Σήμερα, η λέξη “κλιματική αλλαγή” φέρνει αμέσως στο μυαλό μας εικόνες από καύσωνες, λιωμένους πάγους και ανεβασμένες θερμοκρασίες. Κι όμως, πριν από μερικές δεκαετίες, οι επιστήμονες ανησυχούσαν για το ακριβώς αντίθετο: Έναν πλανήτη που βυθίζεται στο πολικό ψύχος.
Αν και οι προβλέψεις της δεκαετίας του 1970 για μια επικείμενη “Εποχή των Παγετώνων” θεωρήθηκαν για χρόνια λανθασμένες ή ακόμα και αμφιλεγόμενες, μια νέα ανατρεπτική έρευνα έρχεται να αλλάξει τα δεδομένα. Όπως αποκαλύπτεται, ο πλανήτης μας βρισκόταν πράγματι σε τροχιά ψύξης για δύο χιλιάδες χρόνια, μέχρι που η ανθρώπινη δραστηριότητα πάτησε… απότομα φρένο.
Η κλιματική αλλαγή διέγραψε δύο χιλιετίες προόδου προς μια άλλη παγκόσμια περίοδο παγετώνων, προσδίδοντας ενδεχομένως ένα νέο πλαίσιο στις αμφιλεγόμενες προβλέψεις της δεκαετίας του 1970 περί παγκόσμιας ψύξης. Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science, οι ερευνητές δείχνουν ότι πριν από περίπου 2.000 χρόνια, ένα υπόλειμμα του τεράστιου στρώματος πάγου που κάλυπτε μεγάλο μέρος της Βόρειας Αμερικής κατά την τελευταία παγετώδη περίοδο άρχισε να επεκτείνεται ξανά, ώσπου οι αυξανόμενες θερμοκρασίες ανέστρεψαν αυτή την ανάπτυξη τη δεκαετία του 1960.
Από τεχνικής άποψης, η Γη παραμένει σε μια εποχή παγετώνων, η οποία χαρακτηρίζεται από την εναλλαγή περιόδων εκτεταμένης παγετωνοποίησης (παγετωδών περιόδων) και θερμότερων μεσοπαγετωδών συνθηκών. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο δισεκατομμυρίων ετών, ο πλανήτης μας έχει βιώσει τουλάχιστον πέντε μεγάλες εποχές παγετώνων που αναδιαμόρφωσαν τα τοπία, χαμήλωσαν τη στάθμη της θάλασσας και μεταμόρφωσαν τη ζωή στη Γη.
Τα «ακραία πρόσωπα» της Εποχής των Παγετώνων
«Μόλις είχε αρχίσει, όλα ήταν φυσιολογικά, η επόμενη επέκταση των παγετώνων επρόκειτο να συμβεί – κι όμως, σταμάτησε», δήλωσε ο Nicolás Young, γεωχημικός στο Παρατηρητήριο Γης Lamont-Doherty, τμήμα της Κλιματικής Σχολής του Πανεπιστημίου Columbia. «Είναι ένα πολύ ισχυρό παράδειγμα του πώς κλονίσαμε το σύστημα».
Οι ερευνητές μελέτησαν το στρώμα πάγου Laurentide (Λαυρεντιανό στρώμα πάγου), το οποίο κάποτε εκτεινόταν από τον Αρκτικό Κύκλο έως το σημερινό Ιλινόις και σε ορισμένες περιοχές έφτανε σε πάχος τα περίπου 3,2 χιλιόμετρα. Το στρώμα πάγου γνώρισε μεγάλη επέκταση κατά την τελευταία παγετώδη περίοδο, η οποία διήρκεσε περίπου από 95.000 έως 20.000 χρόνια πριν.
Σήμερα, ένα από τα τελευταία υπολείμματά του είναι το θολωτό στρώμα πάγου Barnes (Barnes Ice Cap), το οποίο βρίσκεται στο νησί Μπάφιν του Καναδά και έχει περίπου το μέγεθος του Ντελάγουερ, της δεύτερης μικρότερης πολιτείας των ΗΠΑ.
Το κύριο ερώτημά τους ήταν αν το στρώμα πάγου είχε ανακάμψει ποτέ και αν είχε αρχίσει να επεκτείνεται ξανά αφού προηγουμένως είχε συρρικνωθεί σε μέγεθος μικρότερο από το σημερινό του. Αν και το στρώμα πάγου προελαύνει και υποχωρεί κατά τη διάρκεια των παγετωδών κύκλων των τελευταίων 2,6 εκατομμυρίων ετών, παρέμενε ασαφές το πόσο ασυνήθιστη είναι η τρέχουσα συρρίκνωσή του.
Σκάβοντας στο παρελθόν: Τα «κρυμμένα μυστικά» των παγετώνων
Η εφήμερη φύση του πάγου καθιστά την αναπαράσταση της παγετώδους ιστορίας μια ιδιαίτερη πρόκληση. Το λιώσιμο και η κινητικότητα των πάγων μπορούν να σβήσουν τα ίχνη από τα προηγούμενα όριά τους, καθιστώντας δύσκολο τον εντοπισμό των περιόδων της μέγιστης υποχώρησης και της επακόλουθης επέκτασής τους.
