Εφιαλτική τροπή δείχνει να παίρνει ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, δύο εβδομάδες μετά το χτύπημα των Αμερικανών και των Ισραηλινών στην Τεχεράνη που ισοπέδωσε την κατοικία του Αλί Χαμενεΐ και αποδεκάτισε τα υψηλά κλιμάκια της ιρανικής ηγεσίας. Ωστόσο, παρά τις αναμφισβήτητες επιτυχίες των Αμερικανών και των Ισραηλινών στις επιχειρήσεις και τη συντριπτική υπεροχή τους στον αέρα, το καθεστώς του Ιράν επέζησε και συνεχίζει να αμύνεται.
Το πετρέλαιο εκτοξεύτηκε πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι μετά την ανακήρυξη του Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιου του Αλί Χαμενεΐ, σε νέο ηγέτη του Ιράν. Οι αγορές διάβασαν σωστά το μήνυμα ότι το Ιράν όχι μόνο δεν σκέπτεται να παραδοθεί (και βεβαίως όχι άνευ όρων, όπως ζήτησε την περασμένη εβδομάδα ο Ντόναλντ Τραμπ) αλλά σκληραίνει τη στάση του. Η πρώτη γραπτή δήλωση του νέου ισχυρού άνδρα στην Τεχεράνη επιβεβαίωσε τους φόβους τους. «Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ θα συνεχιστεί προκειμένου να αποτελεί εργαλείο πίεσης προς τις ΗΠΑ και το Ισραήλ», φέρεται να δήλωσε ο νέος ηγέτης.
Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν για δύο εβδομάδες κλειστά, με ελάχιστα πλοία να τα διασχίζουν. Σύμφωνα με τη Διεθνή Οργάνωση Ενέργειας ΙΕΑ, που ιδρύθηκε τη δεκαετία του ‘70 μετά την πετρελαϊκή κρίση, οι εξαγωγές πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο έχουν μειωθεί κατά 90% σε σχέση με την περίοδο πριν από τον πόλεμο. Αυτό σημαίνει ότι από την αγορά ενέργειας λείπουν περίπου 15 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, δημιουργώντας μια κατάσταση ασύγκριτα χειρότερη από εκείνη που προκάλεσε η επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία, αλλά και από την ενεργειακή κρίση των αρχών της δεκαετίας του ‘70. Στελέχη της αγοράς εκτιμούν ότι οι τιμές του πετρελαίου θα ξεφύγουν πάνω από τα 150 δολάρια το βαρέλι σε περίπτωση που ο αποκλεισμός θα συνεχιστεί και ο πόλεμος παραταθεί για πολλούς μήνες. Και ήδη κανείς πλέον δεν ποντάρει σε μια διάρκεια των εχθροπραξιών τεσσάρων εβδομάδων, όπως είχε εκτιμήσει αρχικά ο Αμερικανός Πρόεδρος.
Οι Ιρανοί επιβάλλουν τον αποκλεισμό διά του τρόμου, χτυπώντας τα πετρελαιοφόρα. Από την αρχή του πολέμου έχουν πλήξει 21 εμπορικά πλοία πάσης φύσεως, τα έξι μάλιστα τις τελευταίες ημέρες. Αυτό έχει παγώσει την κυκλοφορία των εμπορικών στα Στενά, με αποτέλεσμα να είναι ορατά (σε περίπτωση που ο πόλεμος παραταθεί) το «στέγνωμα» της αγοράς και η εκτίναξη των τιμών. Η προοπτική αυτή προκαλεί τρόμο όχι μόνο στις αγορές αλλά και στις κυβερνήσεις, που βλέπουν την παγκόσμια οικονομία να απειλείται με ναυάγιο στα Στενά του Ορμούζ. Και στην Αθήνα το οικονομικό επιτελείο βρίσκεται σε συναγερμό και έχει έτοιμο ένα εναλλακτικό σχέδιο με εφεδρεία μέτρων για την περίπτωση κλιμάκωσης της κρίσης. Για την Ε.Ε., κομβικής σημασίας θεωρείται η Σύνοδος Κορυφής της 19ης Μαρτίου και το ενδεχόμενο να υπάρξει ρήτρα διαφυγής για τις ενεργειακές δαπάνες.
