Έξι βότσαλα από μαύρο γυαλί, τα οποία εντοπίστηκαν σε ένα ορεινό ιερό μινωικού τύπου ηλικίας 3.500 ετών στο ελληνικό νησί της Νάξου, προέρχονται από άλλα νησιά, σύμφωνα με τα ευρήματα ομάδας του Πανεπιστημίου McMaster.
Αν και τα στοιχεία αυτά δεν επαρκούν για να αποδείξουν την παρουσία ξένων προσκυνητών, είναι αρκετά για να υποδηλώσουν ότι οι ναυτικοί είχαν ρόλο στις τελετουργίες. Πριν από περίπου 3.500 χρόνια, κάποιος ανέβηκε σε έναν λόφο της Νάξου κρατώντας μια χούφτα βότσαλα από την παραλία και τα άφησε στο δάπεδο ενός ιερού.
Με το πέρασμα των γενεών, πολλοί άλλοι έκαναν το ίδιο.
Οι αρχαιολόγοι έχουν πλέον ανασύρει 10.713 από αυτά τα βότσαλα, αποτελώντας τη μεγαλύτερη συλλογή που έχει βρεθεί ποτέ σε μινωικό τόπο λατρείας. Σχεδόν όλα είναι κοινά πετρώματα της περιοχής.
Ωστόσο, μερικά από αυτά είναι κατασκευασμένα από οψιδιανό, ένα μαύρο ηφαιστειακό γυαλί που δεν υπάρχει στη Νάξο.
Το από πού προήλθαν αυτές οι μαύρες πέτρες και τι δουλειά είχαν εκεί είναι το κεντρικό ερώτημα μιας νέας μελέτης, επικεφαλής της οποίας είναι ο Tristan Carter από το Πανεπιστήμιο McMaster του Καναδά.
Συνδιοργανωτές της έρευνας είναι οι Emma Lipsett, Katharine Hall, Branden Cesare Rizzuto και ο Έλληνας αρχαιολόγος Δημήτρης Αθανασούλης, από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, την περιφερειακή υπηρεσία της ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Η εργασία δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2026 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Archaeological Science: Reports.
Η αφετηρία της ιστορίας βρίσκεται στον ίδιο τον λόφο.
Η Στελίδα έχει δύο κορυφές και βρίσκεται στη βορειοδυτική ακτή της Νάξου, του μεγαλύτερου νησιού των Κυκλάδων, του νησιωτικού συμπλέγματος στο κέντρο του Αιγαίου Πελάγους.
Οι αρχαιολόγοι τη γνώριζαν ήδη καλά: για περισσότερα από 200.000 χρόνια αποτελούσε λατομείο πυριτόλιθου, του σκληρού πετρώματος που οι άνθρωποι πελεκούσαν για να φτιάξουν κοπτικά εργαλεία.
Το 2019, οι ανασκαφές στην κορυφή έφεραν στο φως κάτι που κανείς δεν περίμενε: ένα ιερό κορυφής μινωικού τύπου.
Πρόκειται για έναν υπαίθριο τόπο λατρείας χτισμένο σε μια βουνοκορφή, ένα είδος τυπικό για την Κρήτη της Εποχής του Χαλκού, περίπου 200 χιλιόμετρα νότια της Νάξου.
Αυτά τα ιερά ανήκουν στον μινωικό πολιτισμό, τον πολιτισμό της Κρήτης που έχτισε σπουδαία ανάκτορα όπως η Κνωσός —όπου ο μύθος τοποθετεί τον λαβύρινθο του Μινώταυρου— και κυριάρχησε σε μεγάλο μέρος του Αιγαίου εκείνη την εποχή.
Το συγκρότημα της Στελίδας περιλαμβάνει τρία κτίρια (το κύριο ιερό, ένα εργαστήριο-παρεκκλήσι και μια «κουζίνα»), καθώς και έναν βωμό και έναν βαίτυλο, μια ιερή όρθια πέτρα.
Ένα τείχος περιέβαλε ολόκληρη την κατασκευή.
