Το μυστηριώδες διαστημικό αντικείμενο που εξέπεμπε παλμούς ανά 62 λεπτά και εξαφανίστηκε

Ένα από τα πιο παράξενα αστρονομικά φαινόμενα των τελευταίων ετών προσπαθούν να εξηγήσουν οι επιστήμονες, μετά τον εντοπισμό ενός μυστηριώδους αντικειμένου που εξέπεμπε ισχυρούς παλμούς ραδιοκυμάτων με εντυπωσιακή ακρίβεια, κάθε 62,2 λεπτά, προτού εξαφανιστεί από τις παρατηρήσεις.

Το μυστηριώδες διαστημικό αντικείμενο που εξέπεμπε παλμούς ανά 62 λεπτά και εξαφανίστηκε. Φωτογραφία: Pexels 

Το μυστηριώδες διαστημικό αντικείμενο που εξέπεμπε παλμούς ανά 62 λεπτά και εξαφανίστηκε. Φωτογραφία: Pexels 

Τα βασικά σημεία του άρθρου

  • Μια νέα αστρονομική ανακάλυψη εντόπισε ισχυρές εκλάμψεις ραδιοκυμάτων από μια μυστηριώδη πηγή ανά 62,2 λεπτά, η οποία στη συνέχεια σιώπησε χωρίς να αφήσει ίχνος.
  • Πρόκειται για ένα παροδικό φαινόμενο μακράς περιόδου (LPT), μια νεοαναγνωρισμένη κατηγορία άγνωστων αντικειμένων που εκπέμπουν παλμούς με εξαιρετικά αργό ρυθμό.
  • Το αντικείμενο LPT J1555-5631 παρήγαγε δύο διακριτούς παλμούς με αντίθετη κυκλική πόλωση ανά κύκλο, στοιχείο που παραπέμπει σε μια περίπλοκη δομή μαγνητικού πεδίου.

Στο αχανές σκοτάδι του Διαστήματος, οι αστρονόμοι έχουν συνηθίσει να εντοπίζουν περιοδικά σήματα από μακρινά άστρα. Τι συμβαίνει όμως όταν μια άγνωστη πηγή αρχίζει να «χτυπά» με μαθηματική ακρίβεια, στέλνοντας ισχυρούς παλμούς ραδιοκυμάτων προς τη Γη, και έπειτα χάνεται χωρίς να αφήσει κανένα ίχνος;

Μια νέα ανακάλυψη έρχεται να αναβιώσει ένα διαστημικό αίνιγμα είκοσι ετών, φέρνοντας τους επιστήμονες αντιμέτωπους με ένα φαινόμενο που αψηφά όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.

Ένα μυστήριο είκοσι ετών που επαναλαμβάνεται

Τον Σεπτέμβριο του 2002, ένα μυστήριο αναδύθηκε από την καρδιά του Γαλαξία μας. Κάτι εξέπεμψε πέντε εκλάμψεις ισχυρών ραδιοκυμάτων, χρονισμένες με ακρίβεια ανά 77 λεπτά. Και μετά, σιώπησε. Ο αστρονόμος Σκοτ Χάιμαν (Scott Hyman) από το Κολέγιο Sweet Briar δεν ήταν απόλυτα σίγουρος πώς να το ερμηνεύσει. Πέρασε χρόνια αναζητώντας ένα παρόμοιο φαινόμενο, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία, στρέφοντας τελικά την προσοχή του σε άλλες έρευνες. Είκοσι χρόνια αργότερα, ενώ έψαχνε για κάτι εντελώς διαφορετικό, συνέβη ξανά.

Εκεί, μέσα στα δεδομένα, κάθε 62,2 λεπτά — μια ακόμη ισχυρή έκλαμψη ραδιοκυμάτων από μια μυστηριώδη πηγή. Και ύστερα, σιώπησε κι αυτή. Όμως η νέα ανακάλυψη προσφέρει δελεαστικά στοιχεία σχετικά με το τι μπορεί να παράγει αυτά τα παράξενα σήματα, τα οποία είναι γνωστά ως παροδικά φαινόμενα μακράς περιόδου (long-period transients – LPTs), καθώς και για το αν προέρχονται όλα από το ίδιο είδος αντικειμένου.

