Όταν ακούμε για την Τροία, ο νους μας ταξιδεύει σχεδόν αυτόματα στα ομηρικά έπη, στον Δούρειο Ίππο, τον Αχιλλέα και τον Έκτορα. Όμως, πέρα από τον μύθο, η αρχαιολογική σκαπάνη και τα αρχαία κείμενα των γειτονικών πολιτισμών συνεχίζουν να φέρνουν στο φως κρυμμένα μυστικά που αποδεικνύουν ότι η πραγματικότητα της Εποχής του Χαλκού ήταν εξίσου συναρπαστική.
Μια από τις πιο καθηλωτικές ανακαλύψεις των τελευταίων ετών δεν βρίσκεται στα τείχη ή στα πεδία των μαχών, αλλά βαθιά μέσα στο υπέδαφος της θρυλικής πόλης.
Ένα δίκτυο αρχαίων, λαξευμένων σηράγγων που χρησίμευε ως σύστημα υδροδότησης φαίνεται πως κρύβει το κλειδί για την αποκρυπτογράφηση μιας ιερής θέσης, η οποία σφράγισε τη μοίρα της Τροίας —γνωστής τότε στους Χετταίους ως Βιλούσα— μέσα από μια διπλωματική συμφωνία που γράφτηκε πριν από 3.300 χρόνια.
Ένα δίκτυο αρχαίων σηράγγων νερού, λαξευμένων στον βράχο κάτω από την Τροία, ενδέχεται να συνδέεται με μια ιερή τοποθεσία που κατονομάζεται σε μια συνθήκη των Χετταίων ηλικίας 3.300 ετών. Η συμφωνία μεταξύ του βασιλιά των Χετταίων, Μουβατάλι Β΄, και του Αλαξάντου, ηγεμόνα της Βιλούσα, επικαλείται μια μυστηριώδη θεία οντότητα με το όνομα KASKAL.KUR.
Οι αρχαιολόγοι έχουν προτείνει ότι το όνομα αυτό θα μπορούσε να αναφέρεται σε ένα σύστημα υδροδότησης της Τροίας, του οποίου τα παλαιότερα περάσματα χρονολογούνται πριν από περισσότερα από 4.000 χρόνια.
Η σύνδεση αυτή προτάθηκε από τον Manfred Korfmann, ο οποίος διηύθυνε τις ανασκαφές στην Τροία για σχεδόν δύο δεκαετίες. Ο ίδιος υποστήριξε ότι το υπόγειο σύστημα υδροδότησης ενδέχεται να είχε θρησκευτική σημασία, παράλληλα με τον πρακτικό του ρόλο στην παροχή νερού στον αρχαίο οικισμό.
Ένας ιερός μάρτυρας σε μια συνθήκη των Χετταίων
Γύρω στο 1280 π.Χ., ο Μουβατάλι Β΄ σύναψε μια συνθήκη με τον Αλαξάντου, βασιλιά της Βιλούσα, ενός βασιλείου που ταυτίζεται ευρέως με την αρχαία Τροία. Η συμφωνία καθόριζε τις πολιτικές υποχρεώσεις της Βιλούσα απέναντι στην Αυτοκρατορία των Χετταίων και επικαλούνταν μια σειρά από θείους μάρτυρες για την τήρηση των όρων της.
Ανάμεσα στα ιερά ονόματα που συνδέονταν με τη Βιλούσα ήταν ο Θεός της Καταιγίδας και η οντότητα KASKAL.KUR. Η τελευταία τράβηξε ιδιαίτερα την προσοχή επειδή φαίνεται να αναφέρεται σε ένα ιερό γεωγραφικό στοιχείο που σχετίζεται με το νερό, παρά σε μια συμβατική θεότητα με ανθρώπινη μορφή.
