Η αλήθεια είναι πως για τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν το διακύβευμα δεν περιοριζόταν ποτέ αποκλειστικά στην Ουκρανία. Η Ουάσινγκτον δείχνει πλέον να αντιλαμβάνεται αυτή τη στρατηγική πραγματικότητα — μια εξέλιξη που αφενός δικαιώνει τις ευρωπαϊκές εκκλήσεις για συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις, αφετέρου όμως φέρνει την Ευρώπη αντιμέτωπη με τις πιο επικίνδυνες γεωπολιτικές αποφάσεις της σύγχρονης ιστορίας της.
Όταν ο απεσταλμένος των ΗΠΑ, Τζάρεντ Κούσνερ εισήλθε στην αίθουσα ενημέρωσης για να ανακοινώσει τα αποτελέσματα των διήμερων ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας στο Άμπου Ντάμπι, δεν προσπάθησε να κρύψει πόσο δύσκολη ήταν η διαδικασία.
«Η πραγματικότητα είναι ότι, αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο πλευρών», δήλωσε στο Politico ο γαμπρός και έμπιστος απεσταλμένος του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ κατά τη διάρκεια της ενημέρωσης μετά τις συνομιλίες.
«Έγιναν ορισμένες αρκετά σκληρές συζητήσεις».
Σύμφωνα με όσους βρίσκονταν στην αίθουσα, οι δύο αντιπροσωπείες -με επικεφαλής έναν σύμβουλο του Κρεμλίνου από ρωσικής πλευράς και τον επικεφαλής των ουκρανικών μυστικών υπηρεσιών από πλευράς Κιέβου- συζήτησαν τα πιο ακανθώδη ζητήματα, συμπεριλαμβανομένου του δυσκολότερου όλων: την τύχη των αμφισβητούμενων εδαφών, παλεύοντας σκληρά για τους δικούς τους στόχους.
Όπως επισημαίνει το Politico, το κλίμα ψυχράνθηκε από την πρώτη στη δεύτερη ημέρα. Την Τρίτη, οπότε οι διαπραγματεύσεις διήρκεσαν τεσσερισήμισι ώρες, αξιωματούχοι στο Άμπου Ντάμπι που γνώριζαν το περιεχόμενο των επαφών τις χαρακτήρισαν «εποικοδομητικές».
Την Τετάρτη, ωστόσο, όταν η συνεδρίαση διαλύθηκε έπειτα από μόλις δύο ώρες, ο καλύτερος χαρακτηρισμός που μπόρεσαν να δώσουν ήταν ότι η ανταλλαγή απόψεων υπήρξε «ουδέτερη».
Στην πραγματικότητα, ελάχιστοι στην ουκρανική πλευρά πίστευαν ποτέ ότι η επανέναρξη των απευθείας συνομιλιών αυτή την εβδομάδα θα έφερνε κάποια θεαματική ανατροπή.
Η μεγαλύτερη ανακοίνωση αφορούσε το διόλου ασήμαντο ζήτημα μιας σχεδιαζόμενης ανταλλαγής αιχμαλώτων, την οποία ο Κούσνερ χαρακτήρισε ως τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα στον πόλεμο, αν και ούτε σε αυτό το πεδίο κατέστη δυνατό να ανακοινωθούν οι τελικοί συμφωνηθέντες αριθμοί.
Παρ’ όλα αυτά, παρά τη συγκρατημένη ρητορική, η συνάντηση στους χώρους ενός αυστηρά φυλασσόμενου κυβερνητικού ξενώνα -όπου το προσωπικό φρόντιζε διαρκώς για την παροχή καφέ, σάντουιτς, ακόμη και πίτσας- αποτέλεσε μια σημαντική στιγμή στην ασταθή πορεία προς την ειρήνη, έπειτα από σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου.
Τι συζητήθηκε;
Τα πάντα. Σύμφωνα με τον Κούσνερ, δεν υπήρξε κανένα σημαντικό ζήτημα που να μην τέθηκε κατά τη διάρκεια του διημέρου.
Το εδαφικό, όπως είπε, θα είναι προφανώς «το πιο δύσκολο» προς επίλυση.
Σύμφωνα με τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, οι διαπραγματευτές του Κιέβου σημείωσαν μια σημαντική νίκη την πρώτη ημέρα, πείθοντας τους Αμερικανούς να αποδεχθούν τη δική τους ανάλυση για το πού ακριβώς βρίσκεται η γραμμή του μετώπου, καθώς και για το πόσο λιγότερα ουκρανικά εδάφη έχει κατακτήσει η Ρωσία σε σχέση με όσα ισχυρίζεται η Μόσχα.
