Ο μετασχηματισμός των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων μέσω της «Ατζέντας 2030» σηματοδοτεί μια βαθιά αναδιάρθρωση, θέτοντας την ενεργή εφεδρεία στο επίκεντρο της εθνικής άμυνας. Την ίδια στιγμή, η οξεία δημογραφική συρρίκνωση και η δραματική μείωση του αριθμού των στρατευσίμων επιβάλλουν ευέλικτες λύσεις, όπως η εθελοντική συμμετοχή, για τη διασφάλιση της επιχειρησιακής ετοιμότητας της χώρας.
Του Χρήστου Μαζανίτη
Σε μια εποχή όπου οι γεωπολιτικές προκλήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια απαιτούν ταχύτητα, ευελιξία και υψηλή επιχειρησιακή ετοιμότητα, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας προχωρά σε έναν ριζικό επανασχεδιασμό της αρχιτεκτονικής του στρατεύματος. Στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης «Ατζέντα 2030», ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας, Νίκος Δένδιας, υπέγραψε τις σχετικές Υπουργικές Αποφάσεις για τη συγκρότηση τριών νέων Μονάδων Ειδικών Επιχειρήσεων. Οι νέες αυτές μονάδες χωροθετούνται σε καίριες γεωγραφικές περιοχές της επικράτειας, συγκεκριμένα στην Αττική, την Κεντρική Μακεδονία και τον βόρειο Έβρο, καλύπτοντας κρίσιμα επιχειρησιακά μέτωπα.
Το πλέον καινοτόμο στοιχείο αυτής της απόφασης έγκειται στη σύνθεση των συγκεκριμένων σχηματισμών. Οι δύο από τις τρεις νέες Μονάδες αποτελούνται εξ ολοκλήρου από εφέδρους. Η επιλογή αυτή δεν είναι διακηρυκτική, αλλά αποτελεί τη συνειδητή εφαρμογή μιας Νέας Δομής Δυνάμεων που επιδιώκει να μετατρέψει την εφεδρεία από παθητική εφεδρική δύναμη σε έναν ζωντανό, άμεσα αξιοποιήσιμο πυλώνα της εθνικής αποτροπής.
Τέλος «Λευκό Απολυτήριο»
Για δεκαετίες, η ελληνική Πολιτεία αντιμετώπιζε μια από τις σοβαρότερες παθογένειες στη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού του στρατεύματος. Χιλιάδες νέοι, οι οποίοι υπηρέτησαν τη θητεία τους στις Ειδικές Δυνάμεις και εκπαιδεύτηκαν στις πλέον απαιτητικές και εξειδικευμένες δεξιότητες μάχης, λάμβαναν με την απόλυσή τους το λεγόμενο «λευκό απολυτήριο». Στην πράξη, αυτό συνεπαγόταν ότι παρέμεναν σε μια αόριστη κατάσταση αναμονής για μελλοντική τοποθέτηση, χωρίς ουσιαστική σύνδεση με το στράτευμα και χωρίς καμία μετεκπαίδευση.
Αυτή η παρατεταμένη αδράνεια δεν εξυπηρετούσε ούτε τους ίδιους τους πολίτες, οι οποίοι έβλεπαν τις σκληρά αποκτηθείσες στρατιωτικές τους δεξιότητες να φθίνουν με την πάροδο του χρόνου, ούτε όμως και την Πατρίδα. Στη σύγχρονη στρατιωτική αντίληψη, η εφεδρεία δεν είναι απλώς ένα στατιστικό μέγεθος στα χαρτιά, αλλά η ραχοκοκαλιά της επιχειρησιακής αντοχής της χώρας σε περιόδους κρίσης.
