Η Ελλάδα αναμένεται να παρουσιάσει επισήμως την Πέμπτη, 1 Σεπτεμβρίου, στο Λουξεμβούργο την πρότασή της για τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού έκτακτης ανάγκης σε περιπτώσεις εργαλειοποίησης του μεταναστευτικού, προτείνοντας ακόμη και αναστολή των διαδικασιών ασύλου και άμεσες επιστροφές όταν παρουσιάζονται μαζικές μεταναστευτικές ροές.
Όπως αναφέρουν πηγές του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου στο enikos.gr, το περίγραμμα της ελληνικής πρότασης παρουσιάστηκε ήδη στους Ευρωπαίους εταίρους κατά τη Διάσκεψη του Μονάχου για τη Μεταναστευτική Πολιτική, ενώ η επίσημη παρουσίασή της θα γίνει στο Συμβούλιο Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, την Πέμπτη 1η Οκτωβρίου.
«Στο Μόναχο παρουσιάσαμε τη θέση μας και την Πέμπτη θα γίνει η επίσημη παρουσίαση της θέσης της χώρας για τον έκτακτο μηχανισμό στήριξης, όπως την αποτύπωσε ο Πρωθυπουργός στο Politico και την οποία η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αποδέχθηκε», σημειώνουν χαρακτηριστικά οι ίδιες πηγές.
Σύμφωνα με την Αθήνα, το κρίσιμο ζήτημα είναι να αποκτήσει πλέον η Ευρωπαϊκή Ένωση τη δυνατότητα να λαμβάνει έκτακτα μέτρα, πέραν των διαδικασιών που προβλέπονται για τη συνήθη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, όταν βρίσκεται αντιμέτωπη με μία οργανωμένη απόπειρα εργαλειοποίησής τους.
«Αυτό που δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα και είναι σημαντικό, είναι να εξηγήσουμε στους Ευρωπαίους ότι, σε στιγμές κρίσης, θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα εκτός του συνηθισμένου πλαισίου», αναφέρουν οι πηγές του υπουργείου.
Αναστολή ασύλου και απευθείας επιστροφή
Η ελληνική πρόταση περιλαμβάνει αυξημένη επιτήρηση των συνόρων, αλλά και τη δυνατότητα αναστολής των διαδικασιών ασύλου όταν πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις και διαπιστώνεται ότι οι μεταναστευτικές ροές αποτελούν μέρος μιας υβριδικής απειλής.
Οι πηγές του υπουργείου υποστηρίζουν ότι σε τέτοιες εξαιρετικές περιπτώσεις δεν θα πρέπει απλώς να αναστέλλεται η εξέταση ενός αιτήματος ασύλου, αλλά να υπάρχει η δυνατότητα άμεσης έκδοσης πράξης επιστροφής.
«Τα μέτρα αυτά έχουν να κάνουν με αυξημένη επιτήρηση, με αναστολή της διαδικασίας ασύλου και, ναι, σε αυτές τις περιπτώσεις όπου έχουμε εργαλειοποίηση και την έχουμε ζήσει με μαζικές ροές, τις οποίες αποτρέψαμε τότε, όχι απλώς δεν θα πρέπει να εξετάζεται το αίτημα ασύλου, αλλά να εκδίδεται απευθείας πράξη επιστροφής και να πραγματοποιείται άμεση επιστροφή», επισημαίνουν χαρακτηριστικά.
Η πρωτοβουλία που θα παρουσιαστεί στο Λουξεμβούργο αποτελεί συνέχεια της πρότασης που διατύπωσε στις αρχές Αυγούστου ο Κυριάκος Μητσοτάκης, με αφορμή τη μαζική μεταναστευτική κρίση στη Θέουτα.
Σε άρθρο του στο Politico, ο Έλληνας Πρωθυπουργός είχε υποστηρίξει ότι «η ΕΕ χρειάζεται νέα εργαλεία για να αντιμετωπίσει τη μετανάστευση που χρησιμοποιείται ως όπλο».
Περιγράφοντας τα κριτήρια βάσει των οποίων θα μπορούσε να ενεργοποιείται ένας τέτοιος μηχανισμός, ο Κυριάκος Μητσοτάκης ανέφερε χαρακτηριστικά: «Τα κριτήρια αυτά θα πρέπει να συνδυάζουν ποσοτικά στοιχεία -όπως η έκταση και η ταχύτητα των αφίξεων σε σχέση με τις δυνατότητες κάθε χώρας- με ποιοτικούς δείκτες, συμπεριλαμβανομένων τυχόν ενδείξεων συντονισμού, διευκόλυνσης ή εμπλοκής τρίτων χωρών ή δικτύων οργανωμένου εγκλήματος».
