο πόσο πίσω μπορεί ουσιαστικά να κυλήσει ο χρόνος. Και αυτό το όριο είναι εξαιρετικά σύντομο.
Για το απλούστερο μοντέλο που εξέτασαν οι φυσικοί Γιακίρ Αχαρόνοφ από το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ και Αβσαλόμ Κ. Ελίτζουρ από το Ισραηλινό Ινστιτούτο Προηγμένων Ερευνών, ο χρόνος θα μπορούσε να κυλήσει ουσιαστικά προς τα πίσω μόνο για περίπου ένα φεμτοδευτερόλεπτο – δηλαδή ένα τετράκις εκατομμυριοστό του δευτερολέπτου. Η εργασία τους παρουσιάζεται αναλυτικά σε μια προδημοσίευση (preprint) που αναρτήθηκε στην πλατφόρμα arXiv. Ο Αχαρόνοφ δεν είναι πρωτάρης στα «παιχνίδια» με την αντιστροφή του χρόνου.
Πώς λειτουργεί η κβαντική μηχανή χρονικής μετατόπισης
Το 1990, ο ίδιος και οι συνεργάτες του πρότειναν μια θεωρητική συσκευή που ονομάζεται κβαντική μηχανή χρονικής μετατόπισης, η οποία θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί τις παράξενες ιδιότητες της κβαντικής μηχανικής ώστε να κάνει ένα σύστημα να συμπεριφέρεται σαν ο χρόνος να είχε επιταχυνθεί, σταματήσει ή ακόμα και κυλήσει προς τα πίσω.
Η ιδέα βασίζεται σε μια ιδιομορφία της κβαντικής μηχανικής που ονομάζεται υπέρθεση, κατά την οποία ένα σύστημα μπορεί να υπάρχει σε έναν συνδυασμό διαφορετικών πιθανών καταστάσεων ταυτόχρονα. Φανταστείτε ότι έχετε ένα ρολόι σε μια τέτοια κατάσταση υπέρθεσης, το οποίο καταλαμβάνει δύο διαφορετικές θέσεις μέσα σε ένα βαρυτικό πεδίο ταυτόχρονα – με αρκετή διαφορά στη βαρυτική ισχύ ώστε να επηρεάζεται ο ρυθμός με τον οποίο περνά ο χρόνος. Στη μία θέση, πιο βαθιά μέσα στο βαρυτικό πεδίο, ο χρόνος περνά πιο αργά.
Στην άλλη, πιο μακριά, ο χρόνος περνά πιο γρήγορα. Η κβαντική μηχανική επιτρέπει και στις δύο πιθανότητες να συνυπάρχουν. Και όταν οι δύο «κλάδοι» του ρολογιού επανενωθούν, μπορούν να αλληλεπιδράσουν (να συμβάλουν) μεταξύ τους. Εδώ είναι που τα πράγματα γίνονται παράξενα.
Επιλέγοντας ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα αυτής της συμβολής – μια διαδικασία που ονομάζεται μετα-επιλογή – οι φυσικοί μπορούν θεωρητικά να κάνουν το ρολόι να συμπεριφέρεται σαν να έχει βιώσει ένα χρονικό διάστημα έξω από το εύρος οποιασδήποτε από τις δύο πιθανότητες. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει περισσότερο χρόνο από όσον πέρασε για τον κάθε κλάδο. Θα μπορούσε να σημαίνει καθόλου χρόνο. Ή θα μπορούσε να σημαίνει ένα αρνητικό χρονικό διάστημα – σαν το ρολόι να λειτουργούσε προς τα πίσω.
