Δύο σπουδαίες αρχαιολογικές ανακαλύψεις στην Τουρκία έρχονται να ανατρέψουν τα όσα γνωρίζαμε για το παρελθόν σημαντικών αρχαίων τοποθεσιών, φέρνοντας στο φως άγνωστες πτυχές της καθημερινότητας και της οργάνωσης των οικισμών από την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή.
Από τη μία πλευρά, οι ανασκαφές στο Κιουλτεπέ-Κανίς αποκαλύπτουν έναν απροσδόκητα μεγάλο και οργανωμένο ελληνιστικό οικισμό, ενώ από την άλλη, το αρχαίο θέατρο της Απολλωνίας επί του Ρυνδακού κρύβει ένα μυστήριο 1.900 ετών με μια αναπάντεχη ταφή στο εσωτερικό του.
Αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν ανασκαφές σε ένα αρχαίο θέατρο στη βορειοδυτική Τουρκία ανακάλυψαν έναν τάφο του 1ου αιώνα μ.Χ. που περιέχει αποτεφρωμένα ανθρώπινα λείψανα. Αν και η πόλη διέθετε τη δική της νεκρόπολη, η ταφή είχε τοποθετηθεί μέσα στον χώρο των κερκίδων του θεάτρου, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με τον σκοπό της και την ταυτότητα των ενταφιασμένων.
Αρχαιολόγοι που εργάζονται στην αρχαία πόλη της Απολλωνίας επί του Ρυνδακού στην Προύσα ανακάλυψαν μια απροσδόκητη ταφή σε ένα σημείο όπου κάποτε συγκεντρώνονταν χιλιάδες θεατές. Ο τάφος, κατασκευασμένος από πλίνθους και πήλινα κεραμίδια στέγης, χρονολογείται στον 1ο αιώνα μ.Χ. και βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του κάτω κοίλου του θεάτρου.
Η ανακάλυψη αποτελεί έναν γρίφο για την ανασκαφική ομάδα, επικεφαλής της οποίας είναι η καθηγήτρια Ντεριά Σαχίν του Πανεπιστημίου Bursa Uludağ. Αν και η ταφή μοιάζει με τάφους που έχουν εντοπιστεί παλαιότερα σε άλλα σημεία της πόλης, η τοποθεσία της μέσα σε ένα δημόσιο θέατρο παραμένει δύσκολο να εξηγηθεί.
Μια ασυνήθιστη ταφή ανάμεσα στα εδώλια του θεάτρου
Η νεοανακαλυφθείσα δομή αποτελείται από έναν πλίνθινο ταφικό θάλαμο, καλυμμένο με πήλινα κεραμίδια στέγης τοποθετημένα σε κεκλιμένη διάταξη (δίκην σαμαριού). Οι αρχαιολόγοι την εντόπισαν κατά την ανασκαφική περίοδο του 2026, ενώ διερευνούσαν το βόρειο τμήμα του κάτω κοίλου (cavea), δηλαδή του τμήματος του θεάτρου όπου κάθονταν οι θεατές.
Η εξέταση των ανθρώπινων λειψάνων αποκάλυψε στοιχεία καύσης (αποτέφρωσης).
Ωστόσο, η κατάσταση των απανθρακωμένων οστών έχει καταστήσει δύσκολο τον προσδιορισμό του αριθμού των ατόμων που θάφτηκαν εκεί, ενώ ο τάφος απέδωσε σχετικά λίγα πρόσθετα ευρήματα.
Για τη Σαχίν, η πιο συναρπαστική πτυχή είναι η τοποθεσία της ταφής και όχι η κατασκευή της.
Η Απολλωνία επί του Ρυνδακού διέθετε ήδη ένα καθιερωμένο νεκροταφείο έξω από τον κύριο οικισμό, γεγονός που καθιστά την παρουσία ενός τάφου μέσα στο θέατρο ιδιαίτερα αξιοσημείωτη.
Η ομάδα εξετάζει τώρα αν η ταφή ανήκει σε μια συγκεκριμένη φάση της ιστορίας του θεάτρου ή αν αντανακλά μια ασυνήθιστη ταφική πρακτική.
Μια πιθανή ιερή ή ηρωική σύνδεση με το παρελθόν
Η νεκρόπολη της αρχαίας πόλης, που βρίσκεται κοντά στην είσοδό της, παρέχει μια σημαντική σύγκριση για τη νέα ανακάλυψη.
Σωστικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2016 και το 2017 αποκάλυψαν 27 τάφους που αντιπροσωπεύουν εννέα διαφορετικούς αρχιτεκτονικούς τύπους.
Μια μελέτη του 2018 από τον αρχαιολόγο Μουσταφά Σαχίν εξέτασε αυτές τις ταφές και τις μεθόδους κατασκευής τους.
Μεταγενέστερη έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2025 από τους Γκόντσα Γκιουλσεφά, Μουσταφά Σαχίν και Ντέρια Σαχίν τεκμηρίωσε τις προσπάθειες για την προστασία και τη συντήρηση της νεκρόπολης, συμπεριλαμβανομένων των ευάλωτων τάφων της από ωμόπλινθους και τούβλα.