«Ανήκουν όλα τα LPTs σε έναν τύπο αντικειμένου;» δήλωσε ο Χάιμαν στο ScienceAlert. «Αντιπροσωπεύουν μια νέα υποκατηγορία λευκών νάνων ή αστέρων νετρονίων; Ή μήπως πρόκειται για ένα εντελώς άγνωστο μέχρι σήμερα είδος αντικειμένου;»

Εικόνες από το ραδιοτηλεσκόπιο MeerKAT που καταγράφουν την ανακάλυψη του παράξενου σήματος. Διακρίνεται στον μπλε κύκλο, κάτω αριστερά στην αριστερή εικόνα. (Hyman κ.ά., The Astrophysical Journal, 2026)

Τι είναι τα μυστηριώδη φαινόμενα LPTs και οι τρεις «ύποπτοι»

Το παροδικό φαινόμενο μακράς περιόδου (long-period transient) αποτελεί μια νεοαναγνωρισμένη κατηγορία ραδιοπηγών που έγινε αντιληπτή μόλις τα τελευταία χρόνια. Πρόκειται για άγνωστης ταυτότητας αντικείμενα που εκπέμπουν μακράς διάρκειας, ισχυρούς παλμούς ραδιοκυμάτων, με τακτικά και μεγάλα διαστήματα παύσης ανάμεσα σε κάθε εκπομπή.

Η ανακάλυψη που καθιέρωσε αυτή την κατηγορία ήταν το αντικείμενο GLEAM-X J1627-5235, το οποίο παρατηρήθηκε το 2018 και αναφέρθηκε για πρώτη φορά το 2022. Έκτοτε, περίπου δώδεκα τέτοιοι μυστηριώδεις «παλμοδότες» έχουν εντοπιστεί σε επισκοπήσεις του ραδιοφωνικού ουρανού σε ολόκληρο τον Γαλαξία μας. Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται —αναδρομικά— και η πρώτη, παράξενη παρατήρηση του Χάιμαν, το αντικείμενο GCRT J1745-3009.

«Είναι ιδιαίτερα ικανοποιητικό να διαβάζεις για κάθε νέο εντοπισμό LPT, έπειτα από τόσα χρόνια άκαρπης αναζήτησης αντικειμένων παρόμοιων με το GCRT», δήλωσε ο Χάιμαν. Ωστόσο, η ταυτοποίηση αυτών των παράξενων πηγών εκπομπής αποδεικνύεται πιο δύσκολη απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς.

Υπάρχουν αρκετοί γνωστοί τύποι νεκρών άστρων που εκπέμπουν περιοδικούς παλμούς, όμως κανένας από αυτούς δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως όλο το φάσμα της συμπεριφοράς που εμφανίζουν τα LPTs. Υπάρχουν τρεις βασικοί «ύποπτοι»:

Τα πάλσαρ και τα μάγνεταρ, τα οποία είναι αστέρες νετρονίων των οποίων οι ραδιοεκπομπές τροφοδοτούνται από διαφορετικούς μηχανισμούς, καθώς και οι λευκοί νάνοι, οι οποίοι μπορούν να εκπέμπουν περιοδικές εκλάμψεις μέσω αλληλεπιδράσεων με έναν συνοδό αστέρα σε διπλό σύστημα.

Το ραδιοσήμα του LPT J1555−5631, το οποίο εμφανίζει δύο διακριτούς παλμούς κατά τη διάρκεια κάθε κύκλου 62,2 λεπτών. Αν και ο ένας παλμός διαρκεί πολύ περισσότερο από τον άλλον, και οι δύο φτάνουν περίπου στην ίδια μέγιστη φωτεινότητα. (Hyman κ.ά., The Astrophysical Journal, 2026)

Τα πάλσαρ είναι ταχέως περιστρεφόμενοι αστέρες νετρονίων που σαρώνουν το Διάστημα με δέσμες ραδιοεκπομπών σαν κοσμικοί φάροι, σε σύντομες χρονικές κλίμακες που αντιστοιχούν στην περιστροφή τους. Τα μάγναστρα (magnetars) είναι οι εξαιρετικά ισχυρά μαγνητισμένοι συγγενείς τους, ικανοί να παράγουν ισχυρές εκρήξεις ακτινοβολίας καθώς τα μαγνητικά τους πεδία συστρέφονται και αναδιατάσσονται.

