Ίσως ένα από τα συνταρακτικότερα ντοκουμέντα σε τούτες τις μέρες που επετειακά αναβιώνει το έπος του Πολυτεχνείου, είναι η ηχητική καταγραφή των φοιτητών να τραγουδούν με παρρησία το ριζίτικο «Πότε θα κάνει ξαστεριά», απέναντι στα τανκς, που έμελλε σε λίγες ώρες να αιματοκυλίσουν την εξέγερση των νέων.
Μας θυμίζει τον σημαντικό ρόλο που έπαιξε το τραγούδι για να διατηρηθεί αμείωτο το δημοκρατικό φρόνημα κι οι ελπίδες των τυλιγμένων «στον γύψο» Ελλήνων σε εκείνες τις ζοφερές εποχές του «αποφασίζομεν και διατάσσομεν» των Συνταγματαρχών, όπου η τρομοκρατία, η επιβεβλημένη σιωπή κι η λογοκρισία κι οι διωγμοί των «ανεπιθύμητων» δημιουργών βρίσκονταν στην ημερήσια διάταξη.
Αυτή τη σημασία του τραγουδιού και τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι δημιουργοί κι ερμηνευτές του μέσα στη Χούντα επιχειρεί το ΑΠΕ-ΜΠΕ να φωτίσει με τη βοήθεια καταξιωμένων ερμηνευτών εκείνης της εποχής, τον Θέμη Ανδρεάδη, που ανδρώθηκε και καθιερώθηκε ακριβώς εκείνα τα δύσκολα χρόνια μέσα στις μπουάτ, τον Νίκο Δαπέρη και τον Γιώργο Στεφανάκη, μέλη του θρυλικού ροκ συγκροτήματος Πελόμα Μποκιού και με την εμπεριστατωμένη συμβολή της Ελένης Πασχαλούδη, επίκουρης καθηγήτριας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ.
Πασχαλούδη: «Το τραγούδι εξακολούθησε να αποτελεί έναν σημαντικό δίαυλο επικοινωνίας και συλλογικής έκφρασης»
Όπως τονίζει η κα Πασχαλούδη στον Γιώργη-Βύρωνα Δάβο, «η επιβολή της δικτατορίας στις 21 Απριλίου 1967 ανέκοψε βίαια μια περίοδο έντονης πολιτικής και πολιτισμικής κινητοποίησης», που είχε ξεκινήσει από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, ο Μίκης Θεοδωράκης, με τις μελοποιήσεις ποιητών και με «συναυλίες του αποτέλεσαν χώρους συλλογικής συμμετοχής, όπου η μουσική συνδεόταν με τις διεκδικήσεις για δημοκρατία και κοινωνική αλλαγή. Η λογοκρισία, οι διώξεις και οι απαγορεύσεις περιόρισαν την ελευθερία της έκφρασης και επιχείρησαν να ελέγξουν την καλλιτεχνική δημιουργία». Ωστόσο, για την κα Πασχαλούδη «το τραγούδι εξακολούθησε να αποτελεί έναν σημαντικό δίαυλο επικοινωνίας και συλλογικής έκφρασης, αποκτώντας συχνά πολιτική σημασία που υπερέβαινε το περιεχόμενο των στίχων του» κι οι απαγορεύσεις τραγουδιών «δεν εξαφάνισε την παρουσία του. Αντίθετα, η ακρόαση και η διάδοσή τους απέκτησαν πρόσθετη πολιτική σημασία».
Όπως μεταδίδει στη βιογραφία του ο Θανάσης Γκαϊφίλιας τόλμησε ως στρατιώτης να παίξει στη Λέσχη Αξιωματικών το «Στο Βιετνάμ πυρπόλησαν το ρύζι», ενώ ο Κ. Τουρνάς, ο οποίος είχε προβλήματα με το γνωστό «Ήλιε μου, Ήλιε μου» των Poll, κατορθώνει με το «Πες της μαϊμούς να μη με πειράζει με το δάχτυλό της» να ξεγελάσει τη λογοκρισία και να περάσει μία σκωπτική καρικατούρα του καθεστώτος. Όπως προσθέτει η ίδια «στις μπουάτ και στις μικρές μουσικές σκηνές αναπτύχθηκαν νέοι τρόποι καλλιτεχνικής έκφρασης. Δημιουργοί, όπως ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Χρήστος Λεοντής και ο Πάνος Τζαβέλλας αξιοποίησαν διαφορετικές μουσικές παραδόσεις και μορφές λόγου. Ο υπαινιγμός, η αλληγορία, η ιστορική αναφορά, αλλά και η αμφισβήτηση των καθιερωμένων αξιών διεύρυναν τα όρια του πολιτικού τραγουδιού. Μέσα στις συνθήκες της ανελευθερίας, το συλλογικό τραγούδι μπορούσε να αποτελέσει μια ιδιότυπη μορφή ελευθερίας».
