Πώς περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους οι κάτοικοι των ρωμαϊκών πόλεων πριν από αιώνες; Η απάντηση κρυβόταν για χρόνια μέσα στα οχυρωματικά τείχη μιας σημαντικής αρχαίας ελληνικής πόλης.
Μια νέα ανακάλυψη μάς αποκαλύπτει τις στρατηγικές και τα παιχνίδια που συγκινούσαν τους ανθρώπους της εποχής.
Ένα αρχαίο επιτραπέζιο παιχνίδι, σκαλισμένο σε έναν μαρμάρινο όγκο στην Απολλωνία επί του Ρυνδάκου (Apollonia ad Rhyndacum) στη βορειοδυτική Τουρκία, προσφέρει μια σπάνια ματιά στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους σε μία από τις σημαντικές παραλίμνιες πόλεις της Βιθυνίας.
Από πεδίο μάχης… ταμπλό για «Εννιάπετρο»
Η πέτρα, η οποία πλέον ταυτοποιήθηκε ως επιτραπέζιο παιχνίδι «Εννιάπετρο» (Nine Men’s Morris ή Merels), βρέθηκε να έχει επαναχρησιμοποιηθεί ως δομικός λίθος στο οχυρωματικό τείχος της Απολλωνίας επί του Ρυνδάκου — του σημερινού Γκόλιαζι (Gölyazı) κοντά στη λίμνη Ουλουάμπατ (Uluabat) της Προύσας.
Αν και ο μαρμάρινος όγκος ενσωματώθηκε μεταγενέστερα στην αμυντική αρχιτεκτονική της πόλης, η προσεκτικά κατεργασμένη επιφάνειά του δείχνει ότι κάποτε εξυπηρετούσε έναν πολύ διαφορετικό σκοπό:
Αποτελούσε το ταμπλό για ένα από τα πιο διαχρονικά παιχνίδια στρατηγικής του αρχαίου κόσμου.
Η ανακάλυψη εξετάστηκε από την Γκόντζα Γκιουλσεφά (Gonca Gülsefa) του Πανεπιστημίου Ουλουντάγ της Προύσας (Bursa Uludağ University) και δημοσιεύτηκε στο Επιστημονικό Περιοδικό Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Χατζή Μπεκτάς Βελή του Νεβσεχίρ (Nevşehir Hacı Bektaş Veli University Journal of Social Sciences).
Σύμφωνα με τη μελέτη, το εύρημα είναι σημαντικό όχι μόνο λόγω της μορφής του, αλλά και επειδή προσθέτει την Απολλωνία στον ακόμη περιορισμένο κατάλογο των τεκμηριωμένων αρχαίων τοποθεσιών παιχνιδιού στη Βιθυνία.
Ένα ταμπλό κρυμμένο μέσα σε ένα τείχος πόλης
Το επιτραπέζιο παιχνίδι καταγράφηκε στο δυτικό τμήμα του αρχαίου οικισμού, στη νότια όψη ενός οχυρωματικού τείχους.
Ο μαρμάρινος όγκος είχε τοποθετηθεί στο χαμηλότερο τμήμα του τείχους ως spolia (οικοδομικό υλικό σε δεύτερη χρήση), δηλαδή ως ένα επαναχρησιμοποιημένο αρχιτεκτονικό στοιχείο που είχε παρθεί από κάποια παλαιότερη δομή ή αντικείμενο.
Ο λίθος είναι κατασκευασμένος από καλής ποιότητας μάρμαρο και έχει διαστάσεις περίπου 77 εκατοστά μήκος, 38 εκατοστά ύψος και 41 εκατοστά βάθος. Οι πλαϊνές και οι κάτω επιφάνειές του είχαν υποστεί μια πρόχειρη κατεργασία, όμως η επάνω όψη του ήταν προσεκτικά λειασμένη και γυαλισμένη. Αυτή η διαφορά έχει σημασία.
Υποδηλώνει ότι η επιφάνεια είχε προετοιμαστεί σκόπιμα για χρήση προτού ο μαρμάρινος όγκος ενσωματωθεί στο τείχος.
Στην μπροστινή όψη, οι ερευνητές αναγνώρισαν το οικείο μοτίβο του παιχνιδιού «Εννιάπετρο»:
- Τρία ομόκεντρα τετράγωνα που συνδέονται με γραμμές στα μέσα των πλευρών τους.
Η αριστερή πλευρά του ταμπλό είναι πλέον φθαρμένη, αλλά η διάταξη παραμένει αναγνωρίσιμη. Αυτό δεν ήταν ένα τυχαίο σκάλισμα. Ήταν ένα συγκεκριμένο γεωμετρικό σχέδιο φτιαγμένο για παιχνίδι.
Απολλωνία επί του Ρυνδάκου, μια πόλη ανάμεσα σε λίμνη και βουνό
Η Απολλωνία επί του Ρυνδάκου βρισκόταν ανάμεσα στην αρχαία Προποντίδα, τη σημερινή Θάλασσα του Μαρμαρά, και τον Όλυμπο της Μυσίας, το σημερινό Ουλουντάγ.
Η αρχαία ελληνική πόλη ήταν χτισμένη στις όχθες της λίμνης Απολλωνιάτιδος, της σημερινής λίμνης Ουλουάμπατ, και είχε δώσει το όνομά της στην ίδια τη λίμνη.
Όπως και το σύγχρονο Γκόλιαζι, η αρχαία πόλη Ρύδανκος εκτεινόταν σε μια αλυσίδα τριών χερσονήσων μέσα στο νερό. Το εξωτερικό τμήμα μπορούσε να μετατραπεί σε νησί όταν ανέβαινε η στάθμη της λίμνης.
Στην αρχαιότητα, η πρόσβαση ελεγχόταν πιθανότατα από μια ξύλινη γέφυρα, ενώ σήμερα ο οικισμός συνδέεται με μια γέφυρα από σκυρόδεμα.
Η πιο προστατευμένη περιοχή της πόλης, η οποία μερικές φορές περιγράφεται ως μια ζώνη που έμοιαζε με ακρόπολη, περιβαλλόταν από ένα οχυρωματικό τείχος που πιστεύεται ότι ανήκει στην Ύστερη Αρχαιότητα.
Η κεντρική χερσόνησος αποτελούσε μία από τις κύριες ζώνες κατοίκησης. Οι αναφορές των πρώτων περιηγητών και τα ιστορικά σχέδια υποδεικνύουν την παρουσία σημαντικών δημόσιων κτιρίων, συμπεριλαμβανομένου ενός σταδίου, ενός θεάτρου και ναών.
Αυτές οι λεπτομέρειες καθιστούν το επιτραπέζιο παιχνίδι κάτι περισσότερο από ένα μεμονωμένο αντικείμενο. Ανήκε σε μια πόλη με μνημειώδη αρχιτεκτονική, δημόσιους χώρους, αμυντικά τείχη και μια μακρά αστική ζωή που εκτεινόταν από την αρχαιότητα έως τη βυζαντινή και τη μεσαιωνική περίοδο.
Ένα παιχνίδι καθαρής στρατηγικής, χωρίς ζάρια
Το «Εννιάπετρο» (Nine Men’s Morris) ήταν ένα παιχνίδι στρατηγικής για δύο παίκτες. Κάθε παίκτης χρησιμοποιούσε εννέα πιόνια και προσπαθούσε να σχηματίσει τριάδες στην ίδια γραμμή, γνωστές ως «μύλοι».
Όταν ένας παίκτης δημιουργούσε έναν μύλο, μπορούσε να αφαιρέσει ένα από τα πιόνια του αντιπάλου.
Σε αντίθεση με τα παιχνίδια αγώνων ταχύτητας , τα οποία βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό στα ζάρια, το «Εννιάπετρο» στηριζόταν στον σχεδιασμό, στον αποκλεισμό των κινήσεων του αντιπάλου και στις τακτικές μετακινήσεις.
Αυτό καθιστά το ταμπλό της Απολλωνίας ιδιαίτερα αποκαλυπτικό.
Παραπέμπει σε μια μορφή ψυχαγωγίας που δεν βασιζόταν στην τύχη, αλλά στον υπολογισμό και την προνοητικότητα.
Σε μια πόλη που συχνά μελετάται μέσα από τείχη, ναούς, επιγραφές και πολιτική ιστορία, το επιτραπέζιο αυτό μεταφέρει την εστίαση σε μια πιο ανθρώπινη κλίμακα: δύο άνθρωποι καθισμένοι δίπλα σε μια μαρμάρινη επιφάνεια, να δοκιμάζουν την υπομονή και την επιδεξιότητα ο ένας του άλλου.
Το παιχνίδι ήταν γνωστό με πολλά ονόματα σε διαφορετικούς πολιτισμούς, μεταξύ των οποίων Το παιχνίδι του Μύλου και Nine Men’s Morris (Εννιάπετρο).
Οι παραλλαγές του χρησιμοποιούσαν τρία, έξι, εννέα ή ακόμη και δώδεκα πιόνια. Το παράδειγμα της Απολλωνίας ακολουθεί την κλασική μορφή των εννέα πιονιών.
Ένα παιχνίδι με βαθιές ρίζες σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο
Οι απαρχές του «Εννιάπετρου» αποτελούν αντικείμενο συζήτησης, ωστόσο παρόμοια μοτίβα ταμπλό είναι γνωστά σε μια ευρεία γεωγραφική έκταση.
Ορισμένοι ερευνητές έχουν συνδέσει τις πρώιμες μορφές του με την αρχαία Αίγυπτο, ενώ βέβαια αρχαιολογικά παραδείγματα εμφανίζονται σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, την Ανατολία και τη μεσαιωνική Ευρώπη.
Η Ανατολία έχει δώσει σημαντικά παράλληλα ευρήματα. Ένα ταμπλό από το Γόρδιο (Gordion) έχει συζητηθεί εδώ και καιρό ως ένα από τα πρώιμα ανατολικά παραδείγματα. Άλλα επιτραπέζια παιχνίδια είναι γνωστά από τη Στρατονίκεια, τον Κλάρο, την Αφροδισιάδα, το Αμόριο, την Πέργαμο και τον Θεολόγο (Αγιασουλούκ).
Το ταμπλό της Απολλωνίας ενισχύει πλέον τις αποδείξεις για την παρουσία του παιχνιδιού στη βορειοδυτική Ανατολία, ιδιαίτερα στη Βιθυνία, όπου τα τεκμηριωμένα παραδείγματα παραμένουν σχετικά λίγα.
Το παιχνίδι εμφανίζεται επίσης πολύ πέρα από τον ρωμαϊκό κόσμο. Ένα γνωστό παράδειγμα προέρχεται από την ταφή του πλοίου των Βίκινγκ στο Γκόκσταντ (Gokstad) της Νορβηγίας, όπου ένα θραύσμα ταμπλό βρέθηκε ανάμεσα σε κτερίσματα της ελίτ.
Η επιβίωσή του σε τόσο διαφορετικά περιβάλλοντα δείχνει ότι αυτό το απλό γεωμετρικό παιχνίδι είχε μια ασυνήθιστη αντοχή στον χρόνο.
Τι αποκαλύπτει το ταμπλό για την καθημερινή ζωή
Οι αρχαίες πόλεις μνημονεύονται συχνά μέσα από την εξουσία: τείχη, πόλεμοι, ηγεμόνες, επιγραφές και ναοί.
Το ταμπλό της Απολλωνίας αφηγείται μια πιο αθόρυβη, αλλά εξίσου σημαντική ιστορία. Δείχνει ότι οι άνθρωποι της πόλης είχαν χώρους για ελεύθερο χρόνο, κοινωνικές συναναστροφές και πνευματική αναμέτρηση.
Η επαναχρησιμοποίηση του ταμπλό στο οχυρωματικό τείχος προσθέτει ακόμα ένα επίπεδο στην ιστορία του. Σε κάποια χρονική στιγμή, ένα πέτρινο αντικείμενο που κάποτε χρησιμοποιούνταν για παιχνίδι έχασε την αρχική του λειτουργία και μετατράπηκε σε δομικό υλικό.
Αυτή η αλλαγή αντανακλά τους αρχιτεκτονικούς μετασχηματισμούς της Απολλωνίας, ιδιαίτερα κατά τις μεταγενέστερες περιόδους, όταν παλαιότερα δημόσια κτίρια παρείχαν υλικά για επισκευές και οχυρωματικά έργα.
Ωστόσο, το παιχνίδι επιβίωσε πάνω στην πέτρα.
Ακόμη και μετά την ενσωμάτωσή του σε ένα τείχος, το ταμπλό διέσωσε ένα ίχνος της καθημερινής ζωής των πολιτών, το οποίο οι γραπτές πηγές σπάνια καταγράφουν.
Το επιτραπέζιο παιχνίδι της Απολλωνίας επί του Ρυνδάκου είναι, επομένως, κάτι περισσότερο από ένα σκαλισμένο μοτίβο.
Αποτελεί απόδειξη μιας κοινής κουλτούρας παιχνιδιού που συνέδεε τη ρωμαϊκή Ανατολία με την ευρύτερη Μεσόγειο και, ενδεχομένως, με ευρύτερες ευρασιατικές παραδόσεις. Μας υπενθυμίζει ότι η αρχαία αστική ζωή δεν διαμορφωνόταν μόνο από την πολιτική, τη θρησκεία και την άμυνα.
Διαμορφωνόταν, επίσης, από την αναμονή, τη σκέψη, την αναμέτρηση και το παιχνίδι.