Πόσα μυστικά μπορεί να κρύβει η γη κάτω από τα πόδια μας και πόσος χρόνος χρειάζεται για να επαληθευτεί μια ιστορική μαρτυρία; Μερικές φορές, η απάντηση κρύβεται σε παλιά, ξεχασμένα κιτρινισμένα αρχεία που περιμένουν την κατάλληλη στιγμή για να έρθουν στο φως.
Αυτό ακριβώς συνέβη κοντά στα Σκόπια, όπου μια ομάδα αρχαιολόγων κατάφερε να επιβεβαιώσει έναν θρύλο των ανασκαφών που κρατούσε εδώ και σχεδόν 90 χρόνια.
Ένα εντυπωσιακό, πολύχρωμο μωσαϊκό δάπεδο της Ύστερης Αρχαιότητας, το οποίο είχε καταγραφεί για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1930 και έκτοτε είχαν χαθεί τα ίχνη του, αποκαλύφθηκε ξανά, ανέγγιχτο από τον χρόνο.
Η σπουδαία αυτή ανακάλυψη στον αρχαιολογικό χώρο Πελένιτσα δεν φέρνει στο φως μόνο ένα έργο τέχνης περασμένων αιώνων, αλλά ανοίγει ένα νέο, συναρπαστικό κεφάλαιο για την αρχιτεκτονική ιστορία της περιοχής, ξυπνώντας μνήμες από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Αρχαιολογικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν κοντά στα Σκόπια επιβεβαίωσαν την ύπαρξη ενός μωσαϊκού δαπέδου που είχε καταγραφεί για πρώτη φορά πριν από περίπου 90 χρόνια.
Οι ερευνητές που εργάζονται στον αρχαιολογικό χώρο Πελένιτσα (Pelenica) έφεραν στο φως ένα πολύχρωμο μωσαϊκό που χρονολογείται από την Ύστερη Αρχαιότητα, μαζί με θραύσματα κεραμικής και ένα νόμισμα.
Η ανακάλυψη αυτή επιτρέπει την επανεξέταση της μακράς και αμφιλεγόμενης αρχιτεκτονικής ιστορίας της περιοχής, η οποία περιλαμβάνει κτίσματα από τη ρωμαϊκή περίοδο.
Οι ανασκαφές, οι οποίες ξεκίνησαν στις 28 Οκτωβρίου 2026 από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, πραγματοποιούνται υπό την καθοδήγηση του Ράντομιρ Ιβάνοβιτς (Radomir Ivanović), ενός από τους ανώτερους επιμελητές του μουσείου.
Η ερευνητική ομάδα στοχεύει να επαληθεύσει τα αρχαιολογικά αρχεία που χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1930 στην Πελένιτσα (Pelenica), η οποία βρίσκεται κοντά στο Ντράτσεβο (Dračevo), νότια των Σκοπίων.
Ένα πολύχρωμο «κέντημα» από την Ύστερη Αρχαιότητα
Οι αρχαιολόγοι ταύτισαν ένα πολύχρωμο μωσαϊκό δάπεδο το οποίο κατασκευάστηκε με την τεχνική «opus tessellatum». Ιδιαίτερα διαδεδομένη στον ρωμαϊκό κόσμο, η τεχνική αυτή περιλαμβάνει τη συναρμολόγηση μικρών λίθινων ή κεραμικών κύβων (ψηφίδων) για τη δημιουργία γεωμετρικών, φυτικών ή παραστατικών συνθέσεων.
Μέχρι στιγμής έχουν αποκαλυφθεί μόνο τμήματα του μωσαϊκού κατά μήκος των ορίων της περιοχής έρευνας.
Κατά συνέπεια, το συνολικό μέγεθος του δαπέδου, ο διακοσμητικός του διάκοσμος και η ακριβής λειτουργία του κτίσματος στο οποίο ανήκει δεν έχουν ακόμη προσδιοριστεί.
Τα κεραμικά υλικά και το νόμισμα που βρέθηκαν κατά τις ίδιες ανασκαφές χρονολογούνται επίσης στην Ύστερη Αρχαιότητα.