Ανδρεάδης: «Η πολιτική λειτουργία ενός τραγουδιού διαμορφώνεται από τις ιστορικές συνθήκες, τις κοινωνικές πρακτικές και τα νοήματα που του αποδίδουν οι άνθρωποι που το τραγουδούν»
Ο Θέμης Ανδρεάδης ξεκίνησε την καριέρα του στη χρυσή εποχή των μπουάτ. Μέσα σ’ εκείνο το κλίμα, γνώρισε και συνεργάσθηκε με τον μεγάλο συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλο, έναν όχι τόσο ευπρόσδεκτο για το καθεστώς των Συνταγματαρχών δημιουργό «γιατί είχε ήδη κυκλοφορήσει το “Χρονικό” με τον Νίκο Ξυλούρη και τον “Ήλιο τον Πρώτο” σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη. Κάναμε ένα πρόγραμμα, που προσέλκυσε πολλούς διανοούμενους και το φοιτητόκοσμο εκείνης της εποχής, με πολύ δυναμικά τραγούδια. Εκεί πρωτοπαρουσιάσαμε εγώ, ο Ξυλούρης και η Μέμη Σπυράτου τον κύκλο του “Θησέα”, σε στίχους, Μάνου Ελευθερίου, στη Λήδρα και το “Δελτίο Καιρού” σε ποίηση Μήτσου Κασόλα, που ξεσήκωνε ολόκληρο το μαγαζί. Επίσης και τα αλληγορικά “Θα πάω στη ζούγκλα με τον Ταρζάν” και η περίφημη μπαλάντα “Όχι δεν πρέπει να συναντηθούμε”, που πρωτοτραγούδησα εγώ». Στο πλαίσιο της «Επιστροφής στις Ρίζες» που σάλπισε ο Γ. Μαρκόπουλος , «για δημιουργική σύνδεση της ελληνικής μουσικής παράδοσης με τις σύγχρονες καλλιτεχνικές και κοινωνικές αναζητήσεις» υπογραμμίζει η κα Πασχαλούδη, «το παραδοσιακό κρητικό ριζίτικο “Πότε θα κάνει ξαστεριά”, με την εμβληματική ερμηνεία του Νίκου Ξυλούρη, απέκτησε νέα πολιτικά νοήματα και αναδείχθηκε σε σύμβολο αντιδικτατορικής αντίστασης. Ακούστηκε στις φοιτητικές κινητοποιήσεις της Νομικής και του Πολυτεχνείου, με τη συλλογική εκτέλεσή του να αποκτά ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα». Αυτό δείχνει πως «η πολιτική λειτουργία ενός τραγουδιού δεν απορρέει αποκλειστικά από το περιεχόμενο ή την αρχική του δημιουργία, αλλά διαμορφώνεται και από τις ιστορικές συνθήκες, τις κοινωνικές πρακτικές και τα νοήματα που του αποδίδουν οι άνθρωποι που το τραγουδούν». Αλλά και η παρακολούθηση της Χούντας ήταν εμφανής στις μπουάτ, θυμάται ο Θ. Ανδρεάδης, «πριν τον Μαρκόπουλο, στην “Αυλαία” με την Καίτη Χωματά και τον Μιχάλη Βιολάρη, το ’67-68, έβαζε ο ιδιοκτήτης της μπουάτ, ο Μαυρομμάτης, τσιλιαδόρους απ’ έξω, να παρακολουθούν τους αστυνομικούς και να ειδοποιούν για ασφαλίτες.Τότε, τους καταλαβαίναμε γιατί τότε διακρίνονταν από μακριά, φορούσαν καπέλα, ήταν κοντοκουρεμένοι. Έστελναν λοιπόν εκείνοι σήμα, κι εκεί που τραγουδάγαμε Θεοδωράκη, π.χ. το “είμαστε δυο, είμαστε τρεις, είμαστε χίλιοι δεκατρείς”, ξαφνικά πιάναμε και λέγαμε, ξέρω γω, Αττίκ, τέτοια πράγματα. Ε!, ωραίες εποχές».
Δαπέρης: «Ο καθένας είχε και κάτι δικό του που ήθελε να κάνει»
Τα τραγούδια εκείνη την εποχή δεν έπρεπε να προκαλούν: όφειλαν να περνούν ένα μήνυμα ελπίδας κι αντοχής, αλλά και να περνούν απαρατήρητα από τη λογοκρισία. «Στο τραγούδι “Ο Ύμνος στη Ζωή”, αρχικά οι στίχοι έλεγαν “τραγουδήστε στο φως στην αυγή” κι όλοι μου είπαν ότι θα έπρεπε να τους αλλάξω: έγινε “τραγουδήστε στο φως στη ζωή”. Τότε δεν το είχα συνδυάσει, αλλά αργότερα κατάλαβα πως το “Αυγή” παρέπεμπε (πέρα από την απαλλαγή από το καθεστώς) και στη γνωστή κι απαγορευμένη τότε εφημερίδα», τονίζει ο Νίκος Δαπέρης. Αλλά και ο «Γαρύφαλλος» το εμβληματικό κομμάτι του συγκροτήματος «δεν ήταν λιγότερο κοινωνικός» προσθέτει. «Το “Γαρύφαλλε” ήταν κοινωνικό τραγούδι. Δεν ήτανε ερωτικό. Ο καθένας είχε και κάτι δικό του που ήθελε να κάνει». Το ίδιο συμβαίνει και με άλλους δημιουργούς: ο Δ. Σαββόπουλος μετατρέπει σε «κυρία Μάρω», τους στίχους για την επίσης φυλακισμένη αγωνίστρια «Θεία Μάνου», που εμψύχωνε τους κρατούμενους ή με τον «Κουταλιανό» και το «Αχ, Χελιδόνι μου» του Μ. Λοΐζου, που με αλληγορικό τρόπο κατόρθωσαν να ξεπεράσουν τον σκόπελο της λογοκρισίας.
Στεφανάκης: «Η δισκογραφία ήταν κλειστή για πολλά από τα τραγούδια, που η λογοκρισία θεωρούσε ύποπτα»
Όπως τονίζει ο Γ. Στεφανάκης, που εκτός από μέλος των Πελόμα υπέγραψε και την παραγωγή άλλων μεγάλων ερμηνευτών: «Εμένα μου απαγόρευσαν τον δίσκο που κάναμε με τον Κώστα το Καράλη. “Το έλα να σταθούμε αντίκρυ” γιατί είχε ένα στίχο μέσα που έλεγε “στους σάπιους δρόμους”. Κυκλοφόρησε μετά τις εκλογές του ’81. Επίσης και το “Σλόγκαν” που κάναμε με την Αρλέτα, γιατί έλεγε μέσα “O αρχηγός είναι γυμνός, και κάλπικος”. Και αναρωτιόμουν “Τι να κάνω; Να βάλω “ο βασιλιάς;”. Ολόκληρη συζήτηση! Και κάποια στιγμή που έλειπε ο διευθυντής λογοκρισίας, η διευθύντρια της δισκογραφίας που είχαμε τότε τηλεφώνησε και πήρε με πλάγια μέσα αριθμό πρωτοκόλλου και βγήκε ο δίσκος…». Η δισκογραφία ήταν κλειστή για πολλά από τα τραγούδια, που η λογοκρισία θεωρούσε ύποπτα να μεταφέρουν «ανατρεπτικά» ή «ανθελληνικά» μηνύματα. Παράδειγμα, το «Αλή Πασάς» του Γ. Μαρκόπουλου και του Μέντη Μποσταντζόγλου, γραμμένο το 1971 για τα 150 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση (του ’21 όχι την «Επανάσταση» της 21ης Απριλίου!). Όπως θυμάται ο Θ. Ανδρεάδης που το τραγουδούσε «ο Μέντης έγραψε “τον Άλή Πασά” για τα 150 χρόνια, τότε που γιορτάζονταν με πομπώδη τρόπο η Επανάσταση του ’21 και όταν το έλεγα γινόταν χαμός. Αυτά έχουν μεν καταγραφεί, ερασιτεχνικά, αλλά αυτά δεν γυρίστηκαν ποτέ σε δίσκο, έμειναν ακυκλοφόρητα».
Όσον αφορά τη ροκ μουσική, τα πράγματα εκεί ήταν ακόμη πιο ασφυκτικά. Όπως μας τονίζουν οι Ν. Δαπέρης και Γ. Στεφανάκης, «στη διάρκεια της Χούντας υπήρχε γενική καχυποψία για το ροκ». Εξάλλου «όσοι είχαν μακριά μαλλιά θεωρούνταν ύποπτοι», καθώς εκείνη την εποχή τα νεολαιίστικα κινήματα ήταν συνώνυμα με την επανάσταση. Ο Ν. Δαπέρης είχε επιστρέψει εκείνην την εποχή στην Ελλάδα από τον Καναδά και το “στενό” κλίμα της εποχής τον παραξένευε: «εγώ χαιρόμουν που έβγαινα στα μπαρ και έπαιζα με πολλούς μουσικούς, με τα Μπουρμπούλια, με τον Πουλικάκο και άλλους. Έβγαινα και έπαιζα και έλεγα “Τι ωραίο είναι αυτό!” αλλά μετά…. Και για μένα ήταν λίγο παράξενο, γιατί, ως Ελληνοκαναδός, η όλη κατάσταση της χούντας με ξεπερνούσε. Όσο κι εάν προσπαθούσα να αδιαφορήσω υπήρχε ένα νέφος από πάνω το οποίο είναι πολύ άσχημο». Ο Γ. Στεφανάκης, που πριν καταλήξει στους Πελόμα είχε συνεργασθεί με πολλά άλλα συγκροτήματα θυμάται «πώς η αστυνομία επενέβη και σταμάτησε τη συναυλία σε έναν κινηματογράφο, με πρόσχημα το ροκ, αλλά περισσότερο γιατί η μουσική αυτή ήταν συνδεδεμένη με το “επαναστατικό”». Οι συναυλίες, όσες κατόρθωναν να γίνουν επιτρεπτές εκείνη την εποχή, αποτελούσαν μία αφορμή για την αυθόρμητη έκρηξη των ανθρώπων, κυρίως των νέων, για ελεύθερη έκφραση. Οι Ν. Δαπέρης και Γ. Στεφανάκης θυμούνται χαρακτηριστικά τη θρυλική πλέον συναυλία τους στην Κόρινθο, το 1972, όπου «έγινε χαλασμός, ο κόσμος αντέδρασε με τεράστιο ενθουσιασμό, που ανέβηκε στη σκηνή και ακόμη μετά το πέρας της συναυλίας, έζωσαν την περιοχή και σήκωσαν κυριολεκτικά στα χέρια το αυτοκίνητο των μουσικών, ενώ άλλοι πήδηξαν πάνω του για να μην τους αφήσουν να φύγουν. Αναγκασθήκαμε να φύγουμε πίσω από τα παρασκήνια», τονίζει ο Ν. Δαπέρης, επιβεβαιώνοντας τη δίψα του κόσμου να ακούσει την «απαγορευμένη» μουσική, την ίδια στιγμή που στο εξωτερικό το «ροκ» δεν ήταν απλώς μουσικό φαινόμενο, που ακουγόταν παντού, αλλά πλέον αποτελούσε κοινωνικό βίωμα και τρόπος ζωής.
Κι ο Θέμης Ανδρεάδης έχει να μοιρασθεί μία παρόμοια περίπτωση, που μια συναυλία έγινε αφορμή για απροσχεδίαστο συλλαλητήριο. Ήταν με τον Μαρκόπουλο στο κλειστό γήπεδο του Sporting, η πρώτη συναυλία που γινότανε μέσα στη δικτατορία, κι η οποία ήταν αντικαθεστωτική. Την είχε διοργανώσει, νομίζω, η Ένωση Κρητών Ελλάδας και ο Μαρκόπουλος παρουσίασε το πρόγραμμα της Λήδρας. Ήταν η πρώτη αντιδικτατορική συγκέντρωση, γιατί μετά το πέρας της έγινε συγκέντρωση και πορεία κι έπεσε και ξύλο από την αστυνομία. Ο κόσμος συμμετείχε. Συμμετείχε και στον ποιοτικό προσανατολισμό, όχι μόνον προς το πολιτικό τραγούδι».
Όπως καταλήγει κι η κα Πασχαλούδη, «το τραγούδι δεν υπήρξε απλώς καλλιτεχνική αντανάκλαση της αντιδικτατορικής δράσης, αλλά μέσα από τη δημιουργία, την ακρόαση και κυρίως τη συλλογική εκτέλεσή του, συνέβαλε στη διαμόρφωση σχέσεων αλληλεγγύης, στην ενίσχυση της συλλογικής ταυτότητας και στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης. Με την πτώση της δικτατορίας, τον Ιούλιο του 1974, αυτές οι μουσικές εμπειρίες σε μικρούς χώρους, σε σπίτια, σε φυλακές και σε εξορίες απέκτησαν νέα δημόσια διάσταση στις μεγάλες συναυλίες της Μεταπολίτευσης, όπου το πολιτικό τραγούδι αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους η ελληνική κοινωνία εξέφρασε τις προσδοκίες της για το μέλλον και διαμόρφωσε τη μνήμη της δικτατορίας».
πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