Τα κεραμικά ευρήματα δείχνουν ότι βρισκόταν σε χρήση από το 1650 π.Χ. περίπου έως το 1450 με 1400 π.Χ., επομένως οι τελευταίες δεκαετίες της λειτουργίας του συνέπεσαν χρονικά με τις βασιλείες της Χατσεψούτ και του Τούθμωση Γ’ στην Αίγυπτο.
μελέτη διαχωρίζει επίσης δύο φάσεις, πριν και μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας (της σημερινής Σαντορίνης), μιας από τις μεγαλύτερες εκρήξεις του αρχαίου κόσμου.
Οι εκτιμήσεις των συγγραφέων την τοποθετούν γύρω στο 1561 π.Χ.
Η έκρηξη άφησε πίσω της ένα στρώμα στάχτης, το οποίο οι αρχαιολόγοι είναι σε θέση να αναγνωρίσουν στη συγκεκριμένη τοποθεσία. Τα περισσότερα από τα αντικείμενα που βρέθηκαν είναι κρητικής τεχνοτροπίας, αν και στην πλειονότητά τους κατασκευάστηκαν στο νησί. Οι άνθρωποι έτρωγαν και έπιναν εκεί στο πλαίσιο τελετουργιών, ενώ παράλληλα πρόσφεραν ειδώλια και βότσαλα.
Κι όμως, τα βότσαλα, που μοιάζουν με τα πιο αδιάφορα ευρήματα πάνω στον λόφο, είναι εκείνα που τώρα εγείρουν ένα νέο ερώτημα.
Το βότσαλο είναι απλώς μια πέτρα που έχει στρογγυλέψει και λειανθεί από το νερό. Οι γεωλόγοι χρησιμοποιούν τον όρο αποκλειστικά για πέτρες με διάμετρο από 4 έως 64 χιλιοστά (0,16 έως 2,5 ίντσες), δηλαδή με μέγεθος που κυμαίνεται περίπου από μια φακή έως ένα μπαλάκι του τένις.
Πάνω από το 80% των βοτσάλων της Στελίδας είναι χαλαζίτης (ένας σκληρός, συμπαγής ψαμμίτης) και γρανοδιορίτης (ένα πέτρωμα παρόμοιο με τον γρανίτη), που και τα δύο είναι εξαιρετικά κοινά στη Νάξο.
Χιλιάδες από αυτά απομακρύνθηκαν από το κύριο ιερό όταν αυτό ξαναχτίστηκε μετά την έκρηξη της Θήρας και θάφτηκαν σε έναν λάκκο στην ανατολική βεράντα.
Λιγότερο από το 0,5% της συλλογής προέρχεται ξεκάθαρα από κάπου αλλού.
Ένα μέρος της είναι κίσσηρη (ελαφρόπετρα), ένα ελαφρύ ηφαιστειακό πέτρωμα που πιθανότατα ξεβράστηκε στις παραλίες της Νάξου μετά την έκρηξη της Θήρας.
Το υπόλοιπο είναι οψιδιανός. Σε αντίθεση με την ελαφρόπετρα, ο οψιδιανός έπρεπε να μεταφερθεί από ανθρώπους. Δεκαπέντε τέτοια βότσαλα είναι γνωστά σήμερα —λιγότερα από δύο σε κάθε χίλια— και οι συγγραφείς ανέλυσαν τα έξι που ήταν διαθέσιμα όταν πραγματοποίησαν τις δοκιμές τους.
Πρώτα, ωστόσο, η ομάδα έπρεπε να αποκλείσει ένα ενδεχόμενο.
Ο λόφος είναι γεμάτος από κατάλοιπα παλαιολιθικής λιθοτεχνίας, συμπεριλαμβανομένων μερικών εργαλείων από οψιδιανό.
Σύμφωνα με τους συγγραφείς, εκείνα τα κομμάτια έχουν εντελώς διαφορετική εμφάνιση.
