Ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά μυστήρια των τελευταίων ετών έφερε στο φως η κοινή έρευνα Ιταλών και Πακιστανών επιστημόνων στην αρχαία πόλη των Ταξίλων.
Σε μια περιοχή που φημίζεται για την πλούσια πολιτισμική της κληρονομιά και τις έντονες ελληνιστικές της επιρροές, η αρχαιολογική σκαπάνη αποκάλυψε ένα εύρημα που ανατρέπει τα μέχρι τώρα δεδομένα και γεννά συναρπαστικά ερωτήματα.
Μια ιταλοπακιστανική ομάδα ανακάλυψε ένα κτίριο μήκους σχεδόν 100 μέτρων, ακριβώς απέναντι από τον περίφημο ελληνικού ρυθμού ναό του Τζαντιάλ στα Τάξιλα του Πακιστάν. Είναι πάνω από τρεις φορές μεγαλύτερο από το μέγεθος του ναού, και κανείς δεν γνωρίζει ακόμη ποιος ήταν ο σκοπός της χρήσης του.
Το κτίριο, το οποίο ονομάστηκε «Τζαντιάλ D» (Jandial D), ήρθε στο φως κατά τη διάρκεια ανασκαφών της Ιταλικής Αρχαιολογικής Αποστολής του Πανεπιστημίου Ca’ Foscari της Βενετίας στο Πακιστάν, στο πλαίσιο του προγράμματος Khyber PATH.
Οι εργασίες ξεκίνησαν στα μέσα Αυγούστου του 2026 και αποκάλυψαν μια επιβλητική δομή: μήκους σχεδόν 100 μέτρων —σχεδόν όσο το μήκος ενός γηπέδου ποδοσφαίρου— και πλάτους άνω των 50 μέτρων.
Οι τοίχοι του σώζονται σε ύψος τουλάχιστον ενός μέτρου, και σε ορισμένα σημεία αρκετά περισσότερο. Ο πιο εύκολος τρόπος για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθός του είναι να κοιτάξει το γειτονικό του κτίσμα.
Ο ναός του Τζαντιάλ, ο οποίος ανασκάφηκε από τον Τζον Μάρσαλ το 1912–1913, αποτελεί ένα από τα αξιοθέατα που πρέπει οπωσδήποτε να επισκεφθεί κανείς στα Τάξιλα. Οι διαστάσεις του είναι περίπου 45 επί 30 μέτρα, καλύπτοντας μια επιφάνεια γύρω στα 1.350 τετραγωνικά μέτρα.
Το κτίριο «Τζαντιάλ D» καλύπτει περίπου 5.000 τετραγωνικά μέτρα, δηλαδή περισσότερο από το τριπλάσιο.
Για έναν αιώνα, ο ναός θεωρούνταν το μεγάλο μνημείο αυτής της γωνιάς του αρχαιολογικού χώρου. Όμως, ακριβώς απέναντί του βρίσκεται κάτι σημαντικά μεγαλύτερο. Αν δεν έχετε ακούσει ποτέ για τα Τάξιλα, μια σύντομη αναδρομή βοηθά να προσανατολιστείτε.
Πρόκειται για έναν από τους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους του Πακιστάν, περίπου 30 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Ισλαμαμπάντ, στην ιστορική περιοχή της Γανδάρας (Gandhara), η οποία σήμερα είναι μοιρασμένη μεταξύ του βορειοδυτικού Πακιστάν και του ανατολικού Αφγανιστάν.
Η UNESCO ανακήρυξε τα Τάξιλα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1980. Αυτό που καθιστά τα Τάξιλα ασυνήθιστα είναι ότι δεν πρόκειται για μία μόνο πόλη, αλλά για αρκετές που χτίστηκαν η μία δίπλα στην άλλη. Η παλαιότερη αναπτύχθηκε στον λόφο Μπιρ (Bhir), υπό την Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών Περσών.
Εκεί ήταν που, το 326 π.Χ., ο τοπικός ηγεμόνας Άμβης (Ambhi) παραδόθηκε στον Μέγα Αλέξανδρο χωρίς μάχη. Λίγο μετά τον θάνατο του Μακεδόνα στρατηλάτη, η πόλη πέρασε στην Αυτοκρατορία των Μαουρύα υπό τον Τσαντραγκούπτα.