Το πείραμα με τα διεγερμένα άτομα
Τώρα, 36 χρόνια αργότερα, ο Αχαρόνοφ και ο Ελίτζουρ επέστρεψαν σε αυτή την ιδέα για να διερευνήσουν ένα ιδιαίτερα ακανθώδες ερώτημα: Πόσο μακριά θα μπορούσε να φτάσει στην πραγματικότητα αυτός ο αρνητικός χρόνος;
Επειδή η ιδέα παραμένει θεωρητική, και δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί πειραματικά, οι δύο ερευνητές στράφηκαν στα μαθηματικά για να εξετάσουν τέσσερις ελαφρώς διαφορετικές διαμορφώσεις της μηχανής. Πριν όμως ξεκινήσουν, έπρεπε να απαντήσουν σε ένα φαινομενικά απλό ερώτημα. Ας υποθέσουμε ότι όντως καταφέρνετε να κάνετε τον χρόνο να κυλήσει προς τα πίσω. Πώς στο καλό το αποδεικνύετε;
Και εδώ είναι που η ατομική διάσπαση κλέβει την παράσταση. Όταν ένα άτομο απορροφά ενέργεια, ένα από τα ηλεκτρόνιά του μπορεί να μεταπηδήσει σε υψηλότερη ενεργειακή στάθμη, φέρνοντας το άτομο σε αυτό που είναι γνωστό ως διεγερμένη κατάσταση. Όμως τα άτομα είναι λιγάκι «τεμπέλικα» – τείνουν να επιστρέφουν στην αδιέγερτη κατάστασή τους (πόσο οικείο).
Τελικά, το ηλεκτρόνιο μπορεί να πέσει ξανά σε χαμηλότερη ενεργειακή στάθμη, απελευθερώνοντας την πλεονάζουσα ενέργεια ως φωτόνιο. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται αυθόρμητη εκπομπή και, υπό κανονικές συνθήκες, ακολουθεί μόνο μία κατεύθυνση. Έτσι, οι ερευνητές πρότειναν να ξεκινήσουν με μια ομάδα ατόμων που είχαν ήδη αρχίσει να διασπώνται και να δουν αν η θεωρητική τους μηχανή θα μπορούσε να αντιστρέψει τη διαδικασία.
Φανταστείτε ότι έχετε 100 διεγερμένα άτομα. Περιμένετε μέχρι μερικά από αυτά να απελευθερώσουν την ενέργειά τους, αφήνοντας μόνο 80 ακόμη διεγερμένα. Τώρα, ας υποθέσουμε ότι βάζετε αυτά τα 100 άτομα μέσα στη θεωρητική χρονομηχανή. Αν καταλήξετε με περισσότερα από 80 διεγερμένα άτομα, η μηχανή έχει ουσιαστικά αντιστρέψει ένα μέρος της διάσπασης που είχε ήδη συντελεστεί. Τώρα, αν ο χρόνος κυλούσε πραγματικά προς τα πίσω, το φως που εκπέμφθηκε θα έπρεπε να επιστρέψει στα άτομα, επαναφέροντάς τα στη διεγερμένη τους κατάσταση – κάτι που θέτει ένα νέο πρόβλημα.
Η «μνήμη» του περιβάλλοντος που βάζει φρένο
Τα φωτόνια ενδέχεται να έχουν ήδη απομακρυνθεί ή να έχουν απορροφηθεί από κάτι άλλο. Για να τα συνυπολογίσουν όλα αυτά, ο Αχαρόνοφ και ο Ελίτζουρ φαντάστηκαν να κλείνουν τα άτομα μέσα σε έναν απολύτως σφραγισμένο θάλαμο, μαζί με το φως που εξέπεμψαν και τοιχώματα που μπορούσαν να το απορροφήσουν. Ολόκληρος ο θάλαμος θα περνούσε στη συνέχεια μέσα από τη θεωρητική μηχανή, επιτρέποντας στους ερευνητές να διερευνήσουν κατά πόσο η όλη διαδικασία θα μπορούσε ουσιαστικά να αντιστραφεί.
Και εδώ είναι που αναδύθηκε ένα μάλλον δρακόντειο εμπόδιο. Ακόμη και μέσα σε έναν σφραγισμένο θάλαμο, τα άτομα δεν υπάρχουν απομονωμένα. Καθώς εκπέμπουν φως, αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον ηλεκτρομαγνητικό πεδίο, αφήνοντας ίχνη από ό,τι έχει συμβεί. Για την απλούστερη εκδοχή της μηχανής, η αντιστροφή της διάσπασης εξαρτάται από το κατά πόσο αυτές οι αλληλεπιδράσεις διατηρούν την κβαντική συνοχή που απαιτείται ώστε να συμβάλουν οι δύο πιθανές ιστορίες.