Κεντρικό διακύβευμα
Οι δυσμενείς προοπτικές για την οικονομία και η αύξηση των τιμών του πετρελαίου επηρεάζουν όλες τις χώρες, ακόμη και τις ΗΠΑ. Η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ έχει ήδη αναχθεί σε κεντρικό διακύβευμα αυτού του πολέμου και όλος ο κόσμος περιμένει από τους Αμερικανούς να κάνουν κάτι γι’ αυτό. Την άποψη αυτή έχουν και οι Ισραηλινοί, οι οποίοι θεωρούν πως και οι χώρες του Κόλπου θα έπρεπε να συμμετάσχουν ενεργά στην απόκρουση των επιθέσεων του Ιράν. Οι Αμερικανοί πάντως ακόμα δεν είναι σε θέση να το κάνουν. Οπως δήλωσε την περασμένη Τετάρτη ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας, Κρις Ράιτ, ο αμερικανικός στρατός «δεν είναι έτοιμος προς το παρόν να συνοδεύει πετρελαιοφόρα στα Στενά του Ορμούζ», καθώς όλα τα στρατιωτικά μέσα «είναι σήμερα εστιασμένα στην καταστροφή των επιθετικών δυνατοτήτων του Ιράν», ενώ προσέθεσε ότι είναι «αρκετά πιθανό» αυτές οι επιχειρήσεις να γίνουν έως το τέλος του μήνα. Την Παρασκευή, ο Ντ. Τραμπ δήλωσε ότι «οι ΗΠΑ θα παρέχουν στρατιωτική συνοδεία στα πετρελαιοφόρα που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ, αν χρειαστεί», εκφράζοντας πάντως παράλληλα και την ελπίδα ότι μια τέτοια ενέργεια δεν θα καταστεί αναγκαία. Στην πραγματικότητα, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ δεν θέλει να το κάνει, το φοβάται, και θα πρέπει να πιεστεί πολύ από τις τιμές στην αντλία και την αμερικανική κοινή γνώμη για να το αποφασίσει.
Οι στρατιωτικοί συμμερίζονται πάντως τους δισταγμούς του, καθώς ανησυχούν μήπως χτυπηθούν και πολεμικά πλοία. Ο στρατιωτικός επικεφαλής των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων, Νταν Κέιν, είπε την περασμένη εβδομάδα ότι τα Στενά του Ορμούζ «είναι ένα από τακτικής απόψεως πολύπλοκο περιβάλλον» για να διασφαλιστεί η απόλυτη προστασία εμπορικών πλοίων από ιρανικά πλήγματα και προσέθεσε πως θα πρέπει να προηγηθούν άλλες στρατιωτικές δράσεις πριν αντιμετωπιστεί το ενδεχόμενο της προστασίας των πλοίων κατά τη διέλευσή τους από την περιοχή, δηλαδή να εξουδετερώσουν την οποιαδήποτε ιρανική επιχείρηση ναρκοθέτησης των Στενών του Ορμούζ, καθώς επίσης τις ιρανικές ναυτικές βάσεις και αποθήκες πυρομαχικών.
Τέτοιους δισταγμούς δεν είχαν τη δεκαετία του ‘80, κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν – Ιράκ η κυβέρνηση των ΗΠΑ και ο Πρόεδρος Ρόναλντ Ρίγκαν, που ανταποκρίθηκαν στο αίτημα του Κουβέιτ και οργάνωσαν σε μια γιγαντιαία επιχείρηση, με το όνομα «Operation Earnest Will», διελεύσεις πετρελαιοφόρων από τα Στενά του Ορμούζ με τη συνοδεία του αμερικανικού ναυτικού. Από το 1987 έως το 1989 οι Αμερικανοί διατηρούσαν στον κόλπο πάνω από 25 πλοία, κυρίως καταδρομικά και αντιτορπιλικά, καθώς και δύο αεροπλανοφόρα συνοδείας για να προστατεύουν τα τάνκερ που διέσχιζαν τα στενά για να πάνε στο Κουβέιτ. Τόσες αμερικανικές ναυτικές δυνάμεις δεν υπάρχουν σήμερα στην περιοχή, ενώ και οι συνθήκες του πολέμου έχουν αλλάξει.