Τα βότσαλα είναι στρογγυλεμένα και εξακολουθούν να καλύπτονται από τον φυσικό εξωτερικό τους φλοιό, γεγονός που δείχνει ότι στροβιλίζονταν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε κάποια παραλία ή κοίτη ποταμού.
Επομένως, δεν πρόκειται για χαμένα εργαλεία.
Η επιστημονική μέθοδος: Ιχνηλατώντας το ηφαίστειο προέλευσης
Κάθε ηφαίστειο παράγει οψιδιανό με ελαφρώς διαφορετική χημική σύσταση, η οποία λειτουργεί ως ένα είδος αποτυπώματος.
Η ομάδα «διάβασε» αυτό το αποτύπωμα χρησιμοποιώντας μια φορητή συσκευή φθορισμού ακτίνων Χ (pXRF), η οποία εκπέμπει ακτίνες Χ πάνω στην πέτρα και μετρά ποια στοιχεία επιστρέφουν σήμα.
Τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν με δείγματα από τις πλησιέστερες πηγές: την Αντίπαρο, τη Μήλο, τη νησίδα Γυαλί και δύο ηφαίστεια στην κεντρική Ανατολία (σημερινή Τουρκία), περίπου 825 χιλιόμετρα στα ανατολικά.
Το βασικό πόρισμα ήταν σαφές:
Πέντε βότσαλα προέρχονται από τη Μήλο και ένα από την Αντίπαρο. Όσον αφορά τη Μήλο, τρία φαίνεται να αντιστοιχούν στην πηγή στα Νύχια και δύο στην πηγή στα Δεμενεγάκια, οι οποίες αποτελούν δύο διαφορετικά κοιτάσματα στο νησί. Στο σημείο αυτό, ωστόσο, οι συγγραφείς συνιστούν προσοχή.
Η συσκευή τους δεν διέθετε βαθμονόμηση σχεδιασμένη ειδικά για οψιδιανό, είχαν στη διάθεσή τους μόνο τρία δείγματα αναφοράς ανά πηγή, ενώ μέτρησαν τις καμπύλες επιφάνειες των βοτσάλων, κάτι που απέχει πολύ από το να θεωρηθεί ιδανικό.
Ως εκ τούτου, δηλώνουν βέβαιοι για το νησί προέλευσης, αλλά λιγότερο σίγουροι για το συγκεκριμένο λατομείο.
Αναμενόμενη η Μήλος, η μεγάλη έκπληξη από την Αντίπαρο
Το γεγονός ότι τα πέντε από τα έξι βότσαλα προέρχονταν από τη Μήλο, σε απόσταση 82 έως 90 χιλιομέτρων (51 έως 56 μιλίων) από τη Νάξο, δεν εξέπληξε κανέναν.
Κατά τη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού, η Μήλος ήταν ο μεγάλος προμηθευτής οψιδιανού στο Αιγαίο.
Στον Παπαδιόκαμπο, μια τοποθεσία στην Κρήτη, τα 91 από τα 92 κομμάτια που αναλύθηκαν ήταν μηλιακής προέλευσης.
Το κύριο λιμάνι του νησιού, η Φυλακωπή, είχε επίσης στενούς δεσμούς με την Κρήτη. Οι άνθρωποι μετέφεραν το πέτρωμα της Μήλου με πλοία για πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.
Στο Σπήλαιο Φράγχθι, στην Πελοπόννησο, ο οψιδιανός από το νησί εμφανίζεται σε στρώματα ηλικίας άνω των 10.000 ετών, αποτελώντας μερικές από τις παλαιότερες ενδείξεις ναυσιπλοΐας στην Ελλάδα. Το βότσαλο από την Αντίπαρο είναι μια διαφορετική υπόθεση.
Το νησί απέχει λιγότερο από 30 χιλιόμετρα (19 μίλια) από τη Νάξο, αλλά ο οψιδιανός του, από τον λόφο Σώρος, εντοπίζεται σε μικρά κομμάτια κάτω των 3 εκατοστών (1,2 ιντσών) και σχεδόν ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε.