Κατά τον 2ο αιώνα π.Χ., περίπου την εποχή που η Ρώμη συνέτριβε την Καρχηδόνα, οι Έλληνες της Βακτρίας (μιας περιοχής της Κεντρικής Ασίας στο σημερινό βόρειο Αφγανιστάν), γνωστοί ως Ινδοέλληνες, ίδρυσαν μια νέα πρωτεύουσα σε μικρή απόσταση. Αυτή ήταν η Σίρκαπ (Sirkap), η οποία σχεδιάστηκε με βάση το ιπποδάμειο σύστημα (ρυμοτομικό πλέγμα) και φιλοξενούσε ένα μείγμα βουδιστικών, τζαϊνιστικών και ινδουιστικών ναών.
Αργότερα, υπό την κυριαρχία των Κοσσανών (Kushans), το αστικό κέντρο μεταφέρθηκε στη Σίρσουχ (Sirsukh). Αυτό που έχει σημασία για την ιστορία μας είναι ότι το κτίριο «Τζαντιάλ D» βρίσκεται έξω από τα τείχη της Σίρκαπ και όχι μέσα σε αυτά, σε ένα τμήμα του αρχαιολογικού χώρου που έχει εξερευνηθεί ελάχιστα.
Ο «ελληνικός» ναός που δεν ήταν εντελώς… ελληνικός
Για να καταλάβει κανείς γιατί το κτίριο «Τζαντιάλ D» τραβάει τόσο πολύ την προσοχή, αρκεί να κοιτάξει ξανά τον ναό που βρίσκεται απέναντί του. Ο ναός του Τζαντιάλ απέχει περίπου 630 μέτρα από τη βόρεια πύλη της Σίρκαπ και το σχέδιό του θυμίζει κλασικό ελληνικό ναό: διαθέτει μια κεντρική αίθουσα (σηκό) με άλλους χώρους γύρω της, καθώς και δύο ιωνικούς κίονες (τον ρυθμό με τις χαρακτηριστικές έλικες στο κιονόκρανο) να πλαισιώνουν την είσοδο.
Οι κίονες είναι κατασκευασμένοι από γκρίζο ψαμμίτη. Ωστόσο, μια λεπτομέρεια τον διαφοροποιεί από τα ελληνικά πρότυπα. Ανάμεσα στην κεντρική αίθουσα και τον οπισθόδομο, ο Μάρσαλ ανακάλυψε έναν τεράστιο πέτρινο όγκο, με θεμέλια που φτάνουν σε βάθος μεγαλύτερο των έξι μέτρων κάτω από το δάπεδο του ναού, καθώς και μια σκάλα.
Ορισμένοι μελετητές ερμηνεύουν αυτό το στοιχείο ως τη βάση ενός κλιμακωτού πύργου, παρόμοιου με εκείνους των ζωροαστρικών ναών (καθώς ο Ζωροαστρισμός ήταν η αρχαία θρησκεία του Ιράν). Ο Μάρσαλ υποστήριζε αυτή την εκδοχή, εν μέρει επειδή στο κτίριο δεν βρέθηκαν καθόλου απεικονίσεις θεοτήτων.
Όσον αφορά τη χρονολόγηση, εξέφρασε κάποιες αμφιβολίες, αλλά έκλινε προς τον 2ο αιώνα π.Χ., την εποχή των Ελληνοβακτριανών βασιλέων. Παρ’ όλα αυτά, ούτε η ζωροαστρική ερμηνεία ούτε η ακριβής χρονολογία έχουν συμφωνηθεί οριστικά.
Τα Τάξιλα είχαν εντυπωσιάσει τους ταξιδιώτες και κατά την αρχαιότητα. Τον 1ο αιώνα μ.Χ., σύμφωνα με τον Φιλόστρατο, ο σοφός Απολλώνιος ο Τυανέας επισκέφθηκε την πόλη.
Ο Φιλόστρατος έγραψε περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατο του σοφού, επομένως η περιγραφή δεν αποτελεί αναφορά αυτόπτη μάρτυρα, ωστόσο διασώζει τον τρόπο με τον οποίο περιγραφόταν η πόλη: «Τα Τάξιλα, μας λένε, έχουν περίπου το μέγεθος της Νινευή και ήταν αρκετά καλά οχυρωμένα, κατά το πρότυπο των ελληνικών πόλεων».
