Στους απόκρημνους πρόποδες του όρους Ταύρου, στην αρχαία Αρσάμεια, μια λαξευμένη στον βράχο σήραγγα μήκους 158 μέτρων προβληματίζει εδώ και δεκαετίες τους επιστήμονες, καθώς κατηφορίζει στα έγκατα της γης χωρίς να οδηγεί πουθενά. Ενώ για χρόνια οι ειδικοί αναζητούσαν την πρακτική της χρησιμότητα, μια νέα αρχαιολογική προσέγγιση έρχεται να ανατρέψει τα δεδομένα, υποστηρίζοντας πως το σκοτεινό αυτό πέρασμα δεν κατασκευάστηκε για να εξυπηρετεί κάποια καθημερινή ανάγκη, αλλά για να υποβάλλει τους αρχαίους επισκέπτες σε μια έντονη ψυχολογική και σωματική δοκιμασία.
Ένας αρχαιολόγος του Πανεπιστημίου του Λάιντεν προτείνει να δούμε τη μακριά, βαθμιδωτή σήραγγα στην Αρσάμεια της Τουρκίας όχι απλώς ως ένα φρεάτιο νερού ή ένα ιερό, αλλά ως μια πέτρινη παγίδα που αιχμαλώτιζε το σώμα, το βλέμμα και τον φόβο των προσκυνητών του βασιλιά Αντιόχου Α’.
Γύρω στο 40 π.Χ., φανταζόμαστε δύο προσκυνητές να ξεκινούν από τη Δολίχη, στα νότια σύνορα του βασιλείου της Κομμαγηνής, με προορισμό το ταφικό ιερό —ή Ιεροθέσιο— του βασιλιά Μιθριδάτη Α’ Καλλίνικου. Το ταξίδι διαρκούσε περίπου επτά ημέρες με τα πόδια, διασχίζοντας κοιλάδες, περνώντας τον Ευφράτη και ακολουθώντας τους βόρειους πρόποδες του Ταύρου.
Η σκηνή είναι υποθετική, και έτσι ακριβώς την παρουσιάζει ο αρχαιολόγος Λέναρτ Βάουτερ Κρούιερ (Lennart Wouter Kruijer) σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Journal of Roman Archaeology.
Ωστόσο, βασίζεται σε ένα απόλυτα τεκμηριωμένο ιστορικό δεδομένο: οι υπήκοοι της Κομμαγηνής όφειλαν να συμμετέχουν στη λατρεία του ηγεμόνα. Η Κομμαγηνή ήταν ένα μικρό ελληνιστικό βασίλειο, σφηνωμένο ανάμεσα στην οροσειρά του Ταύρου και τον ποταμό Ευφράτη, στη σημερινή νοτιοανατολική Τουρκία.
Ο βασιλιάς της, Αντίοχος Α’, κυβέρνησε μεταξύ του 69 και του 36 π.Χ. —ήταν δηλαδή σύγχρονος του Πομπήιου, του Ιούλιου Καίσαρα και της Κλεοπάτρας— και έμεινε στην ιστορία για τα κολοσσιαία αγάλματα των θεών και του εαυτού του που ανήγειρε στο όρος Νεμρούτ (Nemrut Dağı), το οποίο αποτελεί σήμερα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Σύμφωνα με τις επιγραφές του, ο Αντίοχος διοργάνωνε αρκετές θρησκευτικές εορτές κάθε μήνα. Στην Αρσάμεια επί του Νυμφαίου τελούνταν δύο από αυτές: τα γενέθλια του ίδιου του Αντιόχου και τα γενέθλια του πατέρα του, Μιθριδάτη Α’.
Επτά ημέρες πεζοπορίας προς τη γη των βασιλέων
Καθώς πλησίαζαν, το τοπίο γινόταν όλο και πιο επιβλητικό. Οι ταξιδιώτες αντιλαμβάνονταν ότι εισέρχονταν σε μια επικράτεια ζωντανών και νεκρών βασιλέων, καθώς αρκετοί μνημειώδεις τάφοι δέσποζαν στα βουνά. Κατεβαίνοντας στην κοιλάδα του ποταμού Νυμφαίου (σημερινός Kâhta Çayı), το ιερό ήταν ήδη ορατό πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο ύψους περίπου 75 μέτρων.
Στην κορυφή του οροπεδίου διακρίνονταν το βασιλικό ανάκτορο και οι αίθουσες συμποσίων, ενώ όποιος είχε πολύ καλή όραση μπορούσε ίσως να αναγνωρίσει τα γιγάντια αγάλματα των θεών και του βασιλιά, καθισμένα στους θρόνους τους.
