Προηγμένες τεχνικές απεικόνισης αποκάλυψαν αόρατα μέχρι πρότινος απολιθωμένα έντομα μέσα σε κομμάτια κεχριμπαριού από τη συλλογή του Γκαίτε. Ο Johann Wolfgang von Goethe, ο διάσημος Γερμανός συγγραφέας και στοχαστής, δημιούργησε μια προσωπική συλλογή φυσικών αντικειμένων κατά τη διάρκεια της ζωής του.
Ένα μέρος αυτής της κληρονομιάς είναι ένα σύνολο κεχριμπαριών που φυλάσσεται πλέον από το Klassik Stiftung Weimar στο Εθνικό Μουσείο Γκαίτε: 40 κομμάτια από την περιοχή της Βαλτικής που, με την πρώτη ματιά, μοιάζουν με ζεστές, χρυσές πέτρες και τίποτα περισσότερο.
Όταν ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Ιένα, εξέτασαν δύο από αυτά τα κομμάτια, ανακάλυψαν ότι συγκρατούσαν τρία απολιθωμένα ζώα. Τα εγκλείσματα είναι τόσο αμυδρά στο ακατέργαστο κεχριμπάρι που ο Γκαίτε, παρά το ενδιαφέρον του για την παρατήρηση της φύσης, πιθανότατα δεν συνειδητοποίησε ποτέ ότι είχε έντομα διατηρημένα μέσα σε αυτές τις βιολογικές χρονοκάψουλες εκατομμυρίων ετών.
Για να ανακαλύψει η ομάδα τι ακριβώς ήταν παγιδευμένο μέσα στη ρητίνη, χρησιμοποίησε μια μη καταστροφική προσέγγιση που μοιάζει περισσότερο με ιατρική απεικόνιση παρά με την παραδοσιακή προετοιμασία απολιθωμάτων. Στο German Electron Synchrotron DESY στο Αμβούργο, σκάναραν το κεχριμπάρι με μικρο-αξονική τομογραφία συγχρότρου, παράγοντας λεπτομερείς 3D απεικονίσεις από ένα κουνούπι των μανιταριών, μια μαύρη μύγα και ένα μυρμήγκι σφραγισμένα στο εσωτερικό του.
Τα αποτελέσματα της μελέτης τους δημοσιεύτηκαν στο Scientific Reports.
Μια ματιά μέσα στο μυρμήγκι
Το μυρμήγκι ξεχώρισε αμέσως επειδή η διατήρησή του ήταν ασυνήθιστα κατατοπιστική. «Το μυρμήγκι ανήκει στο εξαφανισμένο είδος Ctenobethylus goepperti (Mayr, 1868), το οποίο είναι πολύ κοινό στο κεχριμπάρι», εξηγεί ο Bernhard Bock από το Phyletisches Museum του Πανεπιστημίου της Ιένας.
«Χάρη στην εξαιρετική του διατήρηση και τις εκτεταμένες έρευνες, ωστόσο, μπορέσαμε να το περιγράψουμε με μεγαλύτερη λεπτομέρεια από ποτέ και να αποκτήσουμε νέες πληροφορίες για το είδος και τις συγγένειές του».
Οι σαρώσεις έκαναν κάτι περισσότερο από το να δείξουν επιφανειακές λεπτομέρειες, όπως οι λεπτές τρίχες του σώματος.
Για πρώτη φορά, οι ερευνητές μπόρεσαν να κοιτάξουν στο εσωτερικό του μυρμηγκιού-εργάτη και να απεικονίσουν τις εσωτερικές σκελετικές δομές στο κεφάλι και τον θώρακα, προσθέτοντας σπάνια ανατομικά στοιχεία που βοηθούν τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα πώς αυτό το εξαφανισμένο είδος εντάσσεται στην ευρύτερη ιστορία της εξέλιξης των μυρμηγκιών.
«Επεξεργαστήκαμε αναλυτικά το δείγμα και, βάσει των νέων πληροφοριών που αποκτήσαμε, δημιουργήσαμε μια τρισδιάστατη ανακατασκευή που είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο», λέει ο Daniel Tröger από το University of Jena. «Αυτό το μοντέλο βοηθά συναδέλφους παγκοσμίως να ταυτοποιήσουν και να συγκρίνουν περαιτέρω απολιθώματα αυτού του είδους».
Με βάση τις ομοιότητες με το γένος μυρμηγκιών Liometopum, το οποίο σήμερα ζει στη Βόρεια Αμερική ή σε θερμότερες περιοχές της Ευρώπης, μπορούν να εξαχθούν συμπεράσματα για τον τρόπο ζωής αυτών των εξαφανισμένων μυρμηγκιών. Το μυρμήγκι από το κεχριμπάρι του Γκαίτε πιθανότατα έχτιζε μεγάλες φωλιές σε δέντρα, γεγονός που θα μπορούσε επίσης να εξηγήσει γιατί το είδος αυτό βρίσκεται τόσο συχνά στο κεχριμπάρι.
Ο φιλόσοφος και το κεχριμπάρι
Ο ίδιος ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε έδειξε ελάχιστο ενδιαφέρον για το κεχριμπάρι κατά τη διάρκεια της ζωής του — εκτός από τις πιθανές οπτικές του ιδιότητες. Για παράδειγμα, έτριβε φακούς από την απολιθωμένη ρητίνη δέντρων προκειμένου να παρατηρήσει συγκεκριμένα χρωματικά φάσματα για τη θεωρία του για τα χρώματα.
Παρόλο που η συστηματική έρευνα για το υλικό και τα απολιθώματα που περιέχει ξεκίνησε στα μέσα του 18ου αιώνα, και πρώιμες επιστημονικές δημοσιεύσεις μπορούν επίσης να βρεθούν στη βιβλιοθήκη του, η σημασία αυτών των μελετών για τα δικά του πεδία ενδιαφέροντος δεν ήταν ακόμη προβλέψιμη. «Ο Γκαίτε θεωρείται ο ιδρυτής της μορφολογίας και πιθανότατα θα ήταν ενθουσιασμένος αν έβλεπε πώς καταφέραμε να αποκτήσουμε πολύτιμες γνώσεις σε αυτόν τον τομέα χρησιμοποιώντας εντελώς νέες μεθόδους», λέει ο Bernhard Bock.
«Ταυτόχρονα, τα αποτελέσματα αποδεικνύουν την αξία τέτοιων ιστορικών συλλογών. Είναι πραγματικά συναρπαστικό το γεγονός ότι ένα αντικείμενο που προέρχεται από το χέρι του και την εποχή του —όταν αυτή η επιστήμη βρισκόταν ακόμη στην αρχή της— μπορεί να μας εμπλουτίσει τόσο πολύ σήμερα».