Ωστόσο, τα LPTs εκπέμπουν παλμούς με εξαιρετικά αργό ρυθμό, σύμφωνα με τα δεδομένα των αστέρων νετρονίων, καθώς μεσολαβούν ακόμη και ώρες μεταξύ των εκπομπών τους. Με τόσο αργούς ρυθμούς περιστροφής, οι συμβατικοί πάλσαρ θα δυσκολεύονταν να δημιουργήσουν τις απαραίτητες συνθήκες για την παραγωγή ραδιοεκπομπής.

Το μυστήριο των λευκών νάνων και ένα απρόσμενο σήμα

Οι λευκοί νάνοι προσφέρουν μια άλλη πιθανότητα. Αυτά τα αστρικά υπολείμματα είναι μεγαλύτερα και μπορούν να περιστρέφονται πολύ πιο αργά, ενώ οι αλληλεπιδράσεις με έναν συνοδό αστέρα μπορούν να παράγουν ισχυρά ραδιοσήματα. Πράγματι, ορισμένα LPT (μεταβατικά φαινόμενα μεγάλης περιόδου) έχουν συνδεθεί με διπλά συστήματα λευκών νάνων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα τα LPT είναι λευκοί νάνοι.

Τα ποικίλα μοτίβα παλμών, η πόλωση και οι περίοδοί τους εγείρουν την πιθανότητα να ευθύνονται περισσότεροι από ένας φυσικοί μηχανισμοί – και ίσως περισσότερα από ένα είδη αντικειμένων. Μέσα σε αυτό το χάος εμφανίστηκε ένα παράξενο νέο σήμα το 2022, «εισβάλλοντας» απρόσμενα στο νέο ερευνητικό αντικείμενο του Hyman.

Μέχρι τότε, είχε στρέψει την προσοχή του στην αναζήτηση πάλσαρ χιλιοστού του δευτερολέπτου – ταχέως περιστρεφόμενων αστέρων νετρονίων που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην εξήγηση μιας περίσσειας ακτίνων γάμμα από το κέντρο του Γαλαξία μας.

Ωστόσο, ένας «υποψήφιος» στα δεδομένα συμπεριφερόταν μάλλον παράξενα. «Ένα αντικείμενο που εντοπίσαμε σε αρχειακές παρατηρήσεις του τηλεσκοπίου MeerKAT είχε ιδιότητες παρόμοιες με αυτές ενός πάλσαρ, αλλά οι “παλμοί” του εμφανίζονταν με διαφορά πολλών λεπτών και σε φαινομενικά τακτά χρονικά διαστήματα», δήλωσε ο Hyman. «Ψάξαμε σε άλλα αρχεία και ανακαλύψαμε ότι το τηλεσκόπιο ASKAP παρατηρούσε την ίδια περιοχή του ουρανού ακριβώς την ίδια ημέρα. Αυτή η παρατήρηση διήρκεσε 10 ώρες και επιβεβαίωσε μια περίοδο 62 λεπτών. Σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες ιδιότητές του, τότε ήταν που συνειδητοποιήσαμε ότι είχαμε πέσει πάνω σε ένα LPT».

 

Εικόνα ορατού φωτός της περιοχής γύρω από το LPT J1555−5631. Οι κόκκινοι και λευκοί κύκλοι σημειώνουν τη θέση του, όπως μετρήθηκε από δύο ραδιοτηλεσκόπια, αλλά οι αστρονόμοι δεν έχουν ακόμη ταυτοποιήσει το αντικείμενο που ευθύνεται για το σήμα. (Hyman κ.ά., The Astrophysical Journal, 2026)