Όλα αυτά εναρμονίζονται με άλλα ιερά της περιοχής και οι ειδικοί τα έχουν μελετήσει σε βάθος. Πολύ πιο δύσκολο να ερμηνευτεί είναι ένα από τα σπανιότερα χαρακτηριστικά του χώρου.
Κοντά στην κορυφή, οι προσκυνητές συναντούσαν το σκοτεινό στόμιο μιας σήραγγας, λαξευμένης στο χέρι μέσα στον βράχο. Έχει σχήμα πετάλου, ύψος περίπου δύο μέτρα και πλάτος ενάμισι μέτρο.

Περιβαλλόταν από τη λεγόμενη Μεγάλη Λατρευτική Επιγραφή, χαραγμένη στα ελληνικά πάνω σε μια λειασμένη επιφάνεια, η οποία κατέγραφε την ίδρυση του χώρου, τις ευεργεσίες του βασιλιά και τους κανόνες της λατρείας. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, πρόκειται για τη μεγαλύτερη σε έκταση ελληνική επιγραφή της Μικράς Ασίας.
Δίπλα στην είσοδο υπήρχε επίσης μια λεκάνη από βασάλτη, ίσως για να παίρνουν νερό. Και κάπου εδώ ξεκινούν τα ερωτήματα. Διάβαζαν άραγε το κείμενο, αγνοούσαν τη σήραγγα και συνέχιζαν προς την κορυφή για να αφήσουν προσφορές μπροστά στα αγάλματα; Ή μήπως τολμούσαν να μπουν μέσα;
Μια κλίμακα 158 μέτρων που δεν οδηγεί πουθενά
Όποιος κατέβαινε αυτά τα σκαλοπάτια διένυε μια σήραγγα 158,1 μέτρων. Το μήκος μετριέται κατά μήκος της διόδου, η οποία κατηφορίζει επικλινώς και όχι κατακόρυφα. Στο τελευταίο τμήμα, το δάπεδο άνοιγε σε δύο κυκλικά φρέατα, πλάτους περίπου δυόμισι μέτρων αλλά βάθους μόλις μισού μέτρου. Έπειτα, η σήραγγα τελείωνε απότομα.
Οι Γερμανοί αρχαιολόγοι Φρίντριχ Καρλ Ντέρνερ (Friedrich Karl Dörner) και Τερέζα Γκελ (Theresa Goell) την εξερεύνησαν τη δεκαετία του 1950, με τον Ντέρνερ να γράφει ότι, από ένα ορισμένο βάθος και κάτω, οι Τούρκοι εργάτες ανατρίχιαζαν και ορισμένοι έμεναν πίσω κάθε πρωί πριν κατέβουν. Ο Κρούιερ μπήκε στη σήραγγα την άνοιξη του 2019 και αναφέρει πως ένιωσε κάτι παρόμοιο: ένα μείγμα αγωνίας και μιας αίσθησης αναπόφευκτου.

Η Αρσάμεια δεν αποτελεί μοναδική περίπτωση. Δεκάδες βαθμιδωτές σήραγγες είναι γνωστές στη Μικρά Ασία, σχεδόν πάντα σε κορυφές λόφων, σε φρούρια ή σε βραχώδεις πλαγιές. Ο Γερμανός Ουμπέρτους φον Γκαλ (Hubertus von Gall) κατέγραψε 51 το 1967, ενώ ο Τούρκος ερευνητής Αχμέτ Εμιρχάν Μπουλούτ (Ahmet Emirhan Bulut) πρόσθεσε άλλες 39 μόνο στην περιοχή του Πόντου, στον βορρά.
Σχεδόν όλες τελειώνουν απότομα, χωρίς έξοδο, με αποτέλεσμα οι πρώτοι μελετητές —οι οποίοι φαντάζονταν μυστικά περάσματα διαφυγής σε περίπτωση πολιορκίας— να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν αυτή την ιδέα.Η εξήγηση που επικράτησε ήταν πιο πρακτική. Πολλές καταλήγουν σε υπόγεια ύδατα, ορισμένες διαθέτουν λεκάνες και δεξαμενές σε κοντινή απόσταση, και μια σήραγγα με σκαλοπάτια διευκόλυνε την πρόσβαση σε μια πηγή από ένα πολιορκημένο φρούριο.
Μία αρχαία μαρτυρία ταιριάζει με αυτή την εκδοχή: Ο Στράβων περιγράφει δύο σήραγγες λαξευμένες στον βράχο στην Αμάσεια (τη σημερινή Amasya) και αναφέρει ότι ο Πομπήιος τις έφραξε αφού νίκησε τον Μιθριδάτη ΣΤ‘, προκειμένου να διακόψει την υδροδότηση της πόλης (Στράβων, Γεωγραφικά, ΙΒ’, 3, 31 και 39). Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι ορισμένες διαστάσεις δεν συνάδουν με ένα απλό φρεάτιο νερού.