Στο σφηνοειδές σύστημα γραφής που χρησιμοποιούσαν οι Χετταίοι, το σουμεριακό σύμβολο KASKAL σημαίνει «δρόμος» ή «μονοπάτι». Ωστόσο, η ακριβής σημασία της έκφρασης KASKAL.KUR παραμένει αντικείμενο διαφωνίας.
Οι μελετητές έχουν συνδέσει τον όρο με υπόγειους υδάτινους δρόμους, πηγές και φυσικά ανοίγματα που επικοινωνούν με τον Κάτω Κόσμο.
Αυτή η ερμηνεία οδήγησε τον Korfmann να εξετάσει μια εντυπωσιακή πιθανότητα. Εάν η συνθήκη αναφερόταν σε μια ιερή τοποθεσία εντός της επικράτειας της Βιλούσα, οι αρχαίες σήραγγες νερού στην Τροία προσέφεραν ένα πιθανό φυσικό αντίστοιχο.
Ένα σύστημα υδροδότησης 160 μέτρων λαξευμένο στον βράχο
Οι σήραγγες νερού στη δυτική πλαγιά της Τροίας ήταν γνωστές ήδη από τον 19ο αιώνα, όταν ο Ερρίκος Σλήμαν διερεύνησε ένα μέρος της τοποθεσίας. Ωστόσο, οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν υπό τη διεύθυνση του Korfmann από το 1997 και μετά αποκάλυψαν ένα πολύ πιο εκτεταμένο δίκτυο τεχνητών περασμάτων.
Το σύστημα εκτείνεται σε μήκος περίπου 160 μέτρων, με τρεις κύριες σήραγγες να διακλαδίζονται μέσα στον βράχο. Κατακόρυφα φρεάτια συνδέουν τμήματα του υπόγειου δικτύου με την επιφάνεια. Τα περάσματα σχεδιάστηκαν για να συλλέγουν το νερό που φιλτραριζόταν μέσα από τα γύρω γεωλογικά στρώματα.
Το νερό της βροχής διεισδυούσε μέσα από το διαπερατό πέτρωμα και συσσωρευόταν πάνω από ένα λιγότερο διαπερατό στρώμα αργίλου. Οι σήραγγες αναχαιτούσαν αυτό το νερό και το κατηύθυναν προς τα σημεία συλλογής.
Ένα τέτοιο σύστημα επέτρεπε στους κατοίκους της Τροίας να εκμεταλλεύονται τα υπόγεια ύδατα χωρίς να βασίζονται αποκλειστικά σε επιφανειακές πηγές. Ενδέχεται να ήταν ιδιαίτερα πολύτιμο σε περιόδους κατά τις οποίες η πρόσβαση σε άλλες προμήθειες γινόταν δύσκολη.
Το σύμπλεγμα άλλαξε επίσης με την πάροδο του χρόνου. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, οι τροποποιήσεις περιλάμβαναν αγωγούς που μετέφεραν νερό σε δεξαμενές έξω από τις σήραγγες. Η πηγή συνέχισε να εξυπηρετεί τη γύρω περιοχή και κατά τη βυζαντινή περίοδο.
Δεν ανασκάφηκε απαραίτητα κάθε πέρασμα την ίδια χρονική περίοδο. Το υπόγειο δίκτυο αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια αιώνων, συνδυάζοντας την πρώιμη κατασκευή με μεταγενέστερες προσθήκες.
Τα μυστικά των ορυκτών: Στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού η γέννηση του υδραγωγείου
Τα πιο σημαντικά στοιχεία για την ηλικία του συστήματος προήλθαν από ορυκτά ιζήματα που κάλυπταν τα τοιχώματα των σηράγγων. Καθώς το νερό περνούσε μέσα από τον βράχο, σχημάτιζε σταδιακά στρώματα ασβεστίτη, τα οποία οι ερευνητές μπόρεσαν να χρονολογήσουν χρησιμοποιώντας τη μέθοδο ουρανίου-θορίου.
Σε μια μελέτη του 2002 που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Archaeometry, οι Norbert Frank, Augusto Mangini και Manfred Korfmann χρονολόγησαν τα παλαιότερα ιζήματα ασβεστίτη σε περίπου 4.350 ± 570 χρόνια πριν. Επειδή αυτά τα ιζήματα σχηματίστηκαν αφού είχαν ήδη ανασκαφεί τα περάσματα, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η αρχική κατασκευή ήταν ακόμη παλαιότερη.
Οι ερευνητές συνέδεσαν τις απαρχές του συστήματος με την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, κατά την περίοδο Τροία Ι–ΙΙ. Αυτό το εύρημα προσέφερε μια χρονολογική βάση στην ερμηνεία του Korfmann. Το υπόγειο σύστημα υδροδότησης δημιουργήθηκε πολύ πριν από τη συνθήκη μεταξύ του Μουβατάλι Β΄ και του Αλαξάντου, καθιστώντας πιθανό ότι η συγκεκριμένη πηγή νερού ήταν ήδη οικεία στους κατοίκους της Βιλούσα κατά την Εποχή του Χαλκού.
Ήταν αυτή η ιερή πηγή νερού της Βιλούσα;
Η προτεινόμενη ταύτιση του Korfmann έχει συζητηθεί από ερευνητές που μελετούν τη θρησκεία των Χετταίων και την ιστορική γεωγραφία της δυτικής Ανατολίας. Στη διδακτορική του έρευνα το 2008, ο Χετταιολόγος Ilya Yakubovich σημείωσε ότι η ακριβής σημασία του όρου KASKAL.KUR παρέμενε αβέβαιη. Παρατήρησε επίσης ότι η ανακάλυψη και η διερεύνηση της σπηλιάς νερού της Τροίας ενίσχυσε την ερμηνεία του όρου ως υπόγειου υδάτινου δρόμου.
Οι Yiğit Erbil και Alice Mouton εξέτασαν τη θρησκευτική σημασία του νερού στην κοινωνία των Χετταίων σε μια μελέτη του 2012 που δημοσιεύτηκε στο Journal of Near Eastern Studies. Σημείωσαν ότι ο όρος KASKAL.KUR συνδεόταν γενικά με φυσικά γεωγραφικά στοιχεία παρά με σκόπιμα κατασκευασμένες δομές.
Παρόλα αυτά, θεώρησαν πιθανό η σπηλιά-πηγή της Τροίας να ήταν το ιερό στοιχείο που αναφέρεται στη Συνθήκη του Αλαξάντου. Τα στοιχεία δεν επαρκούν ακόμη για μια οριστική ταύτιση. Η συνθήκη δεν περιγράφει την ακριβή τοποθεσία ή την εμφάνιση του KASKAL.KUR της Βιλούσα, ενώ οι ανασκαφές δεν έχουν αποδώσει αδιάψευστα στοιχεία για τη διεξαγωγή θρησκευτικών τελετών στο εσωτερικό των σηράγγων.
Επίσης, η ύπαρξη μεταγενέστερων κατασκευαστικών φάσεων καθιστά απαραίτητο τον διαχωρισμό των παλαιότερων τμημάτων του συστήματος από τις μετέπειτα τροποποιήσεις. Η πιθανή αυτή σύνδεση, ωστόσο, προσδίδει στο υπόγειο σύστημα υδροδότησης της Τροίας μια σημασία που ξεπερνά τα όρια της αρχαίας μηχανικής.
Εάν η ερμηνεία του Korfmann είναι σωστή, μια πηγή νερού που εξυπηρέτησε τους κατοίκους της πόλης για γενιές ολόκληρες ενδέχεται να ανήκε παράλληλα και στο ιερό τοπίο της Βιλούσα, όντας αρκετά σημαντική ώστε να γίνει επίκλησή της μεταξύ των θείων μαρτύρων μιας συνθήκης με την Αυτοκρατορία των Χετταίων.