Σε έναν ριζικό ανασχεδιασμό της αρχιτεκτονικής διεύρυνσης προχωρά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επιδιώκοντας να οχυρώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση απέναντι σε μελλοντικές ηγεσίες που ενδέχεται να αμφισβητήσουν τους δημοκρατικούς θεσμούς ή να μπλοκάρουν τη λήψη αποφάσεων.
Με φόντο τις νέες γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Ευρώπη και τα Δυτικά Βαλκάνια, οι Βρυξέλλες παρουσιάζουν αυστηρές ασφαλιστικές δικλείδες, καθιστώντας σαφές ότι η είσοδος στην ευρωπαϊκή οικογένεια θα συνοδεύεται πλέον από μακρόχρονη επιτήρηση.
«Όχι άλλος Βίκτορ Όρμπαν»
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέλει να διασφαλίσει ότι δεν θα υπάρξει άλλος «Βίκτορ Όρμπαν» ανάμεσα στις χώρες της επόμενης διεύρυνσης της ΕΕ, καθώς προετοιμάζει το έδαφος για την επέκταση του μπλοκ προς την ανατολική Ευρώπη τα αμέσως επόμενα χρόνια.
Σε συνέντευξή της στον Guardian και άλλα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης, η Επίτροπος Διεύρυνσης της ΕΕ, Μάρτα Κος, παρουσίασε προτάσεις για ειδικές ασφαλιστικές δικλείδες.
Στόχος είναι η προστασία της Ένωσης από ηγέτες που θα μπορούσαν να περιφρονήσουν τις δημοκρατικές αξίες και να κρατήσουν ομήρους τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων — μια συμπεριφορά που για πολλούς εκφράστηκε από τον πρώην πρωθυπουργό της Ουγγαρίας.
«Όχι άλλος Βίκτορ Όρμπαν», δήλωσε χαρακτηριστικά η Κος.
«Πρέπει να διαθέτουμε ταχύτερους μηχανισμούς από το Άρθρο 7 [τη κύρωση που επιτρέπει την αναστολή των δικαιωμάτων ψήφου ενός κράτους-μέλους], εάν τα νέα μέλη κινηθούν ενάντια στο κράτος δικαίου, τη δημοκρατία ή τις αξίες μας».
15ετής περίοδος δοκιμασίας
Βάσει των σχεδίων που δημοσιοποίησε η Κος την Τρίτη, κάθε νέο κράτος-μέλος της ΕΕ θα τίθεται υπό μια 15ετή περίοδο δοκιμασίας.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, θα είναι δυνατή η αφαίρεση των δικαιωμάτων ψήφου ή η αποκοπή από τα ευρωπαϊκά κονδύλια σε περίπτωση παραβίασης των βασικών δημοκρατικών αρχών ή της υποχρέωσης αφοσίωσης στην ΕΕ (της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας).
Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να εγκριθούν από τα κράτη-μέλη της ΕΕ.
Το Άρθρο 7 της Συνθήκης της ΕΕ επιτρέπει την αφαίρεση του δικαιώματος ψήφου από ένα κράτος που εκτρέπεται για «σοβαρή και εμμονική παραβίαση» των δημοκρατικών αξιών.
Ωστόσο, αυτή η λεγόμενη «πυρηνική επιλογή» δεν ενεργοποιήθηκε ποτέ, παρά τις μακρές συζητήσεις για την οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας στην Πολωνία και την Ουγγαρία υπό τις προηγούμενες κυβερνήσεις τους. Η έσχατη αυτή κύρωση δεν επιβλήθηκε κυρίως επειδή οι δύο σύμμαχοι της Κεντρικής Ευρώπης χρησιμοποίησαν το δικαίωμα βέτο για να αλληλοπροστατευτούν.
Με τις νέες προτάσεις, το όριο για την αναστολή των δικαιωμάτων ψήφου —ή την επιβολή άλλης τιμωρίας— για παραβίαση των δημοκρατικών προτύπων θα είναι χαμηλότερο.
«Πρόκειται για μια μεγάλη καινοτομία και ένα σημαντικό μήνυμα προς τους πολίτες των χωρών που αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερο σκεπτικισμό τη διεύρυνση, ότι διαθέτουμε ένα πολύ ισχυρό πλαίσιο, ακόμη και αν κάτι πάει στραβά μετά τη διεύρυνση», σχολίασε Ευρωπαίος αξιωματούχος.
Πάντως, αξιωματούχοι παραδέχθηκαν ότι η χρονικά περιορισμένη αυτή ασφαλιστική δικλείδα κάποια στιγμή θα λήγει.
«Εάν αυτή [η δικλείδα] ήταν αόριστης διάρκειας, θα φτάναμε στο σημείο να έχουμε μέλη πρώτης και δεύτερης κατηγορίας», εξήγησε η Κος.
Η γεωπολιτική δυναμική και η «εργαλειοποίηση»
Η έκκληση για αυστηρότερες δικλείδες έρχεται σε μια στιγμή που η διεύρυνση της ΕΕ αποκτά νέα ορμή, με Μαυροβούνιο, Αλβανία, Μολδαβία και Ουκρανία να θεωρούνται οι επικρατέστερες χώρες.
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 έδωσε νέα πνοή στην επέκταση της ΕΕ, ένα ζήτημα που παρέμενε για καιρό στάσιμο.
Η Ουκρανία και η Μολδαβία υπέβαλαν αιτήσεις προσχώρησης λίγες ημέρες μετά τη ρωσική επίθεση, εξέλιξη που κινητοποίησε εκ νέου τις προσπάθειες ένταξης στα Δυτικά Βαλκάνια — μια περιοχή 17,4 εκατομμυρίων κατοίκων, όπου η Ρωσία και η Κίνα ανταγωνίζονται για την απόκτηση επιρροής, σημειώνει ο Guardian.
Τα 27 υφιστάμενα κράτη-μέλη πρέπει να συμφωνήσουν ομόφωνα για την ένταξη νέων μελών, την ώρα που ο σκεπτικισμός παραμένει ιδιαίτερα υψηλός ανάμεσα στους Γάλλους και Τσέχους ψηφοφόρους.
Παρ’ όλα αυτά, η Κος εξέφρασε την πίστη της ότι η διεύρυνση είναι πολιτικά εφικτή.
«Τα κράτη-μέλη κατανοούν επίσης τι διακυβεύεται», δήλωσε, αναφερόμενη στη μάχη επικράτησης στην Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια.
Η ίδια κατονόμασε τη Ρωσία και την Κίνα ως «εξωτερικές αποσταθεροποιητικές δυνάμεις που στρέφονται κατά των υποψήφιων χωρών μας».
Χαρακτηρίζοντας τη διεύρυνση ως «στρατηγικό μας συμφέρον», υπογράμμισε: «Εάν δεν είμαστε σε θέση να ενσωματώσουμε τη γειτονιά μας, κάποιος άλλος θα έρθει [και] θα την εργαλειοποιήσει εναντίον μας».
Ως παράδειγμα, ανέφερε ότι η Ρωσία έχει «επενδύσει εκατομμύρια» προσπαθώντας να αποτρέψει χώρες από την ευρωπαϊκή τους πορεία, επικαλούμενη τις εκλογές στη Μολδαβία -υποψήφια χώρα προς ένταξη- και την Αρμενία, που επιδιώκει στενότερους δεσμούς με την ΕΕ.
Από την άλλη πλευρά, σημείωσε ότι η Κίνα χρησιμοποιεί την οικονομική της ισχύ ως επενδυτής για να ασκήσει επιρροή.
Διαπραγματεύσεις με Ουκρανία και Μολδαβία
Ευρωπαίοι αξιωματούχοι ελπίζουν να ανοίξουν την ερχόμενη εβδομάδα οι διαπραγματεύσεις με την Ουκρανία και τη Μολδαβία σε δύο διαπραγματευτικά πεδία του ευρωπαϊκού δικαίου.
Συγκεκριμένα, πρόκειται για τις «ομάδες κεφαλαίων» που αφορούν την εσωτερική αγορά και την ανταγωνιστικότητα – ένα ευρύτατο τμήμα του ευρωπαϊκού κεκτημένου που καλύπτει την οικονομική και νομισματική πολιτική, τη φορολογική πολιτική, την έρευνα και τα μέσα ενημέρωσης.
Η Κος τόνισε ότι είναι «πολύ νωρίς για εικασίες» σχετικά με το αν μια χώρα που βρίσκεται σε πόλεμο ή διατηρεί στο έδαφός της μια «παγωμένη διαμάχη» μπορεί να γίνει μέλος της ΕΕ.
Η ίδια επιβεβαίωσε ότι οι Ουκρανοί παραγωγοί σιτηρών δεν θα λαμβάνουν επιδοτήσεις από την ΕΕ όσο αντιμετωπίζουν περιορισμούς στην ευρωπαϊκή αγορά.
Αξιωματούχοι εξήγησαν ότι η Ουκρανία, γνωστή ως ο σιτοβολώνας της Ευρώπης και ζωτικός προμηθευτής της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής προπολεμικά, διαθέτει παραγωγική κλίμακα τελείως διαφορετική από εκείνη των κρατών-μελών της ΕΕ.
Οι ηγέτες της ΕΕ θα συζητήσουν τις ιδέες αυτές την ερχόμενη εβδομάδα, όπου θα βρεθούν αντιμέτωποι με δύσκολες αποφάσεις.
Προκειμένου να αποφευχθεί το πολιτικό αδιέξοδο σε μια ενδεχόμενη ΕΕ των 35 μελών, οι κυβερνήσεις θα κληθούν να παραιτηθούν από το δικαίωμα βέτο σε ζητήματα όπως η φορολογία και η πολιτική κυρώσεων, και να αποδεχθούν ότι ενδέχεται να μην διαθέτουν πάντα δικό τους Ευρωπαίο Επίτροπο στις Βρυξέλλες.
Οι προσπάθειες συρρίκνωσης του μεγέθους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο παρελθόν είχαν συναντήσει ισχυρές αντιδράσεις, ιδιαίτερα από τους Ιρλανδούς ψηφοφόρους, οι οποίοι απέρριψαν τη Συνθήκη της Λισαβόνας το 2008, εν μέρει επειδή διαφωνούσαν με την απώλεια ενός μόνιμου Ιρλανδού ανώτατου αξιωματούχου.
Η Ιρλανδία ψήφισε υπέρ της συνθήκης την επόμενη χρονιά, αφού οι ηγέτες της ΕΕ δεσμεύτηκαν ότι η εκτελεστική εξουσία της Ένωσης θα συνεχίσει να διαθέτει έναν Επίτροπο για κάθε κράτος-μέλος.