Η σήραγγα στην πλαγιά του λόφου στην Αμάσεια έχει πλάτος 5,45 μέτρα και ύψος 6 μέτρα — μια τεράστια διατομή απλώς και μόνο για τη μεταφορά νερού. Στο φρούριο του Κουρούλ (Kurul) βρέθηκε ένα άγαλμα της Κυβέλης στην είσοδο, μαζί με δεκάδες κόγχες στα τοιχώματα, ενώ στο Ιντζεσού Κιοΐ (İncesu Köy) ένα ανάγλυφο ύψους τριών μέτρων της ίδιας θεάς (ή της Αναΐτιδος) δεσπόζει δίπλα σε μια άλλη είσοδο.
Τα στοιχεία αυτά υποδεικνύουν ότι, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, η πρακτική και η τελετουργική χρήση συνυπήρχαν, παρότι ο Κρούιερ διαφωνεί με την ερμηνεία της αρχαιολόγου Τζούλια Μ. Κοχ που θέλει τις ποντιακές σήραγγες να αποτελούν υπόγεια ιερά του Μίθρα. Στην Κομμαγηνή, ο Μίθρας εμφανίζεται σε επιγραφές ισότιμα μαζί με άλλες θεότητες του βασιλιά (Μίθρας-Ήλιος-Ερμής-Απόλλων) χωρίς ιδιαίτερη προτεραιότητα.
Αλλάζοντας οπτική: Ποιος ήταν πραγματικά ο ρόλος της σήραγγας;
Ο Κρούιερ προτείνει να αλλάξουμε προσέγγιση. Αντί να ρωτά «Σε τι χρησίμευε;», ρωτά «Τι μπορούσε να κάνει η σήραγγα, και με ποιον ή με τι το έκανε;». Για να απαντήσει, αντλεί έμπνευση από τον ανθρωπολόγο Τιμ Ίνγκολντ (Tim Ingold) και τον λεγόμενο «νέο υλισμό» — ένα ρεύμα σκέψης που δίνει βαρύτητα στα ίδια τα υλικά στοιχεία (την πέτρα, το νερό, το σκοτάδι) και όχι μόνο στις προθέσεις εκείνων που τα κατασκεύασαν.
Με βάση αυτή την ιδέα, η σήραγγα, το τοπίο, τα σώματα των προσκυνητών και οι τελετουργίες συνθέτουν ένα πλέγμα σχέσεων, όπου το κάθε στοιχείο επηρεάζει τα υπόλοιπα. Πρόκειται για μια ερμηνεία, χτισμένη πάνω στα ήδη γνωστά δεδομένα, η οποία μας βοηθά να φανταστούμε πώς μπορεί να βιωνόταν αυτός ο χώρος. Ο Κρούιερ αναγνωρίζει ότι απουσιάζουν οι άμεσες αναφορές στη σήραγγα από τα αρχαία κείμενα και ότι, για να εξάγει κανείς οποιοδήποτε συμπέρασμα, πρέπει να ξεκινήσει από τις υλικές της ιδιότητες.
Μία πέτρινη παγίδα μέσα στο σκοτάδι
Η πρώτη από αυτές τις ιδιότητες ήταν εκείνη της παγίδευσης. Οι προσκυνητές ανέβαιναν ένα ελικοειδές ιερό μονοπάτι από τον πυθμένα της κοιλάδας, κάνοντας αρκετές υποχρεωτικές στάσεις. Στην πρώτη υπήρχε ένα ανάγλυφο που απεικόνιζε μια χειραψία ανάμεσα σε έναν θεό και τον βασιλιά, προορισμένο για προσευχή και προσφορές.
Η επόμενη στάση ήταν μια αίθουσα λαξευμένη στον βράχο, ύψους εννέα μέτρων, η οποία οδηγούσε σε έναν διάδρομο δέκα μέτρων με σκαλοπάτια που πιθανότατα κατέληγε στον ταφικό θάλαμο του Μιθριδάτη Α’ (αν και η ακριβής τοποθεσία του αμφισβητείται).
Τέλος, έφταναν στη σήραγγα, την οποία φρουρούσε μια στήλη του Αντιόχου, ντυμένου με περσική ενδυμασία, να ανταλλάσσει χειραψία με τον σχεδόν γυμνό Ηρακλή. Κάθε στάση επιβράδυνε το βλέμμα και τα βήματα, και η σήραγγα παρέτεινε την αναμονή ακόμη περισσότερο, πριν οι προσκυνητές αντικρίσουν τους κολοσσιαίους θεούς στην κορυφή. Η είσοδος στη σήραγγα σήμαινε επίσης ένα είδος αυτο-παγίδευσης, μια εκούσια παράδοση στους ίδιους τους φόβους του ανθρώπου.