Διπλοί παλμοί και ένα αλλόκοτο μαγνητικό πεδίο

Πιστό, ωστόσο, στον πρωταγωνιστικό του ρόλο, έκρυβε μερικές ακόμη εκπλήξεις στο πολωμένο του μανίκι. Αντί να εκπέμπει μόνο μία έκρηξη κάθε 62 λεπτά, το LPT J1555-5631 παρήγαγε δύο διακριτούς παλμούς κατά τη διάρκεια κάθε κύκλου – έναν μεγαλύτερης διάρκειας και έναν μικρότερης. Ακόμη πιο παράξενο είναι ότι οι δύο παλμοί παρουσίαζαν αντίθετη κυκλική πόλωση: Τα ραδιοκύματα από τον έναν παλμό στρέφονταν προς τη μία κατεύθυνση, ενώ εκείνα από τον άλλον στρέφονταν προς την αντίθετη.

Αυτό έδωσε στους ερευνητές ένα δελεαστικό στοιχείο για το μαγνητικό πεδίο του αντικειμένου. «Αυτές οι ιδιότητες υποδεικνύουν ότι η εκπομπή προέρχεται από περιοχές κοντά και στους δύο μαγνητικούς πόλους, και ότι ο άξονας περιστροφής και ο μαγνητικός άξονας του αντικειμένου είναι σχεδόν κάθετοι μεταξύ τους», εξήγησε ο Hyman. Αυτό σημαίνει ότι συμβαίνει κάτι μάλλον ύποπτο με το LPT J1555-5631 – επειδή οι παλμοί δεν απέχουν απολύτως ίσα μεταξύ τους.

Αντί να εμφανίζονται με διαφορά 180 μοιρών, όπως θα περίμενε κανείς από ένα απλό διπολικό μαγνητικό πεδίο, χωρίζονται κατά μόλις 165,4 μοίρες. «Μια απόσταση 180 μοιρών θα μπορούσε να εξηγηθεί πιο εύκολα από την εκπομπή ενός τυπικού διπολικού μαγνητοσφαιρικού περιβάλλοντος», δήλωσε ο Hyman. «Η παρατηρούμενη απόκλιση αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο που παραπέμπει σε μια πιο περίπλοκη δομή μαγνητικού πεδίου».

Γιατί τα LPT «σιωπούν» ξαφνικά και τι επιφυλάσσει το μέλλον

Και υπάρχει ένα ακόμη μεγάλο, κραυγαλέο μυστήριο που πλανάται στην ατμόσφαιρα: γιατί τα LPT εκρήγνυνται με τέτοια ακρίβεια ρολογιού, μόνο και μόνο για να σιωπήσουν στη συνέχεια – και αν κάποιο από αυτά μπορεί να «αφυπνιστεί» ξανά αργότερα.

Το LPT J1555-5631, όπως και τα περισσότερα αντικείμενα του καταλόγου των LPT, δεν έχει εντοπιστεί ξανά μέχρι στιγμής. Από την άλλη πλευρά, το GCRT J1745-3009 έχει παρουσιάσει επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα – όπως και δύο ακόμη.

Ο Hyman ανέφερε ότι τέτοιες δραματικές αλλαγές στη δραστηριότητα πιθανότατα σχετίζονται με τη μαγνητόσφαιρα του αντικειμένου – την περιοχή γύρω του στην οποία κυριαρχεί το μαγνητικό του πεδίο – ωστόσο ίσως χρειαστεί ένας μεγαλύτερος κατάλογος LPT για να αναδυθούν μοτίβα στα δεδομένα, δίνοντας στους αστρονόμους ένα σημείο εκκίνησης για να αρχίσουν να τα αναλύουν.

«Αφού ανακαλυφθούν πολλά περισσότερα LPT, ελπίζουμε ότι θα εντοπίσουμε περισσότερες τάσεις μεταξύ τους, οι οποίες θα μας επιτρέψουν να πραγματοποιούμε στοχευμένες αναζητήσεις για ύποπτα LPT», δήλωσε ο Hyman. «Αυτό θα ήταν συναρπαστικό, αν και το ίδιο συναρπαστικές είναι και οι συνεχείς ανακαλύψεις μέσα από “τυφλές” αναζητήσεις στα αρχεία και την ευτυχή συγκυρία».