Έκανε λάθος ο «Πατέρας της Ιστορίας»; Πώς μια γεωγραφική πλάνη 2.500 ετών μπερδεύει τους αρχαιολόγους

Μπορεί ένα γεωγραφικό λάθος που γράφτηκε πριν από 2.500 χρόνια να αλλάξει όσα γνωρίζουμε για την απαρχή του κελτικού πολιτισμού στην καρδιά της Ευρώπης; Για δεκαετίες, ο διάσημος αρχαιολογικός χώρος του Χόινεμπουργκ (Heuneburg) στη νότια Γερμανία κατείχε τον περήφανο τίτλο της «πρώτης κελτικής πόλης» της χώρας, βασιζόμενος σε μεγάλο βαθμό στις γραπτές μαρτυρίες του Ηροδότου.

Ο «Πατέρας της Ιστορίας» είχε αναφέρει ότι ο ποταμός Δούναβης πηγάζει από μια κελτική πόλη με το όνομα Πυρήνη. Ωστόσο, μια νέα, ανατρεπτική επιστημονική μελέτη έρχεται να κλονίσει αυτά τα θεμέλια, υποστηρίζοντας ότι η περιγραφή του Ηροδότου δεν αφορούσε ποτέ τη Γερμανία, αλλά το μακρινό δυτικό άκρο της ηπείρου.

Αυτή η ιστορική παρερμηνεία απειλεί τώρα να αφήσει το Χόινεμπουργκ χωρίς την πολύτιμη γραπτή του σύνδεση με τους Κέλτες, ανοίγοντας έναν συναρπαστικό κύκλο συζητήσεων στους επιστημονικούς κύκλους. Ο Ηρόδοτος έγραψε ότι ο Δούναβης πήγαζε από μια κελτική πόλη που ονομαζόταν Πυρήνη.

Μια νέα επιστημονική μελέτη υποστηρίζει ότι ο ιστορικός αναφερόταν στο μακρινό δυτικό άκρο της Ευρώπης και όχι στη Γερμανία, γεγονός που θα άφηνε το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) χωρίς καμία γραπτή πηγή που να το συνδέει με τους Κέλτες.

Όταν το Χόινεμπουργκ ήκμαζε και η Ρώμη ήταν απλώς ένα χωριό

Στη νοτιοδυτική Γερμανία, ένα υπαίθριο μουσείο και ένας ιστότοπος παρουσιάζουν το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) ως την «κελτική πόλη Πυρήνη» — έναν οικισμό που ήδη ήκμαζε όταν η Ρώμη ήταν ακόμη ένα μικρό χωριό στις όχθες του Τίβερη. Το όνομα αυτό προέρχεται από τον Ηρόδοτο.

Το πρόβλημα, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο The Antiquaries Journal, είναι ότι ο Έλληνας ιστορικός περιέγραφε σχεδόν σίγουρα μια εντελώς διαφορετική τοποθεσία. Το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) βρίσκεται σε μια ορεινή προεξοχή πάνω από τον άνω Δούναβη, κοντά στο Χερμπερτίνγκεν, στην επαρχία Ζιγκμαρίνγκεν της Βάδης-Βυρτεμβέργης. Το οχυρωμένο του πλάτωμα καλύπτει περίπου 30 στρέμματα.

Οι ανασκαφές των τελευταίων δεκαετιών, ωστόσο, δείχνουν ότι κατά το πρώτο μισό του έκτου αιώνα π.Χ. ολόκληρο το συγκρότημα, μαζί με την κάτω πόλη και τον εξωτερικό οικισμό, εκτεινόταν σε περίπου 1.000 στρέμματα (ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο).

Αυτή είναι η άποψη των αρχαιολόγων Μανουέλ Φερνάντεθ-Γκετς (Manuel Fernández-Götz) και Ντιρκ Κράουζε (Dirk Krausse), ο οποίος είναι επικεφαλής του τμήματος αρχαιολογίας στην υπηρεσία πολιτιστικής κληρονομιάς της Βάδης-Βυρτεμβέργης.