Ο Κρούιερ συνδέει αυτή την εμπειρία με όσα έλεγε ο ίδιος ο βασιλιάς για τον εαυτό του στη μεγάλη επιγραφή του όρους Νεμρούτ: «Χάρη σε αυτήν (την ευσέβεια), πέρα από κάθε προσδοκία, διέφυγα μεγάλους κινδύνους, κυριάρχησα εύκολα σε απελπιστικές καταστάσεις και έφτασα, με ευλογημένο τρόπο, στην πληρότητα μιας μακράς ζωής.»
Μεγάλη Επιγραφή του Νεμρούτ Νταγ (Nemrut Dağı), στίχοι 15-23.

Κατηφορίζοντας τα σκαλοπάτια προς το νερό
Τα σκαλοπάτια, απότομα και ακανόνιστα, αναγκάζουν τον επισκέπτη να προχωρά σκυφτός, να προσέχει πού πατά και να κατεβαίνει σιωπηλός — κάτι που ο Κρούιερ συνοψίζει με τη φράση «σκέψη με τα πόδια». Οι ιερείς πιθανότατα ανέβαιναν και κατέβαιναν καθημερινά για να φέρουν νερό, ενώ οι προσκυνητές ίσως το έκαναν αρκετές φορές. Με το πέρασμα των αιώνων, τα βήματα έφθειραν τον βράχο, σαν μια επιγραφή χωρίς λέξεις.
Στον πυθμένα περίμενε το νερό, το οποίο ήταν ιδιότροπο: άλλοτε πλημμύριζε τη σήραγγα μετά τις βροχές και το καλοκαίρι σχεδόν εξαφανιζόταν. Μεγάλο μέρος του ιερού εξαρτιόταν από εκείνη την πηγή, από τη δίψα των επισκεπτών μέχρι τα τελετουργικά συμπόσια και, ενδεχομένως, τις σπονδές. Η Μεγάλη Επιγραφή κάνει λόγο για ένα «ποτό δοσμένο από τους θεούς» και αναφέρει επανειλημμένα ότι το τοπικό νερό αποτελεί μέρος της ταυτότητας της Κομμαγηνής.
Επιπλέον, τα τελετουργικά σκεύη δεν επιτρεπόταν να βγουν έξω από τον ιερό περίβολο, με αποτέλεσμα το νερό να παραμένει άρρηκτα δεμένο με τον τόπο προέλευσής του. Η αντίθεση είναι εμφανής με τα ιαματικά νερά της Καμπανίας στην Ιταλία, τα οποία έχει μελετήσει η ερευνήτρια Έμμα-Τζέιν Γκράχαμ (Emma-Jayne Graham): πωλούνταν σε γυάλινα μπουκάλια ως αναμνηστικά και έφταναν μέχρι την Ισπανία (Hispania), τη Γερμανία (Germania) ή τη Βρετανία (Britannia).
Ο ίδιος ο Κρούιερ παραδέχεται ότι δεν μπορεί να ανασυνθέσει με βεβαιότητα τι έκαναν εκείνοι οι δύο προσκυνητές. Δεν είναι καν σαφές σε τι χρησίμευαν τα δύο φρέατα στον πυθμένα. Η Κοχ προτείνει ότι επέτρεπαν την τέλεση τελετουργικών λουτρών — μια πιθανότητα που ο Κρούιερ αναφέρει χωρίς να δεσμεύεται γι’ αυτήν, καθώς απορρίπτει το μιθραϊκό πλαίσιο στο οποίο την εντάσσει εκείνη.
Το ιερό εγκαταλείφθηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ. και στη θέση του δημιουργήθηκε ένα μεγάλο αγρόκτημα, ενώ η σήραγγα έπαψε να χρησιμοποιείται περίπου την ίδια περίοδο. Όσον αφορά τις υπόλοιπες σήραγγες της Μικράς Ασίας με πιθανή τελετουργική χρήση —στην Αμάσεια, στην Πόλη του Μίδα, στο Κουρούλ (Kurul), στο Ιντζεσού Κιοΐ (İncesu Köy) ή στο Χισαρκαβάκ (Hisarkavak)— έχουν πραγματοποιηθεί ελάχιστες ανασκαφές που θα επέτρεπαν να κρίνουμε αν η σήραγγα της Αρσάμειας αποτελούσε τον κανόνα ή την εξαίρεση.