Όμως αυτό το «παράθυρο» δεν μένει ανοιχτό για πολύ. Στο οπτικό παράδειγμα των ερευνητών, διαρκεί περίπου ένα φεμτοδευτερόλεπτο. Πέρα από αυτό το όριο, το περιβάλλον έχει ουσιαστικά συγκρατήσει υπερβολικά πολλές πληροφορίες σχετικά με την εκπομπή, ώστε η απλούστερη μηχανή δύο κλάδων να μπορέσει να παραγάγει την επιθυμητή αντιστροφή.
Επομένως, το όριο δεν επιβάλλεται από τον ίδιο τον χρόνο – επιβάλλεται από τη «μνήμη» που διατηρεί το περιβάλλον για το φως. Πιο περίπλοκες εκδοχές της μηχανής θα μπορούσαν θεωρητικά να αντιστρέψουν μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, αλλά μόνο με την εισαγωγή ασύγκριτα περισσότερων κβαντικών κλάδων, και με ολοένα και πιο απίθανες πιθανότητες επιτυχίας.
Τι λέει όμως η θερμοδυναμική;
Σύμφωνα με τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, η συνολική εντροπία ενός απομονωμένου συστήματος δεν μπορεί ποτέ να μειωθεί. Οι φυσικές διεργασίες τείνουν να κινούνται προς μία κατεύθυνση, από πιο τακτοποιημένες καταστάσεις προς λιγότερο τακτοποιημένες.
Όπως το έθεσε τόσο περιεκτικά ο σερ Άρθουρ Έντινγκτον: «Αν η θεωρία σας βρεθεί να έρχεται σε αντίθεση με τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, δεν μπορώ να σας δώσω καμία ελπίδα· δεν της μένει τίποτα άλλο παρά να καταρρεύσει μέσα στη βαθύτερη ταπείνωση».
Το «παραθυράκι» βρίσκεται στη μετα-επιλογή. Η φαινομενική αντιστροφή του χρόνου συμβαίνει μόνο σε ένα πολύ μικρό κλάσμα των πιθανών αποτελεσμάτων, προσεκτικά επιλεγμένο ανάμεσα σε όλα τα υπόλοιπα. Όταν όλα τα αποτελέσματα εξετάζονται συνολικά, το σύστημα ως σύνολο εξακολουθεί να υπακούει στον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής.
Η εντροπία δεν άρχισε μαγικά να μειώνεται καθολικά. Έτσι, η θεωρητική μηχανή των Αχαρόνοφ και Ελίτζουρ μπορεί να παραγάγει κάτι που μοιάζει με τον χρόνο να κυλά προς τα πίσω, χωρίς να ανατρέπει έναν από τους πιο θεμελιώδεις νόμους της φυσικής – αποφεύγοντας έτσι την ταπείνωση με την οποία απειλούσε ο Έντινγκτον.
Γιατί τελικά ο χρόνος κινείται μόνο μπροστά;
Γιατί όμως να μπει κανείς σε τόσο μεγάλο κόπο και να ρισκάρει να εκτεθεί; Επειδή το ζητούμενο δεν είναι στην πραγματικότητα αν μπορούμε να φτιάξουμε μια μηχανή που να στέλνει πράγματα πίσω στον χρόνο. Το ζητούμενο είναι γιατί ο χρόνος φαίνεται εξαρχής να κινείται μόνο προς μία κατεύθυνση. Πολλές από τις θεμελιώδεις εξισώσεις της φυσικής λειτουργούν εξίσου καλά τόσο προς τα πίσω όσο και προς τα εμπρός.
Ωστόσο, ο κόσμος που βιώνουμε είναι γεμάτος από διεργασίες που φαίνεται αδύνατο να αναιρεθούν. Εντοπίζοντας το ακριβές σημείο όπου καταρρέει η κβαντική αντιστροφή του χρόνου, η εργασία των Αχαρόνοφ και Ελίτζουρ θα μπορούσε να βοηθήσει τους φυσικούς να κατανοήσουν πώς το περιβάλλον γεννά τις μη αναστρέψιμες διεργασίες που καθορίζουν την εμπειρία μας από τον χρόνο.
«Το βέλος του χρόνου εισέρχεται ακριβώς στο σημείο όπου σταματά η μηχανή», γράφουν οι ερευνητές. Η έρευνα είναι διαθέσιμη στον διακομιστή προδημοσιεύσεων arXiv.