Στα στενά των Δαρδανελίων, εκεί όπου η ιστορία και ο μύθος γίνονται ένα, το παρελθόν συνεχίζει να εκπλήσσει την αρχαιολογική κοινότητα. Λίγα μόλις χιλιόμετρα μακριά από τη θρυλική Τροία του Ομήρου, μια νέα ανακάλυψη έρχεται να ανατρέψει τα όσα γνωρίζαμε για τις κοινότητες της Εποχής του Χαλκού στην περιοχή.
Ο λόγος για έναν άγνωστο μέχρι σήμερα παραθαλάσσιο οικισμό στη θέση Γιαϊλατεπέ Χογιούκ (Yaylatepe Höyük), ο οποίος δεν φέρνει στο φως μόνο τα αποτυπώματα της καθημερινότητας των ανθρώπων του, αλλά και μια μυστηριώδη, πρωτοφανή για τα τοπικά δεδομένα παράδοση στην τέχνη της κεραμικής.
Το Γιαϊλατεπέ Χογιούκ (Yaylatepe Höyük), το οποίο ανακαλύφθηκε στην ανατολική ακτή των Δαρδανελίων, περιλαμβάνει δείγματα που ανήκουν σε μια παράδοση κεραμικής η οποία δεν είχε τεκμηριωθεί προηγουμένως στην περιοχή, παράλληλα με κεραμικά που παρουσιάζουν ομοιότητες με εκείνα της Τροίας.
Νέες έρευνες εξετάζουν επίσης τις πιθανές σχέσεις του οικισμού με προϊστορικές κοινότητες στην απέναντι όχθη των στενών. Αρχαιολόγοι εντόπισαν έναν άγνωστο μέχρι σήμερα οικισμό της Εποχής του Χαλκού στη χερσόνησο της Μπίγκα —όπου βρίσκεται και η Τροία— στην ανατολική ακτή των Δαρδανελίων.
Η κεραμική που βρέθηκε στη θέση αυτή, η οποία ονομάζεται Γιαϊλατεπέ Χογιούκ (Yaylatepe Höyük), παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με την προϊστορική παράδοση κεραμικής της Τροίας. Ωστόσο, ορισμένα θραύσματα αγγείων εμφανίζουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που στρέφουν το ενδιαφέρον των ερευνητών πέρα από την περιοχή των Δαρδανελίων (Τρωάδα), προς το εσωτερικό της Δυτικής Ανατολίας.
Η έρευνα που διεξήχθη από τη Δρ. Meral Başaran από το Πανεπιστήμιο Φιράτ (Fırat University) και δημοσιεύθηκε στο Περιοδικό Αρχαιολογίας (Archaeology Journal), συστήνει για πρώτη φορά στον επιστημονικό κόσμο το Γιαϊλατεπέ Χογιούκ, το οποίο ανακαλύφθηκε το 2024.
Ο οικισμός, ο οποίος εντοπίστηκε στο πλαίσιο του «Ερευνητικού Προγράμματος για τα Λιμάνια της Εποχής του Χαλκού στα Δαρδανέλια», περιλαμβάνει κεραμικά ευρήματα που καλύπτουν διάφορες περιόδους, από τα τέλη της Ύστερης Χαλκολιθικής έως τις αρχές της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.
Ανακαλύπτοντας έναν νέο οικισμό στη χερσόνησο της Τροίας
Το Γιαϊλατεπέ Χογιούκ (Yaylatepe Höyük) βρίσκεται περίπου 3,2 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του χωριού Κάνγκιρλι (Kangırlı) στην περιφέρεια Λάμψακου (Lapseki) στα Δαρδανέλια. Με διαστάσεις περίπου 200 μέτρα μήκος και 160 μέτρα πλάτος, ο οικισμός είναι χτισμένος πάνω σε ένα φυσικό ύψωμα που κατηφορίζει προς τα Δαρδανέλια. Ένας φυσικός κόλπος βρίσκεται περίπου 600 μέτρα δυτικά του τύμβου, ενώ το ρέμα Γκιουβενλίκ (Güvenlik) ρέει στα ανατολικά.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι προσχώσεις που μετέφερε το ρέμα Ουμούρμπεϊ (Umurbey) άλλαξαν την ακτογραμμή με την πάροδο του χρόνου· ως εκ τούτου, το Γιαϊλατεπέ ενδέχεται να είχε στενότερη σχέση με τη θάλασσα κατά την Εποχή του Χαλκού απ’ ό,τι σήμερα.