Όπως σημειώνει το Politico, είναι δύσκολο να διαφανεί μια γρήγορη λύση στο συγκεκριμένο θέμα, αν και κατ’ ιδίαν Αμερικανοί αξιωματούχοι αναφέρουν ότι αμφότερες οι πλευρές έχουν επιδείξει κάποια ευελιξία ως προς τον τρόπο διευθέτησης των εδαφικών διεκδικήσεων.
Ο Ζελένσκι εξακολουθεί να επιμένει —και φαίνεται πως οι Αμερικανοί μεσολαβητές συμφωνούν— ότι τα ζητήματα που αφορούν την τύχη της ουκρανικής γης μπορούν να συζητηθούν μόνο σε επίπεδο ηγετών. Μια τέτοια συνάντηση απέχει ακόμη πολύ.
«Προφανώς, δεν υπάρχει μεγάλη εμπιστοσύνη ή αγάπη μεταξύ των ηγετών», ανέφερε ο Κούσνερ.
Σε τι συμφώνησαν;
Σε μια μεγάλη ανταλλαγή αιχμαλώτων — ενδεχομένως τη μεγαλύτερη από την έναρξη της ρωσικής εισβολής το 2022.
Όμως, ούτε αυτό είναι ακόμη οριστικό: ο Κούσνερ κατέστησε σαφές ότι η συμφωνία θα εξαρτηθεί από την έγκριση του Βλαντίμιρ Πούτιν, την οποία θα επιχειρήσει να εξασφαλίσει την Πέμπτη κατά την επίσκεψή του στη Μόσχα.
«Ένα από τα θετικά στοιχεία ήταν ότι συμφωνήσαμε να πραγματοποιήσουμε τη μεγαλύτερη ανθρωπιστική απελευθέρωση αιχμαλώτων — θα οριστικοποιήσουμε τους αριθμούς αύριο», δήλωσε ο Κούσνερ.
Πρόσθεσε ότι θα ταξιδέψει μαζί με τον Στιβ Γουίτκοφ, τον έτερο απεσταλμένο του Τραμπ, «αύριο στη Μόσχα για να συναντηθούμε με τον πρόεδρο Πούτιν, να εξετάσουμε όσα συζητήθηκαν σήμερα και να προσπαθήσουμε να σημειώσουμε μεγαλύτερη πρόοδο σε ορισμένα από τα ζητήματα».
Οι Ουκρανοί διαπραγματευτές ανέφεραν ότι οι «αυστηρές οδηγίες» από τη Μόσχα περιόρισαν τα περιθώρια κινήσεων των Ρώσων ομολόγων τους για την επίτευξη συμφωνιών αυτή την εβδομάδα, καθιστώντας τις συνομιλίες δυσκολότερες.
Ποιο είναι το επόμενο βήμα;
Το ταξίδι στη Μόσχα είναι καθοριστικής σημασίας. Ο Κούσνερ δήλωσε ότι ο άλλος μεγάλος στόχος του στις επαφές με τον Πούτιν θα είναι να τον πείσει να επιτρέψει στους Ευρωπαίους να συμμετάσχουν στον επόμενο γύρο των διαπραγματεύσεων.
«Πιστεύω ότι αισιόδοξα αύριο στη Μόσχα, ο Στιβ κι εγώ θα πετύχουμε και ο πρόεδρος Πούτιν θα δώσει την ευλογία του για να συμβεί αυτό. Νομίζω ότι αν συμφωνήσει, θα μπορέσουμε να κάνουμε πολύ μεγαλύτερη πρόοδο», ανέφερε ο Κούσνερ απαντώντας σε ερώτηση του Politico.
Στη συνέχεια, οι Αμερικανοί σχεδιάζουν να μεταβούν στο Δουβλίνο για να συναντήσουν κατ’ ιδίαν τον Ζελένσκι και να επιχειρήσουν να προωθήσουν την ατζέντα.
Οι Ουκρανοί επιθυμούν να κλειδώσουν την επόμενη ημερομηνία για περαιτέρω συνομιλίες, καθώς ελπίζουν να υπάρξει συμφωνία πριν από το τέλος του έτους, ενόσω η Ρωσία εντείνει τα πλήγματα στα δίκτυα ηλεκτροδότησης και τις ενεργειακές υποδομές της Ουκρανίας με έναν ακόμη χειμώνα να πλησιάζει.