Ο Πρωθυπουργός έθεσε, όμως, και το ζήτημα της προσωρινής αναστολής των αιτήσεων ασύλου σε ακραίες συνθήκες πίεσης.
«Σε σαφώς καθορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις ακραίας και δυσανάλογης πίεσης -είτε στα χερσαία σύνορα είτε έπειτα από μαζικές αφίξεις διά θαλάσσης- τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα, στο πλαίσιο ενός ειδικού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης της ΕΕ, να αναστέλλουν προσωρινά την υποβολή αιτήσεων ασύλου από νεοαφιχθέντες, προχωρώντας παράλληλα στην ταχεία επιστροφή όσων δεν έχουν δικαίωμα παραμονής, σε πλήρη συμμόρφωση με τις νομικές υποχρεώσεις της ΕΕ», έγραψε.
«Ασφαλώς, δεν γνωρίζουμε ακόμη τι προκάλεσε την κατάσταση που εκτυλίχθηκε στη Θέουτα», σημείωσε ο Μητσοτάκης στο Politico. «Ωστόσο, ανάλογα σενάρια δεν είναι πρωτοφανή. Η Ελλάδα αντιμετώπισε μια παρόμοια κατάσταση στα χερσαία σύνορά της με την Τουρκία, στον Έβρο, το 2020, όπως συνέβη και με τη Λιθουανία, την Πολωνία και τη Λετονία στα σύνορά τους με τη Λευκορωσία το 2021».
Η κρίση στη Θέουτα που άνοιξε τη συζήτηση
Καταλύτης για τη νέα συζήτηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποτέλεσαν τα πρωτοφανή γεγονότα της 30ής και 31ης Ιουλίου στη Θέουτα, όταν περισσότεροι από 70.000 μετανάστες επιχείρησαν να περάσουν μαζικά στον ισπανικό θύλακα, προκαλώντας μία από τις σοβαρότερες μεταναστευτικές κρίσεις που έχει αντιμετωπίσει η ΕΕ.
Η υπόθεση απέκτησε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις όταν ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ χαρακτήρισε δημόσια όσα συνέβησαν «υβριδική επίθεση», χωρίς ωστόσο να κατηγορήσει ευθέως το Μαρόκο. Νωρίτερα, είχε δηλώσει στο ισπανικό Κοινοβούλιο ότι δεν υπήρχαν «στερεά στοιχεία» που να αποδεικνύουν εμπλοκή των μαροκινών αρχών.
Το ζήτημα περιπλέχθηκε περαιτέρω μετά τη διαρροή αποχαρακτηρισμένων εγγράφων, σύμφωνα με τα οποία οι ισπανικές υπηρεσίες πληροφοριών είχαν προειδοποιήσει για τον κίνδυνο μαζικής μεταναστευτικής πίεσης.
Έκθεση του Εθνικού Κέντρου Μετανάστευσης και Συνόρων (CNIF), η οποία διαβιβάστηκε στη δικαστή Μαρία Ταρδόν, κατέληγε στο συμπέρασμα ότι το Μαρόκο «ενθάρρυνε», «προώθησε» και «κατεύθυνε» τη μαζική ροή προς τα σύνορα της Θέουτα.
Ωστόσο, λίγες ημέρες πριν τη διαρροή του εγγράφου, το ισπανικό υπουργείο Εσωτερικών, απαντώντας σε ερωτήματα του enikos.gr για το τι γνώριζαν οι αρχές πριν από τα γεγονότα, είχε δώσει μια διαφορετική εικόνα.
Όπως ανέφερε, τις ημέρες πριν από την κρίση είχε πράγματι καταγραφεί αύξηση των παράτυπων εισόδων διά θαλάσσης και είχαν πραγματοποιηθεί συναντήσεις συντονισμού μεταξύ των αρχών της Θέουτα και της κεντρικής διοίκησης.
Σύμφωνα με την επίσημη θέση που παρέθεσε το υπουργείο, το Εθνικό Κέντρο Πληροφοριών (CNI) και οι αστυνομικές δυνάμεις αντάλλασσαν πληροφορίες για την κατάσταση, χωρίς όμως να υπάρχει «κάποια προειδοποίηση» που να υποδείκνυε ότι επρόκειτο να εκδηλωθεί εισροή της κλίμακας που τελικά καταγράφηκε.
Η Φον ντερ Λάιεν και το νέο ευρωπαϊκό εργαλείο
Η συζήτηση απέκτησε δυναμική στις 16 Σεπτεμβρίου, όταν η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, στην ομιλία της για την «Κατάσταση της Ένωσης», ανακοίνωσε την πρόθεση της Κομισιόν να προτείνει ένα νέο Ευρωπαϊκό Εργαλείο Ανταπόκρισης σε Καταστάσεις Έκτακτης Ανάγκης.
Η Φον ντερ Λάιεν συνέδεσε την πρωτοβουλία αυτή με όσα είχαν προηγηθεί στη Θέουτα και με σενάρια στα οποία μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών σχεδιάζονται και χρησιμοποιούνται ως όπλο.
«Θα ενεργοποιείται μόνο υπό ένα αυστηρά καθορισμένο σύνολο κριτηρίων. Και σε αυτές τις περιπτώσεις, θα επιτρέπει μια χρονικά περιορισμένη και αυστηρά καθορισμένη ευελιξία στις τυπικές διαδικασίες», εξήγησε.
Όπως ξεκαθάρισε η ίδια, το μήνυμα των Βρυξελλών είναι απόλυτα σαφές: «Θα συμμορφωνόμαστε πάντα με τις αξίες μας και τα θεμελιώδη δικαιώματα, αλλά δεν θα κάνουμε ποτέ συμβιβασμούς στην προστασία των συνόρων μας, διότι εμείς, οι Ευρωπαίοι, αποφασίζουμε ποιος έρχεται στην Ένωσή μας και υπό ποιες συνθήκες. Και όχι οι διακινητές και οι λαθρέμποροι».
Η Αθήνα εκτιμά ότι η ευρωπαϊκή συζήτηση κινείται πλέον προς την κατεύθυνση της ελληνικής θέσης και προσέρχεται στο Συμβούλιο της Πέμπτης, στο Λουξεμβούργο, για να «την παρουσιάσουμε επίσημα».
Μάλιστα, η ελληνική πρωτοβουλία περιλαμβάνεται πλέον και επισήμως στην ημερήσια διάταξη του Συμβουλίου της 1ης Οκτωβρίου.
Όπως αναφέρεται στην ατζέντα της συνεδρίασης, η Ελλάδα θα ενημερώσει τους Ευρωπαίους εταίρους της σχετικά με έναν «ευρωπαϊκό μηχανισμό έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση της εργαλειοποίησης και των υβριδικών απειλών στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ».
Κέντρο επιστροφών στην Αφρική
Παράλληλα με τη συζήτηση για τον έκτακτο μηχανισμό, η Αθήνα προχωρά και στον σχεδιασμό για τη δημιουργία κέντρου επιστροφών (return hubs) σε τρίτη χώρα της Αφρικής.
Στο περιθώριο του Συμβουλίου στο Λουξεμβούργο, η Ελλάδα αναμένεται να συνεδριάσει με τα υπόλοιπα τέσσερα κράτη του λεγόμενου «Core Group» -τη Γερμανία, την Ολλανδία, τη Δανία και την Αυστρία- με αντικείμενο την υλοποίηση του σχεδίου.
Σύμφωνα με τις πηγές του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, η συνάντηση θα πραγματοποιηθεί παρουσία της επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης.
Μάλιστα, οι ίδιες πηγές αποκαλύπτουν ότι η ελληνική Προεδρία «έχει καταλήξει» στη χώρα της Αφρικής στην οποία επιδιώκεται να δημιουργηθεί το κέντρο, «απλώς δεν μπορούμε ακόμη να την ανακοινώσουμε».
Εξάλλου, η δημιουργία των λεγόμενων return hubs αποτελεί ήδη αντικείμενο συνεργασίας των πέντε χωρών.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου, στη συνάντηση του Core Group στην Κοπεγχάγη, Ελλάδα, Γερμανία, Αυστρία, Δανία και Ολλανδία συμφώνησαν «επί των βασικών αρχών» ενός πλαισίου συνεργασίας με τρίτη χώρα για τη δημιουργία τέτοιων κέντρων.