Η ερευνητική ομάδα δεν εντόπισε τον οικισμό τυχαία. Βασιζόμενοι στην υπόθεση ότι οι οικισμοί της Εποχής του Χαλκού και στις δύο πλευρές των στενών ενδέχεται να είχαν ιδρυθεί σε αντίστοιχες θέσεις, οι ερευνητές εντόπισαν υψώματα γύρω από φυσικούς κόλπους και εκβολές ποταμών χρησιμοποιώντας χάρτες, εντοπίζοντας στη συνέχεια το Γιαϊλατεπέ κατά τη διάρκεια ερευνών πεδίου.
Παράλληλα με τον μεγάλο όγκο θραυσμάτων κεραμικής στην επιφάνεια του οικισμού, τεκμηριώθηκαν πήλινα βάρη αργαλειού (αγνύθες), εργαλεία λαξευμένου λίθου και διάφορα άλλα λίθινα ευρήματα. Παρά την υποβάθμιση που έχει προκληθεί από τις αγροτικές δραστηριότητες, ο τύμβος επιτρέπει την παρακολούθηση της κατανομής των υλικών από διαφορετικές ιστορικές περιόδους.
Πρωτοφανή ευρήματα: Μια άγνωστη τέχνη κεραμικής έρχεται στο φως
Ανάμεσα στα ευρήματα που καθιστούν το Γιαϊλατεπέ ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι τα κεραμικά που ορίζονται από τους ερευνητές ως «στιλβωμένα με οστό αγγεία». Αυτά τα αγγεία εμφανίζουν σκούρα, κυματιστά ίχνη στις επιφάνειές τους, τα οποία δημιουργήθηκαν από το εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε κατά τη διαδικασία στίλβωσης.
Η Başaran δηλώνει ότι αυτά τα κεραμικά παρουσιάζουν στενές ομοιότητες με δείγματα γνωστά από τα στρώματα της Μέσης Εποχής του Χαλκού του οικισμού Μπεϊτζεσουλτάν (Beycesultan), στο εσωτερικό της Δυτικής Ανατολίας. Αντίθετα, αυτή η ομάδα κεραμικής δεν είχε τεκμηριωθεί προηγουμένως στα αρχαιολογικά σύνολα της Εποχής του Χαλκού στην περιοχή του Τσανάκκαλε· δείγματα αυτής της ομάδας δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί στην Τροία ή στον Μάιδο.
Αυτή η διαφορά υποδηλώνει ότι η παράδοση της κεραμικής του Γιαϊλατεπέ δεν περιοριζόταν στο άμεσο περιβάλλον του. Σύμφωνα με την ερευνήτρια, τα ευρήματα ενδέχεται να υποδεικνύουν πιθανούς πολιτισμικούς δεσμούς ανάμεσα στην περιοχή της Τρωάδας και το εσωτερικό της Δυτικής Ανατολίας. Ωστόσο, απαιτούνται νέα δεδομένα από ανασκαφές για να προσδιοριστεί η φύση αυτής της σχέσης.
Μεταξύ των κεραμικών βρέθηκαν επίσης άλλοι τύποι αγγείων συγκρίσιμοι με δείγματα της Τροίας. Αυτά περιλαμβάνουν το τμήμα της βάσης ενός αγγείου τύπου «δέπας αμφικύπελλον»—μιας χαρακτηριστικής μορφής της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού ΙΙΙ—, ένα μπολ διακοσμημένο με κόκκινο σταυρό που χρονολογείται στη Μέση Εποχή του Χαλκού, καθώς και διάφορα αγγεία με κόκκινο επίχρισμα.
Καινοτομίες στην κεραμική που αλλάζουν τα δεδομένα της περιοχής
Η Başaran διεξήγαγε λεπτομερή ανάλυση 54 διαγνωστικών θραυσμάτων κεραμικής που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια των επιφανειακών ερευνών του 2024 και του 2026.Διαπιστώθηκε ότι περίπου το 62% από αυτά ήταν κατασκευασμένα σε τροχό, με τουλάχιστον 12 δείγματα να εμφανίζουν ίχνη χρήσης γρήγορου κεραμικού τροχού.
Η έρευνα δείχνει ότι χρησιμοποιήθηκαν λεπτότερες, πιο ομοιογενείς και προσεκτικά προετοιμασμένες πηλομάζες (πάστες), ιδιαίτερα σε αγγεία που χρονολογούνται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού ΙΙΙ και μετέπειτα. Πάνω από τα μισά από τα εξεταζόμενα δείγματα ήταν καλά ψημένα. Αυτά τα χαρακτηριστικά υποδηλώνουν μια συγκεκριμένη τεχνική εξειδίκευση στην παραγωγή κεραμικής στον οικισμό.