Τότε τα αμερικανικά σκάφη απέκρουαν τις επιθέσεις των ιρανικών ταχύπλοων που επιχειρούσαν κυρίως τη νύχτα. Η περασμένη εβδομάδα έδειξε πως τώρα έχουν να αντιμετωπίσουν έναν νέο αντίπαλο, τα υποβρύχια drones. Πρόκειται για μη επανδρωμένα σκάφη τύπου «Azhdar» που έχουν τεχνολογία stealth, κάτι που τα καθιστά σχεδόν αόρατα στα ραντάρ των αντίπαλων σκαφών. Παράλληλα, οι Ιρανοί έχουν εγκαταστήσει ένα σύστημα πρόωσης που λειτουργεί με μπαταρίες λιθίου, γεγονός που καθιστά τα «Azhdar» αθόρυβα, ενώ η τεχνολογία πλοήγησής τους βασίζεται σε αλγορίθμους που επιτρέπουν στα υποβρύχια drones να κινούνται αυτόνομα, μέχρι να πλήξουν τους στόχους τους.
Τα εκρηκτικά που μεταφέρουν δεν είναι τόσο ισχυρά ώστε να βυθίσουν ένα μεγάλο δεξαμενόπλοιο, αλλά έχουν αποδείξει ότι είναι ικανά να προκαλέσουν μεγάλη ζημιά, πλήττοντας το αξιόπλοο των τάνκερ. Πέρυσι, βίντεο που είχαν δημοσιοποιήσει οι Φρουροί της Επανάστασης έδειχνε δεκάδες τέτοια drones σε υπόγειο τούνελ, γεγονός που κάνει τους διεθνείς αναλυτές να πιστεύουν ότι η Τεχεράνη έχει τις υποδομές που απαιτούνται για παραγωγή «Azhdar» σε μεγάλη κλίμακα, τα οποία δεν είναι σαφές αν το αμερικανικό ναυτικό μπορεί να αντιμετωπίσει.
Ο Ντ. Τραμπ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο να καταλάβουν οι αμερικανικές δυνάμεις τα Στενά του Ορμούζ, αυτό όμως θα ήταν μια γιγαντιαία στρατιωτική επιχείρηση με πολλά θύματα, ακόμα και αν ισχύουν οι εκτιμήσεις ότι το νότιο Ιράν έχει πάγια αντιπαλότητα με την Τεχεράνη και η κατάσταση θα είναι πιο εύκολη εκεί. Ο Αμερικανός Πρόεδρος έχει εγκλωβιστεί στον πόλεμο αυτόν και αναζητεί μια διέξοδο μέσω διαπραγματεύσεων που θα του επιτρέψει να αποχωρήσει περιορίζοντας τις ζημιές στην οικονομία. Πολύ πιο ξεκάθαρη είναι η ισραηλινή στάση. Το Ισραήλ θέλει να καταστρέψει σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο βαθμό το βαλλιστικό και πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, καθώς και τις στρατιωτικές δυνατότητές του, ώστε το καθεστώς να βγει όσο γίνεται πιο αποδυναμωμένο από τον πόλεμο. Για τους Ισραηλινούς, ο χρόνος δεν παίζει κανέναν ρόλο, αν όμως ο Τραμπ τους ζητήσει να σταματήσουν, θα το κάνουν.