Ο στόχος της νέας στρατηγικής είναι απολύτως σαφής και μετρήσιμος: κάθε έφεδρος των Ειδικών Δυνάμεων θα καλείται πλέον κατά προτεραιότητα και θα γνωρίζει εκ των προτέρων τη συγκεκριμένη Μονάδα στην οποία εντάσσεται, την ακριβή αποστολή της, καθώς και τα εξειδικευμένα καθήκοντα που αναλαμβάνει. Με αυτόν τον τρόπο, εξαλείφεται η αβεβαιότητα και δημιουργείται μια οργανική σχέση εμπιστοσύνης και επιχειρησιακής συνέχειας μεταξύ του εφέδρου και της μονάδας του.
Ο Στρατός των Πολιτών
Η αλλαγή πλεύσης στη διαχείριση της εφεδρείας υποστηρίζεται από σύγχρονες υποδομές και μια ολοκληρωμένη εκπαιδευτική φιλοσοφία. Στο πλαίσιο αυτό, έχουν ήδη τεθεί σε λειτουργία εξειδικευμένα Κέντρα Μετεκπαίδευσης στον Αυλώνα Αττικής και στο Λιτόχωρο Πιερίας. Εκεί, οι έφεδροι έχουν τη δυνατότητα να εξασκούνται περιοδικά σε σύγχρονα οπτικά συστήματα, τακτικές μάχης και νέες τεχνολογίες, διατηρώντας το επίπεδο ετοιμότητάς τους σε υψηλά πρότυπα.
Όπως έχει χαρακτηριστικά δηλώσει ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας, Νίκος Δένδιας, «ο έφεδρος είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις Ένοπλες Δυνάμεις και στην ελληνική κοινωνία. Ενσαρκώνει το απόλυτο διαχρονικό ιδανικό του Στρατού των Πολιτών, που επί 2.500 και πλέον χρόνια είναι η ελληνική προσέγγιση για την Άμυνα της Πατρίδας μας».
Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τον διττό ρόλο του πολίτη-οπλίτη. Από τη μία πλευρά, ο πολίτης παραμένει ενεργό και παραγωγικό μέλος της οικονομίας και της κοινωνίας, ενώ από την άλλη πλευρά διατηρεί τη στρατιωτική του ιδιότητα, έτοιμος να προσφέρει τις υπηρεσίες του όταν οι συνθήκες το απαιτήσουν. Η ενεργοποίηση των εθελοντών εφέδρων προσφέρει μια ευέλικτη απάντηση στις αυξημένες ανάγκες φύλαξης των συνόρων και διατήρησης της αποτρεπτικής ισχύος.
Το δημογραφικό “αγκάθι”
Πίσω από τις θεσμικές αλλαγές και τον εκσυγχρονισμό της εφεδρείας κρύβεται μια αμείλικτη πραγματικότητα: η οξεία λειψανδρία που πλήττει τις Ένοπλες Δυνάμεις. Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά και παρατεταμένη δημογραφική κρίση, τα αποτελέσματα της οποίας έχουν πλέον περάσει το κατώφλι των στρατολογικών γραφείων.
Η δραματική μείωση των γεννήσεων από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 2010 έχει συρρικνώσει δραστικά τις κλάσεις των στρατευσίμων. Η λειψανδρία αυτή δεν περιορίζεται στον Στρατό Ξηράς, αλλά διατρέχει οριζόντια όλους τους κλάδους των Ενόπλων Δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένου του Πολεμικού Ναυτικού και της Πολεμικής Αεροπορίας.
Τα ποσοστά επάνδρωσης σε πολλές μονάδες της παραμεθορίου έχουν υποχωρήσει σε ανησυχητικά επίπεδα, γεγονός που καθιστά τη διατήρηση της παλαιάς δομής στρατοπέδων ανέφικτη. Η ανάγκη για σύμπτυξη μονάδων, κατάργηση αναποτελεσματικών δομών και αξιοποίηση του εθελοντισμού καθίσταται πλέον επιτακτική ανάγκη επιβίωσης του στρατεύματος.
Η ιστορική κατήφορος των κατατάξεων
Η αποτύπωση των αριθμών αποκαλύπτει το μέγεθος του δημογραφικού προβλήματος και τη μεταβολή που έχει υποστεί το στράτευμα τις τελευταίες δεκαετίες.
Κατά τη δεκαετία του 1980, ο μέσος όρος των οπλιτών θητείας που υπηρετούσαν ετησίως στις Ένοπλες Δυνάμεις ξεπερνούσε τις 110.000 έως 120.000 άνδρες. Ήταν η εποχή της πολυπληθούς επάνδρωσης, όπου η υψηλή γεννητικότητα των προηγούμενων δεκαετιών επέτρεπε τη λειτουργία εκατοντάδων στρατοπέδων σε ολόκληρη την επικράτεια.
Στη δεκαετία του 1990, παρά τις πρώτες ενδείξεις μείωσης των γεννήσεων, ο αριθμός των υπηρετούντων οπλιτών διατηρήθηκε σε υψηλά επίπεδα, κυμαινόμενος κατά μέσο όρο μεταξύ 90.000 και 100.000 κληρωτών ετησίως. Το στράτευμα διατηρούσε ακόμη τη μάζα του, αν και άρχισαν να καταγράφονται τα πρώτα κενά σε εξειδικευμένες ειδικότητες.
Με την είσοδο στη δεκαετία του 2000, η μείωση της διάρκειας της θητείας σε συνδυασμό με τη δημογραφική κάμψη οδήγησαν τον μέσο όρο των οπλιτών θητείας σε επίπεδα μεταξύ 60.000 και 70.000 ετησίως. Η μείωση αυτή αντισταθμίστηκε εν μέρει με την είσοδο του θεσμού των Επαγγελματιών Οπλιτών, χωρίς όμως να επιλυθεί το δομικό πρόβλημα.
Σήμερα, η εικόνα είναι δραματικά διαφορετική. Ο αριθμός των οπλιτών θητείας που υπηρετούν κατά μέσο όρο έχει συρρικνωθεί στους 25.000 με 30.000 ετησίως. Η μείωση αυτή προσεγγίζει το 75% σε σχέση με τη δεκαετία του 1980, αποτυπώνοντας ανάγλυφα την επίπτωση της υπογεννητικότητας στη στελέχωση του στρατεύματος.
Η απειλή της συρρίκνωσης
Η δημογραφική κατάρρευση συνιστά μια υπαρξιακή απειλή για τις Ένοπλες Δυνάμεις. Αν οι υφιστάμενες δημογραφικές τάσεις συνεχιστούν χωρίς αλλαγή, οι διαθέσιμες κλάσεις στρατευσίμων τα επόμενα χρόνια θα σημειώσουν περαιτέρω υποχώρηση, απειλώντας το στράτευμα με δομική συρρίκνωση.
Η απάντηση της Πολιτείας σε αυτή την πρόκληση δεν μπορεί να στηριχθεί αποκλειστικά στην αύξηση της θητείας ή στις υποχρεωτικές στρατολογήσεις. Απαιτείται μια συνολική αναδιάταξη, όπου η τεχνολογία, τα αυτόνομα συστήματα, η τεχνητή νοημοσύνη και η υψηλή εξειδίκευση θα υποκαταστήσουν την έλλειψη αριθμητικής μάζας.
Στο πλαίσιο αυτό, η αξιοποίηση των εθελοντών και η δημιουργία ευέλικτων μονάδων εφέδρων, όπως αυτές που συγκροτούνται στην Αττική, την Κεντρική Μακεδονία και τον Έβρο, αποτελούν το πρώτο αποφασιστικό βήμα.
Όπως επισημαίνεται από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας, η «Ατζέντα 2030» επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη δημογραφική συρρίκνωση και στις αυξημένες απαιτήσεις εθνικής ασφάλειας, διαμορφώνοντας ένα ευέλικτο, τεχνολογικά προηγμένο και επιχειρησιακά έτοιμο στράτευμα για τις δεκαετίες που έρχονται.