Σε σύγκριση με πολλούς οικισμούς της Εποχής του Χαλκού που είναι γνωστοί μέσω επιφανειακών ερευνών στη χερσόνησο της Καλλίπολης, το σύνολο της κεραμικής του Γιαϊλατεπέ διαθέτει τόσο μεγαλύτερη ποικιλία όσο και διαφορετικά τεχνολογικά χαρακτηριστικά. Συγκεκριμένα, η πυκνότητα των αγγείων που έχουν κατασκευαστεί σε γρήγορο τροχό και οι ξεχωριστές ομάδες κεραμικής της Μέσης Εποχής του Χαλκού κάνουν τον οικισμό να ξεχωρίζει στις περιφερειακές συγκρίσεις.
Η κατανομή των ευρημάτων σε όλο τον τύμβο είναι επίσης αξιοσημείωτη. Τα υλικά της Ύστερης Χαλκολιθικής και της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού συγκεντρώνονται κυρίως στις δυτικές πλαγιές, τα κεραμικά της Μέσης Εποχής του Χαλκού βρίσκονται στα υψηλότερα τμήματα, ενώ τα δείγματα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού συγκεντρώνονται στην κορυφή.
Ωστόσο, επειδή τα ευρήματα συλλέχθηκαν από την επιφάνεια, είναι προς το παρόν αδύνατο να εξαχθούν λεπτομερή συμπεράσματα σχετικά με την ακριβή στρωματογραφία του οικισμού και την εξέλιξή του στις διάφορες περιόδους.
Σε ανοιχτή γραμμή με την απέναντι όχθη: Η οπτική επαφή που γεννά ερωτήματα
Η τοποθεσία του Γιαϊλατεπέ εγείρει ένα άλλο ερευνητικό ερώτημα, εξίσου σημαντικό με τα κεραμικά ευρήματα. Ο τύμβος βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τον οικισμό Ασαρτεπέ (Asartepe), ο οποίος εντοπίζεται κοντά στο χωριό Ιλγαρντερέ (Ilgardere) στο Γκελίμπολου (Καλλίπολη), στην ευρωπαϊκή πλευρά των Δαρδανελίων.
Η απόσταση σε ευθεία γραμμή μεταξύ των δύο οικισμών είναι περίπου 6,7 χιλιόμετρα. Χρησιμοποιώντας Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (GIS), η Başaran διεξήγαγε μια ανάλυση ορατότητας και διαπίστωσε ότι δεν υπάρχει έξαρση του αναγλύφου που να εμποδίζει τη θέα ανάμεσα στους δύο τύμβους. Οι παρατηρήσεις πεδίου επιβεβαίωσαν ότι το Ασαρτεπέ είναι ορατό από το Γιαϊλατεπέ υπό ευνοϊκές καιρικές συνθήκες.
Άλλοι προϊστορικοί παραθαλάσσιοι οικισμοί που αξιολογήθηκαν στην έρευνα παρουσιάζουν ένα παρόμοιο γεωγραφικό πρότυπο. Αυτοί οι οικισμοί, που βρίσκονται ο ένας απέναντι από τον άλλον στις δύο όχθες των στενών, είναι ως επί το πλείστον χτισμένοι σε υψώματα κοντά σε εκβολές ποταμών και φυσικούς κόλπους.
Τέτοιες περιοχές ενδέχεται να διευκόλυναν τόσο την επιτήρηση του περιβάλλοντος χώρου όσο και την προσαιγιάλωση μικρών σκαφών. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι δύο οικισμοί είχαν οπτική επαφή μεταξύ τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπήρχε τακτική θαλάσσια μεταφορά ή άμεση επικοινωνία ανάμεσά τους.
Η ερευνήτρια τονίζει ότι για να κατανοηθεί η προϊστορική θαλάσσια κινητικότητα στα Δαρδάνελια, τα αρχαιολογικά δεδομένα πρέπει να αξιολογηθούν παράλληλα με μελέτες για τους ανέμους, τα ρεύματα και την παράκτια γεωγραφία. Τα ευρήματα στο Γιαϊλατεπέ προσθέτουν ένα νέο κέντρο στη γεωγραφία των οικισμών των Δαρδανελίων κατά την Εποχή του Χαλκού.
Τα τεχνολογικά χαρακτηριστικά της κεραμικής και οι συγκρίσεις με το Μπεϊτζεσουλτάν εγείρουν νέα ερωτήματα για τη διερεύνηση των πολιτισμικών σχέσεων αυτού του παραθαλάσσιου οικισμού. Οι μελλοντικές ανασκαφές ενδέχεται να βοηθήσουν στην πληρέστερη κατανόηση τόσο της ίδιας της ιστορίας του οικισμού όσο και του ρόλου που διαδραμάτισε στις σχέσεις μεταξύ της ανατολικής (ασιατικής) και της ευρωπαϊκής όχθης των στενών.