Ήταν γνωστός μόνο από έναν νεολιθικό οικισμό της 5ης χιλιετίας π.Χ., περισσότερα από 6.000 χρόνια πριν, και πιθανώς από ένα βότσαλο σε τάφο της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην ίδια την Αντίπαρο.
Σύμφωνα με τους συγγραφείς, το κομμάτι της Στελίδας αποτελεί την τελευταία γνωστή χρήση αυτού του πετρώματος και τη μοναδική γνωστή περίπτωση όπου διέσχισε τη θάλασσα προς ένα άλλο νησί.
Προσκύνημα από το Αιγαίο ή απλά βότσαλα της διπλανής ακτής;
Ο πειρασμός είναι μεγάλος να ερμηνεύσει κανείς τα βότσαλα ως απόδειξη ότι κατέφθασαν προσκυνητές από τη Μήλο και την Αντίπαρο, όμως οι συγγραφείς της μελέτης αντιστέκονται σε αυτόν.
Η σύνδεση αντικειμένων με συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων αποτελεί ένα άλμα που η αρχαιολογία του Αιγαίου συζητά και αμφισβητεί εδώ και δεκαετίες.
Το επιχείρημά τους βασίζεται σε μια αξιοσημείωτη λεπτομέρεια.
Ανάμεσα στα βότσαλα βρέθηκαν κοχύλια του είδους Columbella rustica, μικροσκοπικά και μη βρώσιμα θαλάσσια σαλιγκάρια, ορισμένα από τα οποία εντοπίστηκαν μάλιστα μέσα στους λάκκους που ήταν γεμάτοι με βότσαλα.
Κανείς δεν θα τα μετέφερε εκεί επίτηδες. Το πιθανότερο, όπως υποστηρίζουν οι συγγραφείς, είναι ότι οι πιστοί μάζεψαν βιαστικά μια χούφτα πέτρες από μια παραλία, τις έβαλαν σε ένα σακουλάκι και άφησαν όλο το περιεχόμενο στο ιερό, μαζί με τα κοχύλια.
Αν συνέβη αυτό, ο οψιδιανός δεν επιλέχθηκε για το χρώμα ή το σχήμα του.
«Τρύπωσε» μαζί με τα υπόλοιπα βότσαλα, είτε επειδή οι παραλίες της Μήλου ή της Αντιπάρου έχουν από τη φύση τους διάσπαρτα βότσαλα οψιδιανού αναμεμειγμένα στην άμμο, είτε επειδή η διακίνηση οψιδιανού μέσω της Φυλακωπής είχε ως αποτέλεσμα να γεμίσουν οι παραλίες φόρτωσης με μικρά θραύσματα.
Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι είχαν εξετάσει το ενδεχόμενο να πρόκειται για φυλαχτά, αλλά απέρριψαν την ιδέα.
Οι Μινωίτες εκτιμούσαν τον οψιδιανό για το γυαλιστερό μαύρο χρώμα του, ενώ αυτά τα βότσαλα είναι ματ και μικροσκοπικά, γεγονός που τα καθιστά ελάχιστα κατάλληλα για να στείλουν ένα «μήνυμα» σε άλλους πιστούς.
Ήταν μάλλον μια ιδιωτική χειρονομία παρά ένας τρόπος να διαφημίσει κανείς τον τόπο προέλευσής του.
Τα σημεία όπου εντοπίστηκαν τα ευρήματα δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση.
Δύο βότσαλα, συμπεριλαμβανομένου αυτού από την Αντίπαρο, προήλθαν από το εργαστήριο-παρεκκλήσι, όπου κατασκευάζονταν μεταλλικά ειδώλια μαζί με λίθινα σκεύη (κουτάλες), και όπου εντοπίζεται περισσότερη εισαγόμενη κεραμική από τη Μήλο και τη Θήρα. Τρία ή τέσσερα άλλα βρέθηκαν στην ανατολική βεράντα, αλλά πιθανότατα είχαν αφιερωθεί νωρίτερα στο κύριο ιερό.