Το μπερδεμένο κουβάρι των αρχαίων πηγών για τις πηγές του Δούναβη

Γύρω στο 600 π.Χ., ο οικισμός απέκτησε ένα τείχος από πλίνθους (ωμούς πλίνθους) πάνω σε ασβεστολιθική βάση, ενισχυμένο με πύργους και προμαχώνες. Το τείχος αυτό ακολουθούσε μεσογειακά πρότυπα και αποτελεί εξαιρετικά σπάνιο εύρημα για την περιοχή βόρεια των Άλπεων.  Ανάμεσα στα ευρήματα περιλαμβάνονται αμφορείς κρασιού από τη Μασσαλία, την ελληνική αποικία που σήμερα αποτελεί τη γνωστή γαλλική πόλη, καθώς και αθηναϊκά μελανόμορφα κεραμικά.

Μια μεγάλη πυρκαγιά γύρω στο 540–530 π.Χ. κατέστρεψε μεγάλο μέρος του αρχαιολογικού χώρου, και το πλίθινο τείχος δεν ξαναχτίστηκε ποτέ. Με αυτό το “βιογραφικό”, το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) διαφημίζεται ως η παλαιότερη πόλη βόρεια των Άλπεων. Πολλοί επαγγελματίες αρχαιολόγοι, ωστόσο, εμφανίζονται πιο προσεκτικοί.

Επισημαίνουν ότι η ταύτισή του με την Πυρήνη δεν μπορεί να αποδειχθεί και παραμένει μια υπόθεση. Άλλοι εργάζονται χωρίς καν να την αναφέρουν, ή την απορρίπτουν εντελώς. Ένας από αυτούς είναι ο αρχαιολόγος Τζον Κόλις (John Collis), ο οποίος πιστεύει ότι ο Ηρόδοτος, όπως και ο Αριστοτέλης, ήταν κατά πάσα πιθανότητα μπερδεμένος σχετικά με το σημείο από όπου πήγαζε ο Δούναβης.

Ο συγγραφέας της νέας επιστημονικής μελέτης ανήκει σε αυτή την τελευταία ομάδα. Πρόκειται για τον Πάτρικ Σιμς-Ουίλιαμς (Patrick Sims-Williams), ομότιμο καθηγητή Κελτικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Αμπερίστουιθ (Aberystwyth) στην Ουαλία.

 

Η μοιραία φράση του Ηροδότου που γέννησε τον γρίφο

Η χρήση της λέξης «κελτικός» για το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) βασίζεται, ουσιαστικά, σε ένα και μόνο απόσπασμα. Στο δεύτερο βιβλίο των Ιστοριών του, ο Ηρόδοτος συγκρίνει τον Νείλο με τον Ίστρο —την αρχαία ελληνική ονομασία για τον Δούναβη: «Γιατί ο Ίστρος ρέει από τη χώρα των Κελτών και την πόλη Πυρήνη, διασχίζοντας το ακριβές κέντρο της Ευρώπης· οι Κέλτες, μάλιστα, κατοικούν πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες, όντας γείτονες με τους Κυνήσιους, οι οποίοι είναι ο δυτικότερος από όλους τους λαούς που κατοικούν στην Ευρώπη».
Ηρόδοτος, Ιστορίες, 2.33

Η Πυρήνη είναι επίσης το όνομα ενός βουνού ( των Πυρηναίων). Αυτή είναι η κλασική ένσταση. Ο Ηρόδοτος πίστευε ότι ο Δούναβης πήγαζε από τα Πυρηναία, την οροσειρά στο μακρινό δυτικό άκρο της ηπείρου, και εξέλαβε λανθασμένα το όνομα του βουνού ως πόλη (τη γνωστή ελληνική λέξη για την πόλη-κράτος).

Το ζήτημα αυτό έχει τεράστια σημασία πολύ πέρα από τα σύνορα της Βάδης-Βυρτεμβέργης. Σε ό,τι αφορά τις γραπτές πηγές, η σύνδεση μεταξύ των Κελτών και της κοιλάδας του Δούναβη κατά την ύστερη περίοδο Χάλστατ (Hallstatt) εξαρτάται εξ ολοκλήρου από αυτή την εξίσωση. Το Χάλστατ είναι το όνομα που δίνουν οι αρχαιολόγοι στον πολιτισμό της πρώιμης Εποχής του Σιδήρου στην κεντρική Ευρώπη.

