Σε απρόσμενη αναστολή του προγράμματος υποστήριξης για την επανένταξη των απελαθέντων μεταναστών προχώρησε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex), καθώς οι διαθέσιμοι οικονομικοί πόροι για το τρέχον έτος εξαντλήθηκαν πολύ νωρίτερα από το αναμενόμενο.
Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη συγκυρία, καθώς οι Βρυξέλλες σχεδιάζουν τη διεύρυνση των αρμοδιοτήτων του οργανισμού στις επιστροφές, φέρνοντας στην επιφάνεια σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τη χρηματοδότηση της μεταναστευτικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
«Πάγωμα» αιτήσεων
Σύμφωνα με εσωτερικά έγγραφα και μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που περιήλθαν στην κατοχή του Politico, η Frontex ανέστειλε την υποβολή νέων αιτήσεων για στήριξη επανένταξης ήδη από τις 2 Οκτωβρίου.
Ο εκτελεστικός διευθυντής του οργανισμού, Χανς Λάιτενς, ενημέρωσε το προσωπικό ότι το κόστος «έφτασε σε επίπεδο που δεν διασφαλίζει πλέον την πλήρη οικονομική κάλυψη».
Το συγκεκριμένο πρόγραμμα, το οποίο λειτουργεί από το 2022, παρέχει οικονομική βοήθεια, υγειονομική περίθαλψη, επαγγελματική κατάρτιση και συμβουλευτική υποστήριξη σε άτομα που επιστρέφουν στις χώρες καταγωγής τους αφού απορριφθεί το δικαίωμα παραμονής τους στην ΕΕ.
Η στήριξη της επανένταξης αποτελεί κεντρικό πυλώνα του ευρωπαϊκού σχεδίου για την αύξηση των επιστροφών των αιτούντων άσυλο των οποίων οι αιτήσεις απορρίφθηκαν.
Η αναστολή αυτή συμπίπτει με την προσπάθεια της ΕΕ να εντείνει τις απελάσεις -βασικό πυλώνα της μεταναστευτικής πολιτικής και αντικείμενο νέας νομοθεσίας που υιοθετήθηκε νωρίτερα αυτόν τον μήνα- και καταγράφεται λίγες μόλις εβδομάδες πριν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσιάσει πρόταση για τη διεύρυνση της εντολής της Frontex, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου της στις επιστροφές και την επανένταξη.
«Δεν υπάρχει φιλοδοξία χωρίς πόρους»
Για να επανεκκινήσει το πρόγραμμα, η Frontex χρειάζεται πρόσθετα κονδύλια. Ο οργανισμός έχει ήδη ζητήσει έκτακτη χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αλλά τελεί εν αναμονή διευκρινίσεων για τον προϋπολογισμό της ΕΕ για το 2027, καθώς και για το νέο επταετές δημοσιονομικό πλαίσιο που ξεκινά το 2028.
Ο εκπρόσωπος Τύπου της Frontex, Κρις Μπορόβσκι, δήλωσε στο Politico: «Δεν έχει νόημα να μιλάμε για μια πιο φιλόδοξη ευρωπαϊκή πολιτική επιστροφών χωρίς να μιλάμε παράλληλα και για τους πόρους που απαιτούνται για την υλοποίησή της. Η φιλοδοξία και η χρηματοδότηση πρέπει να βαδίζουν χέρι-χέρι».
Ο ίδιος επιβεβαίωσε ότι ο οργανισμός ανέστειλε τη λήψη νέων υποθέσεων, διευκρίνισε ωστόσο ότι όσοι έχουν ήδη ενταχθεί στο πρόγραμμα δεν επηρεάζονται.
Παράλληλα, τόνισε ότι η Frontex θα συνεχίσει να παρέχει στα κράτη μέλη «άλλες μορφές συνδρομής» για τις επιστροφές, όπως επιχειρησιακή και τεχνική υποστήριξη.
«Οι επιστροφές δεν τελειώνουν όταν προσγειώνεται το αεροπλάνο. Το να βοηθάμε τους ανθρώπους να χτίσουν ξανά τη ζωή τους μετά την επιστροφή στις χώρες καταγωγής τους είναι ένα σημαντικό μέρος της λειτουργίας της διαχείρισης της μετατανάστευσης. Απαιτεί σχεδιασμό, ανθρώπους και χρήματα», πρόσθεσε.
Εκτόξευση των αιτήσεων κατά 75%
Η οικονομική ασφυξία προήλθε από την τεράστια αύξηση της ζήτησης. Με μέσο όρο 2.368 νέες υποθέσεις τον μήνα, ο οργανισμός ανέλαβε σημαντικά περισσότερους μεταναστές που ζητούσαν στήριξη επανένταξης από όσους υπολόγιζε.
Σύμφωνα με το email του Λάιτενς προς το προσωπικό:
- Οι υποθέσεις τον Σεπτέμβριο ήταν 63% υψηλότερες από τον στόχο της Frontex.
- Κατά το πρώτο εξάμηνο του τρέχοντος έτους, ο οργανισμός ανέλαβε περίπου 75% περισσότερες υποθέσεις σε σχέση με την ίδια περίοδο πέρυσι.
Στα προηγούμενα έτη, η Frontex κατάφερνε να μεταφέρει επιπλέον κονδύλια από άλλα τμήματα του προϋπολογισμού της — στοιχείο που αποδεικνύει ότι ο οργανισμός αναζητούσε συνεχώς τα απαραίτητα χρήματα για να κρατήσει το πρόγραμμα ζωντανό.
«Η Frontex δεν διαθέτει τις απαραίτητες πιστώσεις για να καλύψει περαιτέρω τις ανάγκες, καθώς οι κατανομές του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (MFF) δεν προέβλεπαν ότι η Frontex θα καλούνταν να αναλάβει τη χρηματοδότηση των επιστροφών στην κλίμακα που βλέπουμε σήμερα», έγραψε ο Λάιτενς.
Ο οργανισμός έθεσε το ζήτημα στην Κομισιόν, ωστόσο, όπως αναφέρεται στο έγγραφο, «δεν κατέστη δυνατό να αναληφθούν περαιτέρω δεσμεύσεις για τη συνέχεια».
Βιώσιμη λύση έναντι ακριβών, αναγκαστικών απελάσεων
Η αναστολή του προγράμματος προκαλεί έντονο προβληματισμό για το μέλλον της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής στρατηγικής.
Ο Λούκας Γκέρκε, διευθυντής του παγκόσμιου γραφείου του Οργανισμού Μετανάστευσης του ΟΗΕ στις Βρυξέλλες, δήλωσε στο Politico ότι η επανένταξη αποτελεί το «κλειδί» για να λειτουργήσει η στρατηγική επιστροφών της ΕΕ.
Όπως εξήγησε, οι αναγκαστικές επιστροφές είναι ιδιαίτερα δαπανηρές και ενέχουν υψηλότερο κίνδυνο παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενώ η υποστήριξη επανένταξης ενισχύει τις εθελούσιες επιστροφές, μειώνει την τάση των ανθρώπων να προσπαθήσουν εκ νέου να φτάσουν στην ΕΕ και διευκολύνει τη συνεργασία με τις χώρες υποδοχής.
«Αυτό σημαίνει ότι κάθε ευρώ που δαπανάται για την επιστροφή με επανένταξη είναι ένα ευρώ που δαπανάται με πολύ πιο βιώσιμο τρόπο», υπογράμμισε ο Γκέρκε.
«Μην υπερασπίζεστε την πολιτική της ΕΕ»
Ενδεικτικές του κλίματος είναι οι γραπτές οδηγίες που εστάλησαν στο προσωπικό της Frontex σχετικά με το πώς πρέπει να επικοινωνήσουν την αναστολή στους μετανάστες που είχαν υποβάλει αίτηση.
Σύμφωνα με τα έγγραφα που αποκαλύπτει το Politico, οι σύμβουλοι της Frontex καλούνται να «αναγνωρίζουν το θεσμικό πρόβλημα» στη χρηματοδότηση «ώστε ο επιστρέφων να μην αισθάνεται προσωπικά στοχοποιημένος ή τιμωρημένος».
Οι οδηγίες συνιστούν στους συμβούλους να είναι διαφανείς, να επικυρώνουν την απογοήτευση των μεταναστών, να περιμένουν να περάσει η συναισθηματική τους φόρτιση και να μετατοπίζουν τη συζήτηση σε αυτά που μπορούν ακόμα να κάνουν κατά την επιστροφή τους.
Παράλληλα, δίνεται η εξής σαφής εντολή: «Μην διαπληκτίζεστε και μην υπερασπίζεστε την πολιτική της ΕΕ».
Το έγγραφο προειδοποιεί επίσης ότι οι υποψήφιοι προς επιστροφή «ενδέχεται να αισθανθούν εξαπατημένοι, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε θυμό, αποθάρρυνση ή πλήρη αποχώρηση από τη διαδικασία επιστροφής».
Διεύρυνση αρμοδιοτήτων χωρίς… προσωπικό και πόρους
Η επέκταση της εντολής της Frontex περιλαμβάνεται στο σχέδιο πέντε σημείων της Κομισιόν για την αντιμετώπιση αιφνίδιων μαζικών μεταναστευτικών ροών, στον απόηχο της κρίσης στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα.
Εκτός από την ενίσχυση του ρόλου στις επιστροφές, το σχέδιο προβλέπει την ανάθεση στη Frontex της παρακολούθησης των εξωτερικών συνόρων και τη δυνατότητα ταχείας ανάπτυξης δυνάμεων σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης.
«Η Επιτροπή θα προτείνει η Frontex να εξελιχθεί σε μια αληθινά ευρωπαϊκή δύναμη, με την κλίμακα, τα εργαλεία και την ευελιξία να στηρίζει τα κράτη μέλη όπου και όποτε χρειάζεται», έγραψε η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, σε επιστολή της προς τους ηγέτες της ΕΕ ενόψει της Συνόδου Κορυφής.
Ωστόσο, τα σχέδια αυτά εγείρουν ήδη ανησυχίες ότι η διεύρυνση των αρμοδιοτήτων προχωρά πολύ πιο γρήγορα από την αύξηση των διαθέσιμων πόρων.
Ο εκτελεστικός διευθυντής της Frontex, Χανς Λάιτενς, μιλώντας σε εκδήλωση νωρίτερα αυτόν τον μήνα, επισήμανε το συμβιβασμό που απαιτείται.
«Εάν το προσωπικό πρέπει να είναι διαθέσιμο για άμεση ανάπτυξη σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί αλλού. Αν βρίσκονται στη Νάρβα της Εσθονίας, δεν μπορείς να τους χρησιμοποιήσεις στην Ιταλία αυτή τη στιγμή», είπε χαρακτηριστικά.