Ευτυχώς, το θολωτό στρώμα πάγου Barnes είναι σε μεγάλο βαθμό “παγωμένο” και προσκολλημένο στο υποκείμενο βραχώδες υπόστρωμα, περιορίζοντας την κινητικότητα που θα μπορούσε να σβήσει τα στοιχεία της ιστορίας του.
Αυτό σημαίνει ότι η βλάστηση που διατηρήθηκε κάτω από τον πάγο μπορεί να παραμείνει στο ίδιο ακριβώς σημείο όπου αναπτύχθηκε αρχικά, προτού καλυφθεί από το προελαύνον όριο του πάγου. Χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της ραδιοχρονολόγησης με άνθρακα, οι ερευνητές ανέλυσαν τη διατηρημένη βλάστηση που αποκαλύφθηκε από την υποχώρηση του στρώματος πάγου, συμπεριλαμβανομένου υλικού που άρχισε να έρχεται στην επιφάνεια κατά τη δεκαετία του 1960.
«Αν το κάνεις αυτό αρκετές φορές, μπορείς στην πραγματικότητα να δημιουργήσεις ένα χρονολόγιο της συστηματικής προέλασης του ορίου του πάγου πάνω από τα φυτά», εξήγησε ο Young. «Στην ουσία, καταγράφεις βήμα-βήμα την επέκταση αυτού του ορίου».
Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνέκριναν τα ευρήματα από το στρώμα πάγου Barnes με τη χρονολόγηση βλάστησης από άλλα στρώματα πάγου, καταλήγοντας σε ένα εντυπωσιακό συμπέρασμα: ο πάγος έφτασε στο τελευταίο ελάχιστο μέγεθός του πριν από περίπου 3.000 χρόνια, προτού αρχίσει να επεκτείνεται ξανά πριν από περίπου 2.000 χρόνια.
Η «τελευταία πράξη» της Εποχής των Παγετώνων
Η επιστημονική ομάδα υποστηρίζει ότι η ανανεωμένη επέκταση των ήδη υπαρχουσών μαζών πάγου -και όχι η τελική δημιουργία μεγάλων ηπειρωτικών στρωμάτων πάγου- θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα πρώιμο στάδιο στην έναρξη μιας περιόδου παγετώνων. Αυτή η ερμηνεία αμφισβητεί τις συμβατικές προσδοκίες σχετικά με το πότε αναμένεται η επόμενη παγετώδης περίοδος της Γης.
Ενώ άλλοι ερευνητές έχουν μοντελοποιήσει την έναρξη της επόμενης μεγάλης εποχής των παγετώνων χιλιάδες χρόνια στο μέλλον, η νέα μελέτη υποδηλώνει ότι μια αρχική φάση επέκτασης των πάγων ενδέχεται να είχε ήδη ξεκινήσει πριν από δύο χιλιετίες, προτού διακοπεί από τη σύγχρονη υπερθέρμανση του πλανήτη.
Τα ευρήματα προσφέρουν επίσης μια ενδιαφέρουσα οπτική γωνία στις αμφιλεγόμενες προβλέψεις για την παγκόσμια ψύξη που διατύπωσαν ορισμένοι επιστήμονες κατά τη δεκαετία του 1970. Εκείνη την εποχή, οι ερευνητές συζητούσαν για τις σχετικές επιρροές της φυσικής κλιματικής μεταβλητότητας, των ατμοσφαιρικών αερολυμάτων (αεροζόλ) και των αυξανόμενων συγκεντρώσεων αερίων του θερμοκηπίου, αν και τα επιστημονικά στοιχεία έκλιναν όλο και περισσότερο υπέρ της μακροπρόθεσμης παγκόσμιας υπερθέρμανσης.
«Πράγματι συνέβαινε. Δεν μπορούσαν να το αποδείξουν πλήρως, αλλά τώρα έχουμε, κατά κάποιο τρόπο, τις αποδείξεις», λέει ο Young. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι φυσικές συνθήκες είχαν ευνοήσει την ανανεωμένη επέκταση των πάγων κατά τις προηγούμενες δύο χιλιετίες.
Ωστόσο, μέχρι τη δεκαετία του 1960, η άνοδος της παγκόσμιας θερμοκρασίας είχε γίνει επαρκής για να αναστρέψει αυτή την τάση, υπερισχύοντας των φυσικών διεργασιών που υποστήριζαν την ανάπτυξη των παγετώνων.
Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή διέκοψε ένα μακροπρόθεσμο μοτίβο επέκτασης των πάγων, αν και αυτό δεν αποδεικνύει ότι μια πλήρης εποχή παγετώνων σε ηπειρωτική κλίμακα ήταν επικείμενη κατά τη δεκαετία του 1970.
Οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι το συνεχές λιώσιμο των εναπομεινάντων πάγων του Λαυρεντιανού στρώματος πάγου θα μπορούσε να περιπλέξει τις προσπάθειες αναπαράστασης των παρελθόντων παγετωδών κύκλων και πρόβλεψης του πώς θα μπορούσαν να εξελιχθούν οι μελλοντικές περίοδοι παγετώνων.