Σύμφωνα με την Ντέρια Σαχίν, ο τάφος του θεάτρου μοιράζεται τα ίδια δομικά χαρακτηριστικά με παραδείγματα που είναι ήδη γνωστά από το νεκροταφείο.
Αυτή η ομοιότητα καθιστά τη θέση του ακόμη πιο σημαντική, καθώς η κατασκευή του από μόνη της δεν εξηγεί γιατί τοποθετήθηκε μέσα στο θέατρο. Μια πιθανότητα που εξετάζεται είναι ότι η ταφή είχε μια ιδιαίτερη θρησκευτική ή αναμνηστική σημασία.
Ο Σαχίν έχει υποθέσει ότι μπορεί να συνδεόταν με μια ιερή παράδοση ή τη μνήμη ενός προσώπου που θεωρούνταν ήρωας. Τέτοιες ερμηνείες παραμένουν προκαταρκτικές.
Οι αρχαιολόγοι δεν έχουν ταυτοποιήσει τον νεκρό, δεν έχουν προσδιορίσει την κοινωνική του θέση ούτε έχουν βρει επαρκή στοιχεία που να αποδεικνύουν μια ιερή ή ηρωική σύνδεση.
Ένα θέατρο με περίπλοκη αρχιτεκτονική ιστορία
Η Απολλωνία επί του Ρυνδακού βρίσκεται στη σημερινή συνοικία Γκιολγιαζί, με θέα στη λίμνη Ουλουμπάτ στην περιοχή Νιλουφέρ της Προύσας. Το αρχαίο της θέατρο καταλαμβάνει την πλαγιά του Ζαμπάκτεπε και υπολογίζεται ότι είχε χωρητικότητα περίπου 5.000 θεατών.
Χτισμένο αρχικά κατά την ελληνιστική περίοδο, το θέατρο υπέστη αρχιτεκτονικές αλλαγές κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Επιγραφές αναφέρουν ότι η τελευταία μεγάλη φάση κατασκευής του χρονολογείται στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ.
Οι ανασκαφές ξεκίνησαν το 2021 υπό τη διεύθυνση του Πανεπιστημίου Uludağ της Προύσας, με την άδεια του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας και την υποστήριξη του Δήμου Νιλουφέρ. Κατά τη διάρκεια των επόμενων ανασκαφικών περιόδων, οι ερευνητές εξέτασαν τη διάταξη των καθισμάτων, τις εισόδους και τα θεμέλια, ενώ 42 μετατοπισμένα εδώλια (βαθμίδες καθισμάτων) έχουν επιστραφεί στις αρχικές τους θέσεις.
Το επάνω κοίλον (cavea) παρουσιάζει μια ακόμη πρόκληση. Μεγάλο μέρος της υποστηρικτικής του δομής έχει εξαφανιστεί, οδηγώντας τη Σαχίν και τους συνεργάτες της να εξετάσουν το ενδεχόμενο το τμήμα αυτό να στηριζόταν κάποτε σε θολωτές κατασκευές, όπως συμβαίνει στα ρωμαϊκά θέατρα.
Η ταφή του 1ου αιώνα εισάγει ένα επιπλέον ερώτημα σχετικά με την εξέλιξη του χώρου. Παρόλο που ο τάφος είναι παλαιότερος από την τεκμηριωμένη αρχιτεκτονική φάση του θεάτρου στις αρχές του 2ου αιώνα, οι ερευνητές δεν έχουν ακόμη εξακριβώσει πώς σχετίζεται η ταφή με προγενέστερες κατασκευές ή μεταγενέστερες τροποποιήσεις.
Οι ανασκαφές συνεχίζονται στο κάτω κοίλον
Η ανασκαφική ομάδα συνεχίζει την έρευνά της στο βόρειο τμήμα του κάτω κοίλου, προχωρώντας προς το υποκείμενο φυσικό υπόβαθρο (στερεό) για να εντοπίσει τα θεμέλια και τα δομικά χαρακτηριστικά του θεάτρου.
Ο Σαχίν έχει τονίσει ότι η κατανόηση της ταφής θα απαιτήσει επίσης εκτενή συγκριτική έρευνα γύρω από τις αρχαίες ταφικές πρακτικές. Η σχέση ανάμεσα στον τάφο, την περιβάλλουσα αρχιτεκτονική και τα καθιερωμένα νεκροταφεία της πόλης παραμένει κεντρικής σημασίας για την έρευνα.
Προς το παρόν, η ανακάλυψη προσφέρει ένα ασυνήθιστο παράδειγμα του πώς τα ταφικά κατάλοιπα μπορούν να περιπλέξουν την ερμηνεία ενός οικείου δημόσιου μνημείου. Ο τάφος μοιάζει με τις συνηθισμένες ταφές της Απολλωνίας επί του Ρυνδακού, αλλά η θέση του υποδηλώνει ότι η ιστορία του θεάτρου ίσως είναι πιο περίπλοκη από όσα αποκαλύπτει από μόνη της η αρχιτεκτονική που έχει διασωθεί.