Η μεγάλη αμερικανική στροφή
Αναμφίβολα, η μεγαλύτερη αλλαγή των τελευταίων ημερών εντοπίζεται στη στάση των ΗΠΑ, υπογραμμίζει η ανάλυση του Politico.
Άλλωστε, ποτέ δεν επρόκειτο απλώς για μια διαπραγμάτευση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Από τότε που ο Τραμπ επέστρεψε στην εξουσία, το Κίεβο και οι Βρυξέλλες προσπαθούσαν να πείσουν την Ουάσινγκτον να λάβει σοβαρότερα υπόψη τα επιχειρήματά τους.
Για τους Ευρωπαίους συμμάχους της Ουκρανίας, αυτή η διπλωματική πίεση απέδωσε καρπούς.
Ο Κούσνερ και ο Γουίτκοφ επιθυμούν πλέον τη συμμετοχή Ευρωπαίων αξιωματούχων στον επόμενο γύρο των συνομιλιών, ώστε να μπορέσουν να προχωρήσουν στη συζήτηση μιας από τις πιο εμβληματικές εμμονές του Πούτιν: τις σχέσεις με το ΝΑΤΟ και το μελλοντικό σύστημα ευρωπαϊκής ασφάλειας.
«Πρέπει να έχουμε τους Ευρωπαίους στο τραπέζι», τόνισε ο Κούσνερ, απαντώντας σε ερώτηση του Politico.
«Έχουμε μεταφέρει απευθείας στον πρόεδρο Πούτιν αρκετές φορές, καθώς και στην ομάδα του, ότι ο μόνος τρόπος για να ολοκληρωθεί αυτό είναι να τους έχουμε στο πλευρό μας, και νομίζω ότι είναι δεκτικοί σε αυτό».
Ουκρανοί διαπραγματευτές ανέφεραν ότι η ρωσική στάση άρχισε να μαλακώνει -και να ανοίγεται στον διάλογο- μόνο αφότου οι ΗΠΑ κινήθηκαν προς τη συζήτηση μεταπολεμικών διευθετήσεων και για τις δύο πλευρές.
Αλλά και απέναντι στην Ουκρανία, η αμερικανική στάση έχει μεταβληθεί. Μόλις πριν από λίγες εβδομάδες, ο Τραμπ απαιτούσε οργισμένος την αντικατάσταση του Ζελένσκι, εν μέσω μιας έντονης ρήξης με αφορμή την κριτική του Κιέβου στη συμφωνία του Αμερικανού Προέδρου για αγορά ντίζελ από τον Πούτιν. Η Ρωσία, έλεγε τότε ο Τραμπ, φερόταν «μια χαρά» στο ουκρανικό.
Τώρα, ωστόσο, ο Κούσνερ φροντίζει να επαινέσει την ουκρανική διαπραγματευτική ομάδα και «τις μεγάλες προσπάθειες» που κατέβαλε στο Άμπου Ντάμπι.
«Νομίζω ότι πάλεψαν πολύ, πολύ σκληρά για τα θέματά τους, ήταν πολύ εποικοδομητικοί και πιστεύω ότι ήταν μια πολύ παραγωγική συνεδρίαση», δήλωσε, με τους Ουκρανούς να εκφράζουν επίσης την ευγνωμοσύνη τους προς την αμερικανική πλευρά.
Το μεγάλο ερώτημα για την Ευρώπη
Είναι άλλο πράγμα να προσκαλείσαι να συμμετάσχεις σε πραγματικές συνομιλίες με τη Ρωσία και την Ουκρανία —και οι Ευρωπαίοι δεν έχουν λάβει ακόμη ούτε καν αυτή την ευκαιρία— και άλλο να συμμετέχεις και να επηρεάζεις τη συζήτηση όταν αυτό τελικά συμβεί, παρατηρεί το Politico.
Για να το πετύχει αυτό, η Ευρώπη πρέπει να επιλέξει σοφά τους εκπροσώπους της.
Ο Ζελένσκι δηλώνει ότι θέλει να ερωτηθεί για το ποιος θα αναλάβει τον ρόλο του εκπροσώπου της Ευρώπης, και ότι αυτό το πρόσωπο θα πρέπει να είναι ένα.
Επιθυμεί επίσης η Ευρώπη να λάβει τη σχετική απόφαση έως το τέλος αυτού του μήνα.
Μέχρι στιγμής, ωστόσο, η ευρωπαϊκή προσέγγιση κάθε άλλο παρά ενιαία και συντονισμένη υπήρξε.
Στο περιθώριο των συνομιλιών στο Άμπου Ντάμπι παρευρέθηκαν εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, του ΝΑΤΟ, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Ιταλίας.