Ο Γάλλος αρχαιολόγος Ζοζέφ Ντεσελέτ (Joseph Déchelette) το είχε αντιληφθεί αυτό ήδη από τον προηγούμενο αιώνα. Στο έργο του Manuel d’archéologie préhistorique et celtique, σημείωνε ότι ολόκληρη αυτή η περιοχή διέθετε μόλις δύο γραπτές πηγές. Η άλλη πηγή είναι ο Εκαταίος ο Μιλήσιος. Σύμφωνα με τον Στέφανο τον Βυζάντιο, ο οποίος έγραφε τον έκτο αιώνα μ.Χ., ο Εκαταίος αναφέρει μια «κελτική πόλη» με το όνομα Νύραξ.

Ο Ντεσελέτ και άλλοι ερευνητές τη συνέδεσαν δοκιμαστικά με τη Νορεία στο Νορικόν – περίπου η σημερινή Αυστρία και μέρος της Σλοβενίας. Αυτή η εικασία έχει πλέον απορριφθεί. Η πιο πρόσφατη πρόταση, η οποία τοποθετεί τη Νύρακα στην Πορτογαλία, αποτελεί απλώς άλλη μία εικασία. Η συνέπεια αυτού είναι άβολη. Εάν το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) δεν είναι η Πυρήνη, τότε καμία σύγχρονη γραπτή πηγή δεν τοποθετεί τους Κέλτες στη νότια Γερμανία κατά την πρώιμη Εποχή του Σιδήρου.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι πιο προσεκτικοί ειδικοί περιγράφουν τη δυτική σφαίρα του πολιτισμού Χάλστατ (περίπου 800–450 π.Χ.) με τη φράση «συχνά αναφέρεται ως πρώιμη κελτική», έχοντας μόνο δοκιμαστικές συνδέσεις με μεταγενέστερα πολιτισμικά φαινόμενα.

Η διατύπωση αυτή προέρχεται από τη γενετική μελέτη που δημοσίευσαν οι Γιόσα Γκρέτζινγκερ (Joscha Gretzinger), Κράουζε και οι συνεργάτες τους στο περιοδικό Nature Human Behaviour το 2024, η οποία ανέλυσε το DNA 31 ατόμων από τη Βάδη-Βυρτεμβέργη που έζησαν μεταξύ 616 και 200 π.Χ. Οι Γάλλοι αρχαιολόγοι και ιστορικοί που μελετούν την κεντρική Ευρώπη κατά τη διάρκεια αυτών των αιώνων, «πριν από τους ιστορικούς Κέλτες», αποφεύγουν εντελώς το συγκεκριμένο επίθετο, παρόλο που αναφέρουν συχνά το Χόινεμπουργκ.

Η νέα επιστημονική αντεπίθεση: Τα δεδομένα που αλλάζουν τον χάρτη

Ο Κράουζε είχε παραδεχτεί κάποτε ότι κανείς δεν μπορούσε να είναι σίγουρος αν το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) ήταν η πόλη της Πυρήνης. Τώρα, υπερασπίζεται αυτή την εξίσωση με δύο νέα επιχειρήματα. Υπερασπίζεται επίσης τη χρήση της λέξης «κελτικός» στην αρχαιολογία, εν μέρει επειδή είναι πιο ελκυστική για τα μουσεία, τα μέσα ενημέρωσης και τους χρηματοδοτικούς φορείς σε σύγκριση με τεχνικούς όρους όπως «Βορειοδυτική Αλπική Ζώνη της Ύστερης Περιόδου του Πολιτισμού Χάλστατ».