«O χρόνος δεν είναι σύμμαχος»
Στο Μέγαρο Μαξίμου θεωρούν ότι η κυριότερη ασύμμετρη απειλή που αντιμετωπίζει το κυβερνών κόμμα είναι εκείνη που μπορεί να θέσει εν αμφιβόλω τα κεκτημένα των τελευταίων ετών στην οικονομία
Σε μια πολυσύνθετη άσκηση, με κρίσιμες αλλά άγνωστες ακόμη μεταβλητές, επικίνδυνους υφάλους, αλλά και δυνητικές ευκαιρίες εξελίσσεται για το Μέγαρο Μαξίμου ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή. Στις κλειστές συσκέψεις των τελευταίων δύο εβδομάδων στην πρωθυπουργική έδρα, ο Κυριάκος Μητσοτάκης και οι επιτελείς του επαναλαμβάνουν σχεδόν μονότονα την ίδια προσομοίωση: επιχειρούν να ιχνηλατήσουν τις επιπτώσεις από τις συνεχιζόμενες εχθροπραξίες σε κάθε πεδίο πολιτικής, από την εξωτερική πολιτική και την ασφάλεια έως την οικονομία, τον τουρισμό και το μεταναστευτικό, προκειμένου να απλωθεί πάνω από τη χώρα ένα ισχυρό δίχτυ ασφαλείας.
Για τον πρωθυπουργό και τη Νέα Δημοκρατία ο χρόνος δεν είναι σύμμαχος. Και η εύλογη αβεβαιότητα γύρω από τη διάρκεια της πολεμικής σύρραξης ανάμεσα στις ΗΠΑ, το Ισραήλ και το Ιράν, που έχει εμπλέξει άμεσα περί τις 12 χώρες στην ευρύτερη περιφέρεια της Μέσης Ανατολής, δεν διευκολύνει τη χάραξη μεσοπρόθεσμης στρατηγικής.
Περίπου έναν χρόνο πριν από το εκλογικό ραντεβού της άνοιξης του 2027 -όπως το έχει προσδιορίσει ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης σε περισσότερες από μία δημόσιες τοποθετήσεις του το τελευταίο χρονικό διάστημα- στο Μέγαρο Μαξίμου υποχρεούνται εκ των πραγμάτων να αναθεωρήσουν δεδομένα και εκτιμήσεις που μέχρι χθες περιβάλλονταν από μια σχετική ασφάλεια. Χωρίς να υποτιμώνται η γεωπολιτική παράμετρος και η αναβαθμισμένη πλέον θέση της Ελλάδας στην αναδιαμόρφωση της αμυντικής αρχιτεκτονικής στην ευρύτερη περιοχή από την ανατολική Μεσόγειο έως τη Μέση Ανατολή και τον Περσικό Κόλπο, κορυφαίος υπουργός της κυβέρνησης αναγνωρίζει ότι η κυριότερη ασύμμετρη απειλή που αντιμετωπίζει το κυβερνών κόμμα είναι εκείνη που μπορεί να θέσει εν αμφιβόλω τα κεκτημένα των τελευταίων ετών στην οικονομία.
Καθαρό μήνυμα
Σε αυτό το πλαίσιο, η ανακοίνωση των πρώτων προληπτικών μέτρων κατά της αισχροκέρδειας, μέσω της επιβολής πλαφόν στο περιθώριο κέρδους σε καύσιμα και σούπερ μάρκετ, περιγράφηκε από αρμόδιους κυβερνητικούς παράγοντες ως μια εμπροσθοβαρής πρωτοβουλία και όχι ως βεβιασμένη κίνηση. Στην πραγματικότητα, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιχείρησε με τη συγκεκριμένη παρέμβαση να εκπέμψει ένα ξεκάθαρο μήνυμα: δεν θα επιτρέψει να εμπεδωθεί στους πολίτες η αίσθηση αδικαιολόγητων ανατιμήσεων, που φτάνουν στα όρια της αισχροκέρδειας, επιβεβαιώνοντας τη βούληση της κυβέρνησης να απλώσει ένα πρώτο δίχτυ ασφαλείας πάνω από την οικονομία και τους καταναλωτές.