Ο Κούσνερ χαρακτήρισε αυτή τη σύνθεση «ισχυρή», πρόσθεσε όμως με νόημα: «Αν η Ευρώπη μπορούσε να ορίσει ένα πρόσωπο να μιλά εξ ονόματός της, αυτό θα ήταν μεγαλύτερο επίτευγμα από το να πείσουμε τους Ρώσους να τη συμπεριλάβουν στη διαπραγμάτευση».
Η στιγμή του κινδύνου και η «ρωσική παγίδα»
Αν οι τελευταίες διαπραγματεύσεις δεν πέτυχαν τίποτε άλλο, έπειτα από μήνες ανησυχίας ότι θα μείνει στο περιθώριο, η Ευρώπη βρίσκεται πλέον —υπό την αίρεση της έγκρισης του Πούτιν, φυσικά— στο επίκεντρο των πιο επικίνδυνων διαπραγματεύσεων της πρόσφατης ιστορίας της ηπείρου.
Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι σε ποιο βαθμό οι συζητήσεις για την αλλαγή του ηπειρωτικού πλαισίου ασφαλείας, το οποίο στηρίζεται στο ΝΑΤΟ, θα συνδεθούν με τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις για την Ουκρανία.
Οι Ευρωπαίοι ζητούν εδώ και καιρό να λάβει η Ουκρανία τις ισχυρότερες δυνατές εγγυήσεις ασφαλείας ώστε να αποτραπεί μια νέα ρωσική επίθεση μετά το τέλος του πολέμου.
Παράλληλα, Αμερικανοί αξιωματούχοι επιθυμούν να διερευνήσουν την ιδέα παροχής μιας συμφωνίας συλλογικής άμυνας τύπου ΝΑΤΟ στην Ουκρανία, στην οποία θα μπορούσε να εμπλέκεται ακόμη και το ίδιο το ΝΑΤΟ ως εγγυητής.
Αξιωματούχοι στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες επισημαίνουν στο Politico ότι η αλληλουχία αυτών των συνομιλιών θα είναι καθοριστική.
Η ευρωπαϊκή πλευρά έχει δείξει προθυμία να διερευνήσει το ευρύτερο σύστημα ασφαλείας της ηπείρου προκειμένου να κατευνάσει τις ανησυχίες της Ρωσίας — παράλληλα με την ειρηνευτική διαδικασία για την Ουκρανία.
Ωστόσο, δεν επιθυμεί να υπογράψει καμία ευρύτερη μεταρρύθμιση προτού επιτευχθεί ειρήνη.
Ο Κούσνερ δήλωσε ότι στόχος είναι να συζητηθούν όλα τα ζητήματα και στη συνέχεια «να βρεθεί ένας τρόπος ώστε να διευθετηθούν όλα ταυτόχρονα».
«Πιστεύω ότι η διεξαγωγή αυτών των συζητήσεων είναι πολύ σημαντική», είπε. «Αλλά η εφαρμογή της μεταπολεμικής ασφάλειας δεν θα πραγματοποιηθεί προτού υπάρξει συμφωνία για το εδαφικό και για όλα τα άλλα διμερή ζητήματα».
Αν αυτή η θέση διατηρηθεί, θα μπορούσε να λειτουργήσει υπέρ της Ευρώπης, εκτιμά το Politico.
Όμως, σε τελική ανάλυση, οτιδήποτε συμφωνείται μεταξύ αξιωματούχων στην αίθουσα των διαπραγματεύσεων είναι πάντοτε προσωρινό – αρκεί ένα τηλεφώνημα του Πούτιν στον Τραμπ για να ανατραπούν τα δεδομένα.
Ορισμένοι Ευρωπαίοι παραμένουν βαθιά επιφυλακτικοί.
Γερμανοί αξιωματούχοι που συμμετείχαν στις επαφές στο Άμπου Ντάμπι βλέπουν ελάχιστα πιθανά οφέλη και αντιμετωπίζουν τη διαδικασία ως μια «ρωσική παγίδα» που αποσκοπεί στο να δημιουργήσει την ψευδή εντύπωση ότι η Μόσχα είναι πρόθυμη να συνάψει ειρήνη, δήλωσε Γερμανός αξιωματούχος με γνώση των συνομιλιών, στον οποίο παρασχέθηκε ανωνυμία ώστε να μιλήσει ανοιχτά.
«Οι Ευρωπαίοι προσπαθούν απλώς να επιβιώσουν από όλο αυτό», κατέληξε χαρακτηριστικά ο αξιωματούχος.