Ο Σιμς-Ουίλιαμς υποστηρίζει ότι ο Κράουζε έχει παρερμηνεύσει αρκετές από τις προηγούμενες επιστημονικές του δημοσιεύσεις. Ένα παράδειγμα: ο ισχυρισμός ότι ο ίδιος πρότεινε πως στο Χόινεμπουργκ μιλιούνταν γερμανικά κατά τον έκτο αιώνα π.Χ. Σύμφωνα με τον Σιμς-Ουίλιαμς, αυτό προέρχεται από ένα μπέρδεμα. Ο ίδιος αναφερόταν στον ανατολικό πολιτισμό Χάλστατ της Αυστρίας και της Ουγγαρίας, ενώ η χρονολόγηση της γερμανικής γλώσσας που του αποδίδει ο Κράουζε ανήκει σε άλλους συγγραφείς. Η ανταλλαγή απόψεων είναι οξεία σε ύφος, αλλά η ουσία βρίσκεται στα δύο επιχειρήματα.

Το πρώτο επιχειρηματολογεί ότι το Χόινεμπουργκ (Heuneburg), ως ένα από τα σπουδαιότερα πολιτικά και οικονομικά κέντρα βόρεια των Άλπεων, δικαιούταν τον ελληνικό τίτλο της «πόλεως». Ο Σιμς-Ουίλιαμς απαντά ότι όταν οι Έλληνες συγγραφείς της εποχής του Εκαταίου και του Ηροδότου αναφέρονταν σε «βαρβαρικές» (μη ελληνικές) περιοχές, η λέξη αυτή μπορούσε να σημαίνει απλώς «κωμόπολη» ή «οικισμός». Το ίδιο σημείο είχε επισημάνει και ο ελληνιστής Μόγκενς Χέρμαν Χάνσεν (Mogens Herman Hansen).

Το φανταστικό ταξίδι των Αργοναυτών στα ποτάμια της Ευρώπης

Η Πυρήνη του Ηροδότου, αν όντως υπήρξε, δεν ήταν απαραίτητο να αποτελεί έναν τόπο ανάλογης σημασίας με το Χόινεμπουργκ. Το δεύτερο επιχείρημα είναι πιο περίπλοκο. Βασίζεται σε ένα κρητικό αντίγραφο των σχολίων (των σημειώσεων αρχαίων σχολιαστών) στα Αργοναυτικά, το οποίο φιλοτεχνήθηκε στα τέλη του 15ου αιώνα. Τα Αργοναυτικά είναι ένα ποίημα του 3ου αιώνα π.Χ. που έγραψε ο Απολλώνιος ο Ρόδιος για τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες.

Στη φανταστική γεωγραφία αυτού του έργου, ο Δούναβης πηγάζει από τον βόρειο Ωκεανό και χωρίζεται στα δύο. Ο ένας κλάδος στρέφεται προς τη Μαύρη Θάλασσα και ο άλλος προς την Αδριατική. Αυτό το θαλάσσιο πέρασμα μεταξύ των δύο θαλασσών δεν υπήρξε ποτέ, αλλά αποτελούσε μια κοινή γεωγραφική πλάνη κατά την αρχαιότητα.

 

Οι Αργοναύτες πλέουν σε αυτόν. Στη συνέχεια, κωπηλατούν ανεβαίνοντας τον Πάδο μέχρι μια φανταστική συμβολή με τον Ροδανό, και ακολουθούν τον Ροδανό κατεβαίνοντας προς το Τυρρηνικό Πέλαγος, στα ανοιχτά της δυτικής Ιταλίας, μέσα από «τη χώρα των Κελτών».
Τα σχόλια αναφέρουν επίσης ένα χαμένο έργο του Τιμαγέτου, το Περί Λιμένων (τέταρτος αιώνας π.Χ.). Στη δική του εκδοχή, ο Δούναβης κατεβαίνει από τα «Κελτικά όρη» σε μια «Κελτική λίμνη».

Δύο κλάδοι ξεκινούν από αυτήν: ο ένας προς τη Μαύρη Θάλασσα και ο άλλος προς το «Κελτικό Πέλαγος», μια επιβεβαιωμένη ονομασία για τον Κόλπο του Λέοντος, στα ανοιχτά της νότιας Γαλλίας.

Οι Αργοναύτες παίρνουν τον δεύτερο κλάδο «προς την Τυρρηνία». Αυτό αναφέρει το παλαιότερο χειρόγραφο.