Η Αρχαιολογική ιστορία της Πελένιτσα από τη δεκαετία του 1930
Η Πελένιτσα είναι μια περιοχή οικισμού που είχε εξερευνηθεί και στο παρελθόν από αρχαιολόγους.
Σύμφωνα με την ακαδημαϊκή μελέτη «Οκτώ Χιλιετίες: Ζωή, Πολιτισμός, Δημιουργικότητα», που εκδόθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή των Σκοπίων το 2019, οι πρώτες ανασκαφές στην περιοχή πραγματοποιήθηκαν το 1936 και το 1937.
Κατά τη διάρκεια αυτών των ερευνών, οι οποίες τελούσαν υπό την επίβλεψη του Ρ. Γκρούιτς (R. Grujić), τότε Διευθυντή του Μουσείου των Σκοπίων, τεκμηριώθηκαν αρχιτεκτονικά κατάλοιπα.
Τα ιστορικά αρχεία υποδεικνύουν την παρουσία διαφόρων κτισμάτων μέσα σε μια οχυρωμένη έκταση διαστάσεων περίπου 130 × 100 μέτρων.
Αυτά περιλαμβάνουν το οικοδόμημα μιας εκκλησίας από την Παλαιοχριστιανική περίοδο και ένα κυκλικό κτίριο με μωσαϊκό δάπεδο. Αυτό το κυκλικό κτίσμα, με διάμετρο περίπου 10,80–11 μέτρα, αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής ιστορίας της Πελένιτσα.
Ο αρχαιολόγος Ιβάν Μικούλτσιτς (Ivan Mikulčić) συσχέτισε τα κατάλοιπα με ένα αγροτικό οικιστικό συγκρότημα που ανήκε σε έναν πλούσιο γαιοκτήμονα και χρησιμοποιήθηκε μεταξύ του 3ου και του 5ου αιώνα μ.Χ.
Ωστόσο, η ερμηνεία αυτή δεν σημαίνει ότι η λειτουργία όλων των κτισμάτων έχει προσδιοριστεί οριστικά.
Παλαιότερα έγγραφα αναφέρουν επίσης ότι η έκταση του μωσαϊκού θα μπορούσε να είναι περίπου 200 τετραγωνικά μέτρα.
Η ακαδημαϊκή δημοσίευση αντιμετωπίζει την αξιοπιστία αυτής της μέτρησης με επιφύλαξη.
Επομένως, δεν μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα ότι το μωσαϊκό που ανακαλύφθηκε πρόσφατα έχει το ίδιο μέγεθος.
Νέες έρευνες ίσως ρίξουν φως στη λειτουργία του Κτίσματος
Οι ανασκαφές του 2026 στηρίζουν τις ιστορικές καταγραφές σχετικά με την παρουσία μωσαϊκών στην Πελένιτσα με νέα αρχαιολογικά δεδομένα.
Ωστόσο, απαιτείται πιο ολοκληρωμένη έρευνα για να επιβεβαιωθεί η σχέση ανάμεσα στο δάπεδο που αποκαλύφθηκε και στο κυκλικό κτίσμα που αποτυπώνεται στα παλιά σχέδια.
Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο σχεδιάζει να πραγματοποιήσει γεωφυσικές διασκοπήσεις στον προαύλιο χώρο του μοναστηριακού συγκροτήματος.
Οι μελέτες αυτές αναμένεται να προσδιορίσουν τη θέση των δομικών καταλοίπων που δεν έχουν ακόμη ανασκαφεί.
Το Κέντρο Συντήρησης των Σκοπίων στοχεύει να ξεκινήσει τις προσπάθειες για τη συντήρηση του μωσαϊκού και των υπόλοιπων αρχιτεκτονικών λειψάνων το 2027.
Το ανασκαφικό έργο χρηματοδοτείται από τον Δήμο Κισέλα Βόντα (Kisela Voda).
Στην έρευνα συμμετέχουν ειδικοί από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Κέντρο Συντήρησης των Σκοπίων και το Ινστιτούτο Παλαιοσλαβικού Πολιτισμού του Πρίλεπ (Prilep).