Για τους συγγραφείς, αυτό υποδηλώνει ότι οι άνθρωποι που τα άφησαν είχαν πρόσβαση στους πιο αποκλειστικούς χώρους του συγκροτήματος, όπου θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ιερείς, αξιωματούχους ή εμπόρους, ντόπιους ή ξένους.
Αυτό οδηγεί στην πιο ελκυστική ιδέα της μελέτης.
Από το ιερό μπορεί κανείς να δει τον κόλπο της Γρόττας, το λιμάνι και τον κύριο οικισμό της Νάξου εκείνη την εποχή, ενώ ο λόφος με τις δύο κορυφές λειτουργεί ακόμα ως ορόσημο για όποιον πλησιάζει από τη θάλασσα.
Οι ναυτικοί, και η ναυτική κουλτούρα γύρω τους, ίσως επομένως να έπαιζαν έναν ιδιαίτερο ρόλο σε ό,τι γιορταζόταν εκεί, προτείνουν οι συγγραφείς.
Μια χούφτα πέτρες από την ακτή που είχαν αφήσει πίσω τους θα ήταν ο δικός τους τρόπος να καταγράψουν από πού είχαν έρθει.
Η Νάξος έχει επίσης τη δική της θέση στον μύθο.
Είναι το νησί όπου, σύμφωνα με τον θρύλο, ο Θησέας εγκατέλειψε την Αριάδνη, την πριγκίπισσα της Κρήτης που τον είχε βοηθήσει να αποδράσει από τον λαβύρινθο του Μινώταυρου.
Στη συνέχεια, εκείνη παντρεύτηκε τον θεό Διόνυσο.
Η ομάδα της Στελίδας αναρωτήθηκε αν το ιερό θα μπορούσε να είναι αφιερωμένο στην Αριάδνη, αλλά αυτό παραμένει απλώς ένα ανοιχτό ερώτημα, χωρίς να υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία που να το υποστηρίζουν.
Η μελέτη για τα βότσαλα δεν εξετάζει αυτό το ζήτημα.
Πόσα μπορούν να αποδείξουν έξι βότσαλα;
Οι συγγραφείς επιμένουν ότι έξι μικρές πέτρες δεν μπορούν να έχουν μεγάλο βάρος.
Τα 15 βότσαλα οψιδιανού αντιστοιχούν σε λιγότερα από δύο ανά χίλια σε ολόκληρη τη συλλογή (15 στα 10.713).
Μια προσεκτική ερμηνεία είναι ότι το ιερό εξυπηρετούσε κυρίως τους κατοίκους της Γρόττας, με περιστασιακούς επισκέπτες από τη θάλασσα.
Σε αυτή την ελάχιστη εκδοχή, ακόμη και οι «ξένοι» θα μπορούσαν να είναι Ναξιώτες έμποροι που έφερναν πίσω αναμνηστικά από τα ταξίδια τους.
Υπάρχει όμως και μια ερμηνεία προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Εάν ο οψιδιανός έφτασε τυχαία μέσα σε μια χούφτα πέτρες από την παραλία, τότε και άλλα πετρώματα της συλλογής, που θεωρείται ότι προέρχονται από τη Νάξο, ενδέχεται να έχουν έρθει επίσης από αλλού.
Πολλά από αυτά εντοπίζονται επίσης στην Πάρο και σε άλλα κυκλαδίτικα νησιά.
Για να επιλέξουν ανάμεσα στις δύο εκδοχές, οι συγγραφείς θεωρούν ότι θα χρειαζόταν ανάλυση ισοτόπων. Αυτή μετρά τις αναλογίες συγκεκριμένων ατόμων στο εσωτερικό ενός πετρώματος, κάτι που μπορεί να αποκαλύψει πού σχηματίστηκε.
Προς το παρόν, κανείς δεν γνωρίζει αν οι περισσότερες από 10.000 πέτρες προήλθαν από μία μόνο παραλία ή από πολλές.