Το κρητικό αντίγραφο αντιστρέφει τη σειρά των κλάδων του ποταμού.

Οι Αργοναύτες του πλέουν στον κλάδο της Μαύρης Θάλασσας «προς την Πυρήνη» και στη συνέχεια εξέρχονται από το άλλο στόμιο προς την Κελτική Θάλασσα.

Η Τυρρηνία δεν αναφέρεται καθόλου. Ο Κράουζε «βλέπει» το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) σε αυτή την Πυρήνη. Μάλιστα, υποστηρίζει ότι η «Κελτική λίμνη» θα μπορούσε να είναι η Λίμνη της Κωνσταντίας (Lake Constance) —μια ταύτιση την οποία ο μελετητής Ετιέν Ντελάζ (Étienne Delage) είχε ήδη απορρίψει.
Ο Σιμς-Ουίλιαμς προσφέρει μια απλούστερη εξήγηση.

Η κρητική εκδοχή θεωρείται κατώτερη από την παλαιότερη και τείνει να συντομεύει και να απλοποιεί το κείμενο με απρόσεκτο τρόπο.

Το πιο πιθανό, επιχειρηματολογεί ο ίδιος, είναι ότι η Πυρήνη παρεισέφρησε στο κείμενο είτε λόγω μιας μεσαιωνικής γνώσης για τα Πυρηναία είτε από μια ανάμνηση του Ηροδότου και του Αριστοτέλη.

Μια ξεκάθαρη παραανάγνωση είναι επίσης πιθανή:
Οι λέξεις Τυρρηνίαν και Πυρήνην μοιάζουν αρκετά στα ελληνικά, και ο επιμελητής Καρλ Βέντελ (Carl Wendel) έχει επισημάνει και άλλα μπερδέματα μεταξύ των γραμμάτων Π και Τ στο ίδιο χειρόγραφο.

Ένα ποτάμι που ξεκινά από το λάθος σημείο του χάρτη

Επιστροφή στον Ηρόδοτο.

Σύμφωνα με τη λογική του, ο Νείλος διασχίζει την Αφρική από τη μία άκρη στην άλλη, επομένως το μήκος του πρέπει να είναι παρόμοιο με εκείνο του Δούναβη, ο οποίος πίστευε ότι διέσχιζε ολόκληρη την Ευρώπη ξεκινώντας από την Πυρήνη.

Τοποθετεί τους Κέλτες πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες (το Στενό του Γιβραλτάρ), δίπλα στους Κυνήσιους, οι οποίοι κατά την παράδοση ζούσαν σε αυτό που σήμερα είναι η Πορτογαλία.

Έτσι, η Πυρήνη έπρεπε να βρίσκεται κοντά στον Ατλαντικό. Στο τέταρτο βιβλίο του επαναλαμβάνει ότι ο Ίστρος πηγάζει ανάμεσα στους Κέλτες, οι οποίοι είναι ο δυτικότερος λαός της Ευρώπης μετά τους Κυνήσιους.
Το λάθος αυτό έχει εξήγηση.

Ο Στράβων μας πληροφορεί ότι οι πηγές του Δούναβη παρέμεναν άγνωστες μέχρι που ο Τιβέριος έπεσε πάνω τους, σε απόσταση μιας ημέρας πορείας από τη Λίμνη της Κωνσταντίας, το 15 π.Χ.

Ο Αριστοτέλης, διορθώνοντας ίσως τον Ηρόδοτο, γράφει στα Μετεωρολογικά του ότι η Πυρήνη είναι ένα βουνό στα δυτικά της Κελτικής. Από αυτό το βουνό, όπως αναφέρει, ο Δούναβης ρέει προς μία κατεύθυνση, ενώ ο Ταρτησσός (ο Γουαδαλκιβίρ) ρέει προς την αντίθετη, χυνόμενος στη θάλασσα έξω από τις Ηράκλειες Στήλες.

Στην πραγματικότητα, ούτε ο Γουαδαλκιβίρ ούτε ο Δούναβης φτάνουν μέχρι τα Πυρηναία.