Πάντως, στενός συνεργάτης του πρωθυπουργού επισημαίνει στη Realnews ότι τα πιο δύσκολα είναι μπροστά μας. Μολονότι τα τελευταία 24ωρα στην ελληνική κυβέρνηση υπήρχαν ενδείξεις ότι οι εμπόλεμες πλευρές δεν αποκλείεται να οδηγηθούν σχετικά σύντομα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων -τουλάχιστον σε ό,τι αφορά το μέτωπο του Ιράν, καθώς το έτερο στον νότιο Λίβανο κατά της Χεζμπολάχ θα πρέπει να θεωρείται αυτοτελές και δεν αποκλείεται να διαρκέσει περισσότερο- το Μέγαρο Μαξίμου και το υπουργείο Οικονομικών προετοιμάζονται για το κακό σενάριο, ήτοι αυτό της περαιτέρω κλιμάκωσης των πολεμικών επιχειρήσεων και της παράτασής τους και τον Απρίλιο. Εξ ου και στην κυβέρνηση διαβεβαιώνουν ότι επαρκούν οι δημοσιονομικές εφεδρείες, προκειμένου να υπάρξει και ένας δεύτερος γύρος μέτρων οικονομικής στήριξης, που μπορεί να έχουν τη μορφή είτε ενός fuel pass είτε ενός power pass ή ακόμη και μιας επιταγής ακρίβειας, μια πρωτοβουλία που μπορεί να ληφθεί μετά τις 20 Μαρτίου και πάντα σε συνάρτηση με τη διάρκεια, αλλά και την ένταση που θα έχει ο αντίκτυπος του πολέμου στην οικονομία.
Οι Βρυξέλλες
Οπως γίνεται αντιληπτό, το θέμα απασχολεί και τις Βρυξέλλες στον απόηχο των διαδοχικών συνεδριάσεων του Eurogroup και του Ecofin υπό τον Κυριάκο Πιερρακάκη στις αρχές της προηγούμενης εβδομάδας. Είναι σαφές ότι η Αθήνα μαζί με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αναμένει ένα σήμα από την Ευρωπαϊκή Ενωση, προκειμένου να χαλαρώσουν οι αυστηροί δημοσιονομικοί κανόνες και να εκχωρηθεί στα κράτη-μέλη ένα μεγαλύτερο περιθώριο ευελιξίας ως προς τις δαπάνες. Στο παρασκήνιο των Βρυξελλών κυκλοφορούν, μάλιστα, πιο προωθημένες ιδέες, όπως αυτή μιας γενναιότερης παρέμβασης, που μπορεί να προσιδιάζει σε έκδοση ευρωομολόγου ή σε ένα χρηματοδοτικό εργαλείο, όπως το Ταμείο Ανάκαμψης σε μικρότερη κλίμακα, και πάντα σε άμεση συνάρτηση με τη διάρκεια του πολέμου. Σε αυτό το πλαίσιο -και παρά τα όσα διακινήθηκαν το προηγούμενο χρονικό διάστημα- δεν θα πρέπει να αναμένονται μέτρα οικονομικής στήριξης τον Απρίλιο όταν οριστικοποιηθούν τα οικονομικά δεδομένα, όπως έγινε πέρυσι, αν και καλά πληροφορημένη πηγή τονίζει ότι μια τέτοια προοπτική ουδέποτε ήταν η επικρατέστερη.
Πάντως, σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις τους, κυβερνητικοί αξιωματούχοι δεν κρύβουν τον προβληματισμό τους ενόψει του σχεδιασμού του Μεγάρου Μαξίμου για τη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης. Τα «γαλάζια» στελέχη προειδοποιούν πως σε περίπτωση χρονικής επιμήκυνσης των εχθροπραξιών μπορεί να περιοριστεί το βεληνεκές της κυοφορούμενης παρέμβασης, λίγους μόλις μήνες πριν από το κρίσιμο εκλογικό ορόσημο της προσεχούς άνοιξης. Πάντως -και με το φάντασμα των δυσμενών οικονομικών επιπτώσεων να πλανάται πάνω από την Αθήνα στην κυβέρνηση δεν κρύβουν την ικανοποίησή τους για τα γρήγορα αντανακλαστικά που επεδείχθησαν στην περίπτωση της Κύπρου.
Ανώτερος κυβερνητικός αξιωματούχος επισημαίνει ότι τόσο η βούληση της χώρας μας να κινηθεί σε πρώτο χρόνο και ανεξαρτήτως της μετέπειτα αντίδρασης και άλλων ευρωπαϊκών δυνάμεων, όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Γερμανία, η Ολλανδία και η Ισπανία, αλλά και η επιχειρησιακή ικανότητα των Ενόπλων Δυνάμεων να προβάλουν την ισχύ τους στον νευραλγικό για τα εθνικά συμφέροντα χώρο της ανατολικής Μεσογείου επιφυλάσσουν στην Αθήνα περίοπτη θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για την αναδιαμόρφωση της νέας αμυντικής αρχιτεκτονικής στην ευρύτερη περιοχή. Ο ίδιος παράγοντας υπογραμμίζει ότι οι πρόσφατες ελληνικές πρωτοβουλίες αναβαθμίζουν εκ των πραγμάτων τη θέση της χώρας έναντι των κύριων συμμάχων μας, ήτοι των ΗΠΑ και του Ισραήλ, για τους οποίους η Ελλάδα πλέον καθίσταται μια υπολογίσιμη δύναμη και επί του πεδίου πέραν της διπλωματίας. Μάλιστα, η χρησιμότητά της στους μεσοπρόθεσμους αλλά και στους στρατηγικούς σχεδιασμούς του ΝΑΤΟ καθίσταται ακόμη πιο ξεκάθαρη, όταν αντιπαραβάλλεται με την εξόφθαλμη αδυναμία της Τουρκίας να υπερασπίσει τον εαυτό της, αλλά και τις νατοϊκές εγκαταστάσεις στο έδαφός της μέσω της (ανύπαρκτης) αεράμυνάς της.
Την ίδια ώρα, πάντως, στο Μέγαρο Μαξίμου παρατηρούν με ικανοποίηση ότι ο ισχυρός συμβολισμός της κατάπλευσης των φρεγατών «ΚΙΜΩΝ» και «ΨΑΡΑ» στο λιμάνι της Λεμεσού και η προσγείωση των τεσσάρων F-16 Viper στη βάση «Ανδρέας Παπανδρέου» στην Πάφο έχει σημαντικό αντίκτυπο και στους εσωτερικούς πολιτικούς συσχετισμούς.
Το πρώτο κύμα των «πολεμικών» δημοσκοπήσεων φανέρωσε αυτό που εκτιμούσαν οι περισσότεροι εντός και εκτός κυβέρνησης: ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης και η Νέα Δημοκρατία καταγράφουν αύξηση της δημοφιλίας και του ποσοστού της αντιστοίχως, με αποτέλεσμα το κυβερνών κόμμα να βρίσκεται πάνω από το 31% στην εκτίμηση ψήφου. Στην Ηρώδου Αττικού αξιολογούν ως πολύ σημαντική την υψηλότερη διείσδυση που καταγράφει το κυβερνών κόμμα στη δεξαμενή των δεξιών ψηφοφόρων, οι οποίοι είτε αθροίζονται πλέον στην «γκρίζα» ζώνη των αναποφάσιστων είτε φαίνεται να στηρίζουν ανταγωνιστικά της Ν.Δ. κόμματα δεξιότερα αυτής. Εμπειρος παράγοντας του Μαξίμου επισημαίνει ότι οι πρόσφατες κινήσεις στο μέτωπο της Κύπρου αφοπλίζουν σε μεγάλο βαθμό τους επικριτές της κυβέρνησης στο μέτωπο της εξωτερικής πολιτικής και της άμυνας. Ωστόσο, πολύπειρο «γαλάζιο» στέλεχος σπεύδει να προειδοποιήσει ότι η συγκυρία δεν προσφέρεται για πανηγυρισμούς. Και αυτό γιατί μπορεί η τωρινή συσπείρωση γύρω από την κυβέρνηση να αρχίσει να φθίνει σε περίπτωση που οι επιπτώσεις στην οικονομία καταστούν μη διαχειρίσιμες για σημαντικά τμήματα της ελληνικής κοινωνίας.
