Όταν ακούμε για τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις στην Αίγυπτο, το μυαλό μας ταξιδεύει συνήθως σε επιβλητικές πυραμίδες, χρυσές προσωπίδες και πανίσχυρους Φαραώ. Ωστόσο, η πραγματική ιστορία του αρχαίου πολιτισμού κρύβεται συχνά στις ζωές των απλών ανθρώπων.
Μια νέα, εντυπωσιακή ανασκαφή στο Δέλτα του Νείλου έρχεται να φωτίσει ακριβώς αυτή την πλευρά της καθημερινότητας, φέρνοντας στο φως ένα ολόκληρο νεκροταφείο που αποκαλύπτει πώς ζούσε —και πώς τιμούσε τους νεκρούς της— η μεσαία τάξη μιας αρχαίας «πόλης του αλατιού».
Μια αιγυπτιακή αρχαιολογική αποστολή έφερε στο φως στη Μενούφια (Menufia), στο Δέλτα του Νείλου, ένα νεκροταφείο με εκατοντάδες πέτρινες και πήλινες σαρκοφάγους, θολωτούς τάφους και κτερίσματα, μεταξύ των οποίων χρυσά αντικείμενα, σκαραβαίοι και ταφικά ειδώλια.
Οι ταφές, οι οποίες χρονολογούνται από το τέλος της Ύστερης Περιόδου έως τα πρώτα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας, φαίνεται πως ανήκαν κυρίως σε ανθρώπους της μεσαίας τάξης. Ήδη το ανώτερο στρώμα του εδάφους προμήνυε τι κρυβόταν από κάτω: εκατοντάδες πέτρινες σαρκοφάγοι —άλλες χωρίς καπάκι και άλλες θρυμματισμένες— απλωμένες σε μια υπαίθρια ταφική αυλή.
Έτσι περιγράφει το Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, σε δελτίο Τύπου, το έργο της αποστολής του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων στο Τελ Αμπού Μπίλο (Tell Abu Billo, που γράφεται επίσης και Kom Abu Billo), στο κυβερνείο της Μενούφια, δυτικά του Δέλτα του Νείλου.

Δεν πρόκειται για τον τάφο κάποιου Φαραώ ή ενός μεγάλου αξιωματούχου, αλλά για ένα νεκροταφείο απλών ανθρώπων. Ο Hisham El-Leithy, γενικός γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων, εξήγησε ότι οι πρώτες μελέτες των κτερισμάτων υποδεικνύουν πως το νεκροταφείο προοριζόταν πιθανότατα για ανθρώπους της μεσαίας τάξης της τότε κοινωνίας.
Η ερευνητική ομάδα εκτιμά ότι η νεκρόπολη ανήκει κυρίως στην πρώιμη Πτολεμαϊκή Αίγυπτο, μεταξύ του 3ου και του 2ου αιώνα π.Χ., ενώ περιλαμβάνει και ορισμένες ταφές από το τέλος της Ύστερης Περιόδου. Πρόκειται για την ίδια εποχή κατά την οποία, στην άλλη άκρη της Μεσογείου, οι Καρχηδόνιοι ίδρυσαν τη Νέα Καρχηδόνα (τη σημερινή Καρταχένα) το 227 π.Χ., αλλά και την περίοδο που χαράχθηκε η Στήλη της Ροζέτας, το 196 π.Χ., επί της ίδιας δυναστείας.
Υπαίθρια αυλή σαρκοφάγων και θολωτοί τάφοι
Η ανασκαφή έφερε στο φως ένα ιδιαίτερα ποικιλόμορφο συγκρότημα. Υπάρχουν πολλές πέτρινες και πήλινες σαρκοφάγοι, υπολείμματα αρκετών ξύλινων, καθώς και πολλοί τάφοι με θολωτές οροφές κατασκευασμένες από ωμόπλινθους (πλίνθους αποξηραμένους στον ήλιο). Ένας ακόμη τάφος φέρει εσωτερική επένδυση από ασβεστόλιθο.
Ο γενικός γραμματέας τόνισε επίσης ότι το εύρημα είναι το πρώτο στο είδος του στη συγκεκριμένη περιοχή, λόγω του μεγάλου αριθμού ταφών και φερέτρων που εντοπίστηκαν συγκεντρωμένα σε μια υπαίθρια ταφική αυλή, προσθέτοντας ότι ορισμένα αρχιτεκτονικά στοιχεία συνεχίζονται κάτω από την άμμο και τα μπάζα προς διάφορες κατευθύνσεις.
Η κατάσταση μεγάλου μέρους του συγκροτήματος είναι κακή. Ο Μουσταφά Ρεζκ (Mostafa Rezk), γενικός διευθυντής της αρχαιολογικής ζώνης της Μενούφια, εξήγησε ότι πολλές πέτρινες σαρκοφάγοι βρέθηκαν χωρίς καπάκια και άλλες εντελώς κατεστραμμένες, εξαιτίας των λεηλασιών που υπέστη ο χώρος σε παλαιότερες περιόδους, αλλά και λόγω της λατομικής δραστηριότητας στην περιοχή.
Ανάμεσα στις πήλινες σαρκοφάγους υπάρχουν διαφορετικοί τύποι. Ορισμένες φέρουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά με όψη που θυμίζει καρικατούρα, ενώ άλλες αποδίδουν την ανθρώπινη μορφή πιο πιστά — αυτό που οι αρχαιολόγοι αποκαλούν ανθρωπόμορφες σαρκοφάγους, δηλαδή σαρκοφάγους σε σχήμα ανθρώπινου σώματος.

Όταν οι μούμιες «μιλούν» μέσα από τα ίχνη της προετοιμασίας τους
Κατά τον καθαρισμό του εσωτερικού αυτών των σαρκοφάγων, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ανθρώπινα λείψανα σε πολύ κακή κατάσταση διατήρησης. Παρ’ όλα αυτά, η μελέτη κατέστησε δυνατή την αναγνώριση υπολειμμάτων υλικών ταρίχευσης, όπως ρητίνες, καθώς και στρώσεων χαρτονάζ (cartonnage). Το χαρτονάζ είναι ένα είδος χαρτονιού κατασκευασμένο από λινό ύφασμα και γύψο, το οποίο χρησιμοποιούνταν για την περιτύλιξη και τη διαμόρφωση των καλυμμάτων των μουμιών.
Εντοπίστηκε επίσης ζωγραφισμένος γύψος σε κίτρινο, κόκκινο, μπλε και χρυσό χρώμα. Σύμφωνα με τον Rezk, η προετοιμασία των σορών γινόταν σύμφωνα με τις αρχαίες αιγυπτιακές ταφικές δοξασίες και πρακτικές. Τα κτερίσματα που συνόδευαν τους νεκρούς είναι πιο ευανάγνωστα από τα ίδια τα σώματα.
Η αποστολή ανέσυρε αρκετές χρυσές γλώσσες (ελάσματα σε αυτό το σχήμα, τα οποία στις μούμιες αυτής της περιόδου ερμηνεύονται συνήθως ως μέσο εξασφάλισης της ομιλίας στη μετά θάνατον ζωή), ένα σκουλαρίκι, το μενταγιόν ενός χρυσού περιδεραίου, καθώς και αρκετά ελάσματα από το ίδιο μέταλλο. Εντοπίστηκαν επίσης σκαραβαίοι (φυλαχτά σε σχήμα σκαθαριού), ένας από σχιστόλιθο και ένας άλλος από λάπις λάζουλι —ένα έντονο μπλε υλικό που μεταφερόταν από πολύ μακριά— καθώς και Μάτια του Ώρου (το φυλαχτό γνωστό ως udjat) και άλλα μικρά φυλαχτά.
Υπάρχει επίσης μεγάλη ποσότητα από ουσάμπτι (ushabtis) από φαγεντιανή, σε διάφορα σχήματα και μεγέθη, ορισμένα από τα οποία φέρουν ιερογλυφικές επιγραφές. Τα ουσάμπτι ήταν ειδώλια που προορίζονταν να εργάζονται στη θέση του νεκρού στη μετά θάνατον ζωή, ώστε ο ίδιος να μην χρειάζεται να το κάνει. Τον κατάλογο συμπληρώνουν τράπεζες προσφορών και μικρές κεφαλές από ασβεστολιθικά αγάλματα.
Όταν η αιγυπτιακή Ίσιδα «συνάντησε» την ελληνική Αφροδίτη
Τα πιο αποκαλυπτικά ευρήματα είναι εκείνα που συνδυάζουν αιγυπτιακά και ελληνικά στοιχεία. Η αποστολή εντόπισε θραύσματα από τερακότα με τη μορφή της Ίσιδας-Αφροδίτης, μεταξύ των οποίων τρία ειδώλια και τμήμα από το καπάκι ενός πήλινου αγγείου, πάνω στο οποίο απεικονίζεται καθισμένη σε ένα άνθος λωτού, να θηλάζει τον γιο της, τον Αρποκράτη.
Αρποκράτης είναι το ελληνικό όνομα για τον Ώρο σε παιδική ηλικία, και η συγχώνευση των ονομάτων (της Ίσιδας με την Αφροδίτη) αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι θρησκείες αλληλεπιδρούσαν στην Αίγυπτο υπό τη μακεδονικής καταγωγής δυναστεία των Πτολεμαίων. Ήρθαν επίσης στο φως μικρά ειδώλια σφιγγών, τμήματα πέτρινων αγαλμάτων του ιερακόμορφου Ώρου, καθώς και αρκετά πήλινα υπολείμματα καλυμμένα με γύψο που φέρουν μια μοναδική παράσταση.
Απεικονίζουν την πρόσοψη ενός βασιλικού παλατιού με δύο πυλώνες (τους δύο πύργους που πλαισιώνουν την είσοδο ενός αιγυπτιακού ναού ή παλατιού), επιστεφόμενους από δύο καθιστά λιοντάρια αντικριστά το ένα στο άλλο, με κεφάλια γερακιού και το διπλό στέμμα της Άνω και Κάτω Αιγύπτου. Το καθένα ακουμπά το δεξί του χέρι σε έναν στύλο djed, σύμβολο σταθερότητας άρρηκτα συνδεδεμένο με τον Όσιρι.
Ανάμεσα στις σαρκοφάγους εντοπίστηκαν επίσης δύο ταφές γερακιών, χωρίς ωστόσο το δελτίο Τύπου να διευκρινίζει γιατί βρίσκονταν εκεί ή πώς σχετίζονται με τους ανθρώπους. Οι θεότητες που, σύμφωνα με τον επικεφαλής των Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων στο Ανώτατο Συμβούλιο, Μοχάμεντ Αμπντέλ-Μπαντί (Mohamed Abdel-Badie), αντικατοπτρίζονται σε αυτές τις ταφές είναι η Ρενενουτέτ (Renenutet), ο Όσιρις, η Ίσιδα και η Αθώρ (Hathor), όλες συνδεδεμένες σε διαφορετικές χρονικές στιγμές με τη λατρεία στην περιοχή της Ταράνα (Tarrana) και του Κομ Αμπού Μπίλο (Kom Abu Billo).
Ο Αμπντέλ-Μπαντί ερμηνεύει το σύνολο των ευρημάτων ως απόδειξη ότι πολλά ταφικά έθιμα με αιγυπτιακές ρίζες διατηρήθηκαν ακόμη και σε έναν κόσμο που κυβερνούσε μια ελληνική δυναστεία.
Τερενούθις: Η αρχαία «πόλη του αλατιού» που ζούσε από το νάτρο
Το νεκροταφείο βρίσκεται στην περιοχή της αρχαίας Τερενούθιδος, της σημερινής Ταράνα, η οποία, σύμφωνα με το Υπουργείο, βρισκόταν στην ανατολική είσοδο του Ουάντι ελ-Νατρούν (Wadi el-Natrun). Η κοιλάδα αυτή αξιοποιούνταν από την αρχαιότητα για το νάτρο της, ένα φυσικό άλας που χρησιμοποιούνταν για την αφυδάτωση των σωμάτων κατά τη μουμιοποίηση.
Ο Ηρόδοτος αφηγείται στις Ιστορίες του (Β΄, 86) ότι οι ταριχευτές βύθιζαν το σώμα σε νάτρο επί εβδομήντα ημέρες. Το νάτρο χρησιμοποιούνταν επίσης στα καλλυντικά, ενώ κατά τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αξιοποιήθηκε και στην υαλουργία. Η πόλη διέθετε έναν ναό αφιερωμένο στην Αθώρ, με τον τίτλο «Κυρία του Τιρκουάζ» (στα αιγυπτιακά Mefkat, εξ ου και ο οικισμός ήταν γνωστός και με αυτό το όνομα).
Ο Αμπντέλ-Μπαντί υπενθύμισε ότι προηγούμενες ανασκαφές έδειξαν πως η ιστορία του τόπου ανάγεται σε πολύ πρώιμες περιόδους, με τα ερείπια της αρχαίας πόλης και του συγκεκριμένου ναού να σώζονται εκεί. Από τον ναό αυτό διατηρούνται λίθινοι ογκόλιθοι με ανάγλυφες παραστάσεις, συμπεριλαμβανομένου ενός του πρώτου Πτολεμαίου βασιλιά, του Πτολεμαίου Α΄.
Επειδή το ελληνικό όνομα Τερενούθις παραπέμπει στο αιγυπτιακό Ta-Renenutet, ορισμένοι ειδικοί το ερμηνεύουν ως «η Γη της Ρενενουτέτ», της θεάς-φίδι της συγκομιδής. Το όνομα Κομ Αμπού Μπίλο (Kom Abu Billo), εν τω μεταξύ, αποτελεί αραβική παραφθορά μιας κοπτικής ονομασίας που σημαίνει «ο λόφος του Πατέρα Απόλλωνα», σύμφωνα με το Μουσείο Kelsey του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν.
Το συγκεκριμένο μουσείο ήταν εκείνο που χάρισε στον χώρο τη διεθνή του φήμη. Ο αρχαιολόγος του, Ένοχ Πίτερσον (Enoch Peterson), πραγματοποίησε ανασκαφές εκεί το 1935 επί πέντε εβδομάδες, άνοιξε περίπου σαράντα τάφους και μετέφερε στο Μίσιγκαν περισσότερα από 5.000 αντικείμενα, συμπεριλαμβανομένων σχεδόν 200 ταφικών στηλών (επιτύμβιων πλακών με παραστάσεις και επιγραφές) της ρωμαϊκής περιόδου.
Μεταξύ 1969 και 1971, Αιγύπτιοι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν και χαρτογράφησαν περισσότερους από χίλιους τάφους και ταφές. Σήμερα, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ανατολικής Αρχαιολογίας (Ifao) διατηρεί ερευνητικό πρόγραμμα στον χώρο, ενώ η κεραμολόγος Οντ Σιμονί (Aude Simony) του Κέντρου Αλεξανδρινών Σπουδών δημοσίευσε το 2024 μια μελέτη σχετικά με την ταφική κεραμική της ρωμαϊκής νεκρόπολης.
Μεγάλο μέρος των όσων ήταν γνωστά για το νεκροταφείο μέχρι σήμερα προερχόταν από εκείνα τα ρωμαϊκά στρώματα, τα οποία είναι μεταγενέστερα από αυτά που ανασκάπτονται τώρα. Ο Αμπντέλ-Μπαντί εξήγησε αναλυτικά σε ποια στοιχεία βασίζεται η χρονολόγηση.
Η ομάδα αξιοποίησε τη στρωματογραφία (τη σειρά των στρωμάτων του εδάφους), τους τύπους της κεραμικής, τις τεχνοτροπίες των πέτρινων και πήλινων σαρκοφάγων, τα ταφικά έθιμα και τα συνοδευτικά κτερίσματα, καθώς και τα αρχιτεκτονικά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των τάφων.
Αρκετά ερωτήματα, ωστόσο, παραμένουν ανοιχτά. Το δελτίο Τύπου κάνει λόγο για «εκατοντάδες» σαρκοφάγους, χωρίς όμως να δίνει συγκεκριμένο αριθμό, ούτε να διευκρινίζει πόσες σοροί έχουν ανασυρθεί. Επίσης, δεν προσδιορίζει πόσο μεγάλο είναι το νεκροταφείο, ούτε αν οι θολωτοί τάφοι ανήκαν σε συγκεκριμένες οικογένειες.
Η απόδοση των ταφών στη μεσαία τάξη βασίζεται μέχρι στιγμής μόνο σε προκαταρκτικές μελέτες των κτερισμάτων, ενώ παραμένει ακόμη άγνωστο ποιον ρόλο έπαιζαν οι ταφές γερακιών ανάμεσα στους ανθρώπινους τάφους. Το Υπουργείο ανακοίνωσε ότι οι ανασκαφές, η μελέτη και η τεκμηρίωση θα συνεχιστούν.
Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα εξακολουθούν να εκτείνονται κάτω από την άμμο και τα μπάζα προς διάφορες κατευθύνσεις, οπότε δεν είναι ακόμη γνωστό πόσο μακριά φτάνει το νεκροταφείο.