Ωστόσο, αυτή η εικόνα ταιριάζει με άλλα φανταστικά ποτάμια της αρχαίας γραμματείας:

Τον συνδυασμό Δούναβη-Ροδανού του Τιμαγέτου, τον συνδυασμό Δούναβη-Αδριατικής του Απολλώνιου, έναν Νείλο που συνέδεε τη Μεσόγειο με τον Ατλαντικό (μια ιδέα που ο Ηρόδοτος γνώριζε και απέρριπτε), καθώς και έναν Δούναβη που χυνόταν στον Λίγηρα σύμφωνα με τον Ψευδο-Σκύμνο, γύρω στο 135 π.Χ.

Ο Σιμς-Ουίλιαμς υποστηρίζει ότι τα εμπορεύματα που μεταφέρονταν μέσω ξηράς από το ένα ποτάμι στο άλλο ίσως τροφοδότησαν την πεποίθηση ότι τέτοια ποτάμια υπήρχαν στην πραγματικότητα.
Πώς θα μπορούσε ο Δούναβης του Ηροδότου και του Αριστοτέλη να έχει φτάσει στα Πυρηναία; Η επιστημονική μελέτη αφήνει ανοιχτές δύο διαδρομές. Η μία βρίσκεται στην πλευρά του Ατλαντικού, ίσως μέσω του Αριέζ (Ariège), του Γαρούνα (Garonne) ή του Αντούρ (Adour). Η άλλη βρίσκεται στην πλευρά της Μεσογείου, μέσω του Ροδανού.

Η δεύτερη εκδοχή έχει κάποια υποστήριξη: ο Πλίνιος και ο Στράβων καταγράφουν ότι ο Αισχύλος και οι ιστορικοί παλαιότερων εποχών πίστευαν ότι ο Ροδανός έφτανε μέχρι την Ιβηρία. Ο ίδιος ο Πλίνιος πίστευε ότι η Ρόδη, το σημερινό Ρόζες (Roses) στη Ζιρόνα, πήρε το όνομά της από το συγκεκριμένο ποτάμι.

Ο Ηρόδωρος ο Ηρακλεώτης, γύρω στο 400 π.Χ., τοποθετεί έναν λαό που ονομαζόταν «Κελκιανοί» στη νότια Ιβηρία «μέχρι τον Ροδανό». Το όνομα αυτό μοιάζει με παραδρομή (αναρθογραφία) αντί για «Κελτιανοί», δηλαδή Κέλτες. Ο Έφορος και ο Ερατοσθένης πίστευαν ότι οι Κέλτες κατείχαν μεγάλο μέρος της Ιβηρικής Χερσονήσου. Ο Ηρόδοτος αναφέρει εκεί μόνο Κέλτες, Ταρτήσσιους και Κυνήσιους.

Με αυτόν τον νοητικό χάρτη, οι «Πυρηναίοι» Κέλτες του θα μπορούσαν να ζουν οπουδήποτε, από τη δυτική Γαλλία μέχρι και πέρα από το Γιβραλτάρ. Μια υποσημείωση στη μελέτη πραγματεύεται το έργο Ora maritima, ένα λατινικό ποίημα του Αβιηνού από τον τέταρτο αιώνα μ.Χ. Σε ορισμένες αναγνώσεις, το ποίημα αναφέρει μια πόλη με το όνομα Πυρήνη ανάμεσα στη Μασσαλία και το Γιβραλτάρ. Οι τελευταίοι επιμελητές του, Γκιγιομέν (Guillaumin) και Μπερνάρ (Bernard), θεωρούν ότι το απόσπασμα ενδέχεται να περιέχει ένα κενό (χάσμα).

Εάν έχουν δίκιο, η πόλη αυτή δεν έχει ούτε όνομα ούτε τοποθεσία, και επομένως είναι άσχετη με τον Ηρόδοτο.