— Φιλόστρατος, Τα εις τον Τυανέα Απολλώνιον, ΙΙ, 20
Ορισμένοι συγγραφείς έχουν υποστηρίξει ότι ο ναός του Τζαντιάλ ίσως ήταν ένα από τα κτίρια που αντίκρισε ο φιλόσοφος. Αυτό, ωστόσο, παραμένει μια υπόθεση.
Τι γνωρίζουμε και τι… δεν ξέρουμε για το «Τζαντιάλ D»
Η ανακοίνωση του Πανεπιστημίου Ca’ Foscari υπενθυμίζει ότι το μνημείο καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1864 από τον Βρετανό αρχαιολόγο Αλεξάντερ Κάνινγχαμ (Alexander Cunningham) —ο οποίος συχνά χαρακτηρίζεται ως ο πατέρας της ινδικής αρχαιολογίας— και ότι έκτοτε δεν είχε μελετηθεί ποτέ συστηματικά.
Το 1863–1864, τα θεμέλια ενός άλλου ναού ανασκάφηκαν σε έναν κοντινό λόφο. Εκείνο το κτίσμα διέθετε μια μπροστινή στοά περίπου 17,7 μέτρων και ένα σχέδιο παρόμοιο με αυτό του ναού του Τζαντιάλ. Παραμένει ασαφές εάν το κτίριο εκείνο ταυτίζεται με τη δομή που έρχεται τώρα στο φως ή αν αποτελεί απλώς ένα τμήμα της.
Η αποσαφήνιση αυτού του ζητήματος είναι ένα από τα ερωτήματα που αναμένεται να απαντήσει η νέα ανασκαφική εκστρατεία. Η τοποθεσία του, τουλάχιστον, είναι βέβαιη. Το «Τζαντιάλ D» βρίσκεται πάνω στην αρχαία διαδρομή που ξεκινούσε από τη βόρεια πύλη της Σίρκαπ και οδηγούσε προς την υπόλοιπη Γανδάρα.
Σύμφωνα με παλαιότερες μελέτες, ο κεντρικός δρόμος θα πρέπει να περνούσε ανάμεσα σε αυτό το κτίριο και τον ναό του Τζαντιάλ. Εάν αυτό ισχύει, τα δύο μνημεία θα πλαισίωναν έναν πολυσύχναστο δρόμο, λειτουργώντας σαν μια μνημειώδης πύλη στην άκρη της πόλης. Αυτή, ωστόσο, είναι μια ερμηνεία που προκύπτει από τη βιβλιογραφία και όχι ένα οριστικό συμπέρασμα της ανασκαφής.
Η λειτουργία του αποτελεί ένα ακόμη κενό. Η ανακοίνωση αναφέρει ότι θα μπορούσε να είναι ένα δημόσιο ή θρησκευτικό μνημείο, αλλά θα χρειαστούν περισσότερες ανασκαφικές περίοδοι για να εξακριβωθεί ο σκοπός της χρήσης του, η περίοδος στην οποία χρονολογείται και ο τρόπος με τον οποίο συνδέεται με τα γύρω κτίρια. Προς το παρόν, δεν του έχει αποδοθεί ούτε ακριβής χρονολογία ούτε συγκεκριμένη χρήση.
«Η ανακάλυψη επιβεβαιώνει τον πλούτο και την απρόβλεπτη φύση της αρχαιολογικής κληρονομιάς της περιοχής. Το μνημειώδες μέγεθος της δομής και η στρατηγική της θέση εγείρουν νέα ερωτήματα για το αρχαίο τοπίο της Σίρκαπ και ολόκληρης της Γανδάρας», δήλωσε ο Λούκα Μαρία Ολιβιέρι (Luca Maria Olivieri), καθηγητής Αρχαιολογίας της Κεντρικής Ασίας και της Ινδίας και διευθυντής της αποστολής.
Πολιτιστική κληρονομιά υπό πίεση
Η ανακάλυψη αυτή έχει και μια λιγότερο ρομαντική πλευρά. Οι επικεφαλής του έργου επισημαίνουν ότι η περιοχή γύρω από τα Τάξιλα, ακόμη και οι ζώνες που προστατεύονται από την UNESCO, είναι εκτεθειμένες στην εξάπλωση της σύγχρονης δόμησης. Γι’ αυτόν τον λόγο, όπως τονίζουν, η έρευνα, η τεκμηρίωση και η συντήρηση πρέπει να επεκταθούν και στα λιγότερο γνωστά τμήματα του αρχαιολογικού χώρου.
Απέναντι από το «Τζαντιάλ D» διασώζεται ένα τμήμα του αρχαίου τείχους της Σίρκαπ από συμπιεσμένο χώμα (χώμα πατημένο σκληρά σε στρώσεις), γνωστό ως Κατσά-Κοτ (Kacha-Kot), το οποίο σύμφωνα με την ανακοίνωση χρήζει επίσης προστασίας.
Αυτό ακριβώς είναι το πνεύμα του Khyber PATH, ενός προγράμματος που διανύει τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του και δραστηριοποιείται σε οκτώ τοποθεσίες στην επαρχία Χαϊμπέρ Παχτούνκουα (Khyber Pakhtunkhwa) του Πακιστάν, από την κοιλάδα του Σουάτ (Swat) έως τα Τάξιλα. Η Ιταλική Αρχαιολογική Αποστολή το συνδιευθύνει μαζί με τη Γενική Διεύθυνση Αρχαιολογίας και Μουσείων της επαρχίας. Χρηματοδοτείται από την Ιταλική Υπηρεσία Αναπτυξιακής Συνεργασίας (AICS) και υποστηρίζεται υλικοτεχνικά και οικονομικά από τον οργανισμό ISCOS.
Μεταξύ των τοποθεσιών περιλαμβάνεται η Μπαζίρα (Bazira), γνωστή και ως Μπαρικότ (Barikot) στο Σουάτ, η οποία βρίσκεται στον ενδεικτικό κατάλογο της UNESCO (τη λίστα των υποψηφίων για ένταξη στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς), καθώς και η Σίρσουχ, όπου η ομάδα ανασκάπτει, αναδεικνύει και συντηρεί αρκετά τμήματα των αρχαίων οχυρώσεων.
Η αποστολή διαθέτει μακρά πορεία στον χρόνο. Το έργο της στο Σουάτ ξεκίνησε το 1955, όταν ο θιβετολόγος Τζουζέπε Τούτσι (Giuseppe Tucci) επισκέφθηκε για πρώτη φορά την περιοχή, και από το 2020 διοικείται από κοινού από το ινστιτούτο ISMEO και το Πανεπιστήμιο Ca’ Foscari.
Ο Ολιβιέρι εργάζεται εκεί από το 1987. Η υποδιευθύντρια, Ελίζα Ιόρι (Elisa Iori), ειδικεύεται στην αστική αρχαιολογία και στις θρησκείες της παραμεθορίου περιοχής μεταξύ του ινδικού και του ιρανικού κόσμου.
Η Ιόρι εκπροσώπησε το πανεπιστήμιο σε τελετή που πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη στις 12 Οκτωβρίου, όπου ο πρεσβευτής του Πακιστάν, Άλι Τζαβέντ (Ali Javed), απένειμε τιμητική διάκριση στην αποστολή. Επίτιμος καλεσμένος ήταν ο Σαγιέντ Ταουκίρ Χουσεΐν Σαχ (Syed Tauqir Hussain Shah), σύμβουλος του πρωθυπουργού του Πακιστάν.
Αυτό που απομένει είναι το πιο δύσκολο κομμάτι: να ανακαλύψουμε τι κρύβεται πίσω από αυτούς τους τοίχους. Εάν η δομή που ανασκάφηκε το 1863–1864 και εκείνη που έρχεται τώρα στο φως αποδειχθεί ότι ταυτίζονται, και εάν το σχέδιό της θυμίζει εκείνο του ναού του Τζαντιάλ, όπως υποδηλώνει η παλαιότερη βιβλιογραφία, τότε θα μιλάμε για ένα δεύτερο ελληνικής έμπνευσης κτίριο στα όρια της Σίρκαπ, και μάλιστα πολύ μεγαλύτερο από το πρώτο.
Σε αντίθετη περίπτωση, θα χρειαστεί μια εναλλακτική εξήγηση για μια κατασκευαστική προσπάθεια που κανείς δεν περίμενε να βρει απέναντι από έναν από τους πιο μελετημένους ναούς στο Πακιστάν.