Η επόμενη μέρα για την παλαιότερη πόλη βόρεια των Άλπεων

Ο Σιμς-Ουίλιαμς καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει κανένας βάσιμος λόγος για να τοποθετηθεί η Πυρήνη του Ηροδότου στο Χόινεμπουργκ (Heuneburg). Το ίδιο ισχύει για το Πφόρεν (Pfohren), κοντά στο Ντοναουέσινγκεν, το οποίο είχε προτείνει ο ουμανιστής Μπεάτους Ρενάνους (Beatus Rhenanus) το 1531, καθώς και για οποιοδήποτε άλλο σημείο στη Βάδη-Βυρτεμβέργη.

Ο ίδιος δεν ισχυρίζεται ότι δεν μιλιούνταν κελτικά εκεί. Θεωρεί, ωστόσο, ότι η εθνοτική και γλωσσική κατάσταση στο Χόινεμπουργκ κατά τον έκτο και πέμπτο αιώνα π.Χ. παραμένει «άγνωστη». Υπήρχαν και άλλες γλώσσες, ίσως πολλές, όπως η «Ανατολική Αλπική Ινδοευρωπαϊκή», την οποία ο γλωσσολόγος Πέτερ Ανράιτερ (Peter Anreiter) συμπεραίνει από τα τοπωνύμια.
Ο σκεπτικισμός πρέπει επίσης να δοκιμάζεται, προσθέτει ο ίδιος.

Η παλιά αντίληψη ότι κανένας αρχαίος συγγραφέας δεν ανέφερε Κέλτες στη Βρετανία έχει εξασθενήσει, μετά από μια νέα ανάγνωση των όσων αναφέρει ο Ίππαρχος για τον Έλληνα εξερευνητή Πυθέα. Το να χαρακτηρίζεται το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) ως «κελτικό» αποκλειστικά με αρχαιολογικά κριτήρια, χωρίς καμία γλωσσολογική ή γραπτή υποστήριξη, του φαίνεται παραπλανητικό. Το κοινό και οι περισσότεροι μελετητές περιμένουν ότι ένα «κελτικό» οχυρό συνδέεται με ανθρώπους τους οποίους οι ιστορικοί ή οι γλωσσολόγοι έχουν ονομάσει Κέλτες ανεξάρτητα από την αρχαιολογία.

Για τον ίδιο, η λέξη δεν αποτελεί έναν καθαρά υφολογικό όρο, όπως ο «Γοτθικός» στη γοτθική αρχιτεκτονική. Ο Κράουζε προτείνει μερικές φορές τον όρο «Κελτοειδής» (Celtoid) για περιπτώσεις όπως αυτή των Ενετών (Veneti), τους οποίους περιγράφει ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος:

«Το τμήμα της πεδιάδας του Πάδου κοντά στην Αδριατική δεν έπαψε ποτέ να βρίσκεται στην κατοχή μιας άλλης, πολύ αρχαίας φυλής που ονομαζόταν Ενετοί, οι οποίοι διέφεραν ελαφρώς από τους Κέλτες στα έθιμα και την ενδυμασία, και μιλούσαν μια άλλη γλώσσα».

Πολύβιος, Ιστορίαι, 2.17.5

Ο Σιμς-Ουίλιαμς αναρωτιέται πώς θα αντιδρούσε ο κόσμος αν το Χόινεμπουργκ (Heuneburg) διαφημιζόταν ως «Κελτοειδές». Ο ίδιος προτιμά τον ουδέτερο χαρακτηρισμό «Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου» μέχρι να έρθουν στο φως πιο ακριβή στοιχεία.

Αυτά τα στοιχεία θα μπορούσαν να προέλθουν από κάποιο αρχαίο κείμενο που δεν έχει μελετηθεί ακόμη πλήρως, ή από αναλύσεις αρχαίου DNA και ισοτόπων. Οι μέθοδοι αυτές, ενδέχεται να αποκαλύψουν στενούς δεσμούς ανάμεσα στις πληθυσμιακές ομάδες της Βάδης-Βυρτεμβέργης και σε άλλες ομάδες πιο δυτικά, οι οποίες θεωρούνται με μεγαλύτερη βεβαιότητα κελτικές. Μέχρι τότε, το ποια γλώσσα μιλούσαν οι κάτοικοι του Χόινεμπουργκ παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